Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1918 թուական

**1918 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 20րդ դարու 18րդ տարին է

## Դէպքեր

#### Մայիս

* 28 Մայիս․ Հայաստանի Հանրապետութեան հռչակում

#### Յունիս

* 4 Յունիս․ Պաթումի մէջ կը կնքուի խաղաղութեան եւ բարեկամութեան դաշնագիրը, Հայաստանի Անկախ Հանրապետութեան եւ Օսմանեան Կայսերական կառավարութեան միջեւ

#### Յուլիս

* 24 Յուլիս․ կը հրապարակուի ՀՀ անդրանիկ կառավարութեան կազմը

#### Օգոստոս

* 1 Օգոստոս․ Երեւանի քաղաքային ակումբի դահլիճին մէջ տեղի կ՛ ունենայ Հայաստանի խորհուրդի անդրանիկ նիստի հանդիսաւոր բացումը՝ հիւրերու եւ 46 պատգամաւորներու մասնակցութեամբ

#### Սեպտեմբեր

* 15 Սեպտեմբեր․ թրքական բանակը անակնկալօրէն կը յարձակի պոլշեւիկեան իշխանութեան տակ գտնուող Պաքուի վրայ, քաղաքին 70 000 հայերուն կէսը կը բռնէ գաղթի ճամբան իսկ մնացած հայ բնակչութենէն 20 000 թուրքերը սուրէ կ՛ անցընեն

#### Հոկտեմբեր

* 30 Հոկտեմբեր․ կը ստորագրուի Մուտրոսի զինադադարը եւ օսմանեան բանակը Կովկասէն կը նահանջէ

#### Դեկտեմբեր

* 5 Դեկտեմբեր․ սկիզբ հայ-վրացական պատերազմին

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1918 ծնունդներ

* Փետրուար 15՝ Էլըն Արպուս (անգլերէն՝ Allan Franklin Arbus, մ.2013), ամերիկացի լուսանկարիչ
* Փետրուար 25՝ Էտուարտ Սարապեան (մ.1984), ճարտարապետ
* Մայիս 11՝ Ռիչըրտ Ֆէյնմըն (անգլերէն՝ Richard Phillips Feynman, մ.1988), ամերիկացի ֆիզիքագէտ
* Յուլիս 18՝ Նելսոն Մանտելա (անգլերէն՝ Nelson Mandela, մ.2013), հարաւափրիկեացի քաղաքական գործիչ
* Սեպտեմբեր 17՝ Աշոտ Աբրահամեան (մ.1985), լեզուաբան
* Նոյեմբեր 5՝ Անդրանիկ Պաղտասարեան (մ.1991), աշխարհագէտ
* Դեկտեմբեր 11՝ Ալեքսանտր Սոլժենիցին (ռուս.՝ Александр Исаевич Солженицын, մ.2003), ռուս արձակագիր, հրապարակախօս

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1918 մահեր

* Մարտ 24՝ Լեւոն Աթաբեկեան (ծն.1877), բժիշկ, բանաստեղծ, հասարակական գործիչ

#### Անստոյգ ամսաթիւով

* Համբարձում Առաքելեան (ծն.1855), լրագրող, գրող եւ հասարակական գործիչ
* Սեբաստացի Մուրատ (ծն.1847)

## Ծանօթագրութիւններ
# Քոնկոյի Հանրապետութիւն

| **Քոնկոյի Հանրապետութիւն** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Կոնգոյի Հանրապետության դրոշ? | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Bouenza Department?, Բրազավիլ?, Cuvette Department?, Cuvette-Ouest Department?, Kouilou Department?, Lékoumou Department?, Likouala Department?, Niari Department?, Plateaux Department?, Պուեն Նուար?, Pool Department?, Sangha Department?, Congo-Oubangui Department?, Nkéni-Alima? և Djoué-Léfini? |
| Պետական լեզու | Ֆրանսերէն |
| Մայրաքաղաք | Բրազավիլ? |
| Օրէնսդիր մարմին | Parliament of the Republic of the Congo? |
| Երկրի ղեկավար | Դենի Սասսու Նգեսսո? |
| Կառավարութեան ղեկավար | Anatole Collinet Makosso? |
| Ազգաբնակչութիւն | 6 142 180 մարդ (2023) |
| Օրհներգ | La Congolaise? |
| Կարգախօս | Unité, Travail, Progrès, Unity, Work, Progress, Единство, труд, прогрес, Undeb, Gwaith, Datblygiad և 团结，劳动，进步 |
| Հիմնադրուած է | 1960 թ. |
| Արժոյթ | `Կենտրոնական Աֆրիկայի Կենտրոնական Աֆրիկայի պետությունների ֆրանկ?` |
| Ժամային համակարգ | UTC+1 |
| Հեռաձայնային համակարգ | +242 |
| Համացանցի յղում | .cg? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,571 |
| gouvernement.cg​(ֆր.) |

**Քոնկոյի Հանրապետութիւն**, նաեւ ճանչցուած որպէս **Քոնկո-Պրազավիլ** կամ պարզապէս **Քոնկօ** (անոր անունը 1971-էն 1997), երկիր մըն է որ կը գտնուի Կեդրոնական Ափրիկէի արեւմտեան ծովեզերքին վրայ՝ Քոնկօ գետին արեւմուտքը։ Սահմանակից է Կապոնին արեւմուտքէն, Քամերունին հիւսիս արեւմուտքէն, Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան հիւսիս արեւելքէն, Քոնկոյի Դեմոկրատական Հանրապետութեան հարաւ արեւելքէն, Անկոլայի Քապինտա անջրկղզիին հարաւէն, եւ Ատլանտեան Ովկիանոսին հարաւ արեւմուտքէն։

Քոնկոյի Հանրապետութիւնը անդամ է Ափրիկեան Միութեան, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան, Ֆրանքոֆոնիայի, Կեդրոնական Ափրիկեան Պետութիւններու Տնտեսական Համայնքին եւ Չկողմնորոշուած Շարժումին։ Անիկա չորրորդ ամէնամեծ նաֆթի արտադրողն է Կինիի Ծոցին մէջ, երկրին տալով որոշ բարգաւաճում։ Անոր տնտեսութիւնը կախեալ է նաֆթի ոլորտէն եւ տնտեսական աճը դանդաղած է 2015-էն ետք նաֆթի գնիջեցումէն ետք։

Քրիստոնէութիւնը ամէնաշատ դաւանուած հաւատքն է երկրին մէջ։ Համաշխարհային Երջանկութեան Զեկոյցին 2024-ի տարբերակին համաձայն, Քոնկոյի Հանրապետութիւնը դասակարգուած է 89-րդ տեղը 140 ազգերու մէջ։

## Ստուգաբանութիւն

Անունը առնուած է Քոնկօ գետէն, որուն անուանումը յառաջացած է Քոնկոյի (Պանթու) թագաւորութենէն: Այս թագաւորութիւնը կը գրաւէր գետաբերանի տարածքը այն ժամանակաշրջանին, երբ փորթուգալցիները առաջին անգամ հասան հոն՝ 1483-ին կամ 1484-ին: Թագաւորութեան անունը կու գայ տեղացի ժողովուրդէն՝ Պաքոնկօ-ներէն (Bakongo). այս ինքնանուանումը (endonym) կը նշանակէ «որսորդներ» (Քոնկոյի լեզուով՝ *mukongo*, *nkongo*):

Ֆրանսական գաղութատիրութեան շրջանին երկիրը ծանօթ էր որպէս «Ֆրանսական Քոնկօ» կամ «Միջին Քոնկօ»: Քոնկոյի Հանրապետութիւնը կամ պարզապէս Քոնկօն, առանձին երկիր մըն է Քոնկոյի Ժողովրդավարական Հանրապետութենէն (DR Congo): Մայրաքաղաք Պրազավիլի անունը յառաջացած է գաղութի հիմնադիր՝ Փիեռ Սաւորնիան տը Պրազայէն: Ան իտալացի ազնուական մըն էր, որուն տիտղոսը կապուած էր Իտալիոյ Ֆրիուլի-Վենետիկ Ճուլիա շրջանի Մորուցցօ համայնքի Պրազաքօ (Brazzacco) քաղաքին հետ: Այս վերջինին անունը յառաջացած է լատիներէն *Brattius* կամ *Braccius* բառերէն, որոնք բառացիօրէն կը նշանակեն «բազուկ» կամ «թեւ» (arm):

## Ծանօթագրութիւններ
# 1757 թուական

**1757 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 18րդ դարու 57րդ տարին է

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1757 ծնունդներ

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1757 մահեր
# 1853 թուական

**1853 թուական**, ոչ նահանջ տարի, 19րդ դարու 53րդ տարին

## Դէպքեր

## Ծնունդներ

* 11 Յունուար․ Եորղոս Եաքովիտիս (մ․ 1932), յոյն գեղանկարիչ

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1853 ծնունդներ

## Մահեր

 Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:1853 մահեր

* Անյայտ օրով՝
	+ Ստեփանոս Աղաւնի (ծն.1777, Կ.Պոլիս), պատրիարք

## Ծանօթագրութիւններ
# Ֆրանսայի Դրօշ

| Ֆրանսայի Դրօշ |
| --- |
|  |
| Տեսակ | ազգային դրօշ |
| Երկիր |  Ֆրանսա |
| Իրաւասութեան տարածք | Ֆրանսա |
| Նշան | 🇫🇷 |
| Յարաբերութիւն | 3:2 |
| Ընդունուած է | 17 Մայիս 1853 |
| Գոյներ | կապոյտ, ճերմակ և կարմիր |
| Պատկերուած է | դաշտ |
| Նախագծող | Ժակ Լուի Դավիդ? |

**Ֆրանսայի դրօշը** (ֆրանսերէն՝ Drapeau français), կապոյտ, **ճերմակ**, եւ կարմիր (ձախէն աջ), հաւասարաչափ ուղղաձիգ շերտերով ուղղանկիւն պաստառ է։ Լայնքի եւ երկայնքի յարաբերակցութիւնը 2։3 է։

## Գոյներու ծագումը

* Դրօշի **կապոյտ** գոյնը օգտագործուած է թերեւս Քլոտուիկ Ա.-ի կառավարութեան տարիներուն։ Ան կապ ունի Սուրբ Մարին Տուսրկիվյնի հետ (Մարտին Տուրսկին Ֆրանսայի հովանաւորն է)։ Ըստ առասպելի Սուրբը կիսած է իր թիկնոցը (կապոյտ գոյնի) Ամյէն քաղաքի աղքատներուն, իսկ Քլոտուիկը քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք մօտաւորապէս 498-ին ի պատիւ անոր դրօշի սպիտակ գոյնը փոխարինեց կապոյտով։
* **Սպիտակ** գոյնը 1638-1790-ականներու ընթացքին համարուած էր в թագաւորական դրօշի գոյն եւ քանի մը ծովերու նշան։ 1814-1830-ին ան նաեւ եղած է թագաւորական բանակի դրօշի գոյնը։ Սպիտակ գոյնը կը խորհրդանշէ Ֆրանսան եւ այն ամէնը, որ կապուած է աստուածային կարգի հետ՝ Աստուծոյ հետ (այստեղէն ալ ընդունուած է այս գոյնը իբրեւ թագաւորական հիմնական խորհրդանիշ։ Ըստ պաշտօնական ուսմունքի թագաւորի իշխանութիւն ունէր աստուածային ծագում)։
* Հուկու Կապետի կառավարութեան օրով եւ Ֆրանսայի թագաւորի հետնորդները Սուրբ Տիոնիսիայի պատուին ունէին **կարմիր** օրիֆլամմա, որ եղած է լեգենտար աբբայութեան հիմնադիրը։

## Գոյներ

|  | Կապոյտ | Սպիտակ | Կարմիր |
| --- | --- | --- | --- |
| RGB | Կապոյտ (0055A4) | Սպիտակ (FFFFFF) | Կարմիր (EF4531) |
| CMYK | 100.70.0.50 | 0.0.0.0 | 0.90.86.0 |

## Գրականութիւն

* *Слейтер С.* Геральдика. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: Эксмо-Пресс, 2007. — 264 с. — ISBN 9785699178056

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Ֆրանսայի դրօշի պատմութիւնը «Աշխարհի բոլոր դրօշներու» կայքումին մէջ Archived 2007-04-04 at the Wayback Machine.
* Ֆրանսայի դրօշը «Flags of the World» կայքին մէջ (անգլերէն)
# Վիպապաշտ Ժամանակաշրջանի Երաժշտութիւն

**Վիպապաշտ Ժամանակաշրջանի Երաժշտութիւն**, գաղափարական եւ գեղարուեստական ուղղութիւն մը:

## Պատմութիւն

19րդ դարու առաջին կիսուն Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ ծնունդ կ'առնէ գաղափարական եւ գեղարուեստական իւրայատուկ ուղղութիւն մը՝ Վիպապաշտութիւնը (Romantisme), որ կ'ընդգրկէ մշակոյթի բոլոր բնագաւառները:

## Վիպապաշտութիւնը բնորոշող յատկութիւններ

Վիպապաշտներուն կը բնորոշէր ստեղծագործական ազատութիւնը, անցեալի հանդէպ հետաքրքրութիւնը, զգացական ապրումներու արտայայտումը, ժողովրդային արուեստի գնահատումը, քնարականութիւնը, ազգային պատմութեան անդրադարձը եւ բնութեան հանդէպ սէրը:

Իւրաքանչիւր երկրի մէջ Վիպապաշտ երաժշտութիւնը ունեցած է իւրայատուկ ազգային երանգ եւ երբեմն նոյն երկրին մէջ ձեւաւորուած են տարբեր ուղղութիւններ:

Կարգ մը երկիրներու մէջ ուղղութիւնը դրսեւորուած է երաժշտահաններու ստեղծագործութիւններուն մէջ (Պ. Ի. Չայկովսկին եւ Ա. Ն. Սկրիապինը Ռուսիոյ մէջ, Պ. Սմեթանան եւ Ա. Տվորժաքը Չեխիոյ մէջ, Է. Կրիկը Նորվեկիոյ մէջ, հայ երաժշտահաններ՝ Տ. Չուխաճեանն ու Ա. Սպենդիարեանը եւ ուրիշներ):

## Երաժշտական սեռեր

Վիպապաշտ դարաշրջանին կը տիրապետէ նուագարանային երաժշտութիւնը: Լայն տարածում կը գտնէ դաշնամուրը: Կը զարգանան տարբեր տեսակի մանրանուագներ (Bagatelle, Moment musical, Arabesque եւ այլն): Կը ստեղծուին նուագարանային նոր սեռեր (Poeme symphonique, Fantaisie symphonique եւ Musique a programme): Կը գրուին յայտնի (Opera)-ները եւ (Ballet)-ները:

## Երկիրներ

Երաժշտութեան արուեստին մէջ Վիպապաշտութիւնը ժամանակագրական կարգով ի յայտ կու գայ հետեւեալ երկիրներուն մէջ.-

* Աւստրիա (Ֆ. Շուպերթ)

* Գերմանիա (Է. Թ. Ա. Հոֆման, Կ. Մ. Վեպըր, Ֆ. Շփոր, Ֆ. Մենտըլսըն, Ռ. Շուման, Ռ. Վակնըր եւ ուրիշներ)

* Իտալիա (Ջ. Վերտի, Ն. Պականինի, Վ. Պելլինի)

* Ֆրանսա (Հ. Պերլիոզ, Տ. Ֆ. Օպեր, Ջ. Մեյեպեր եւ ուրիշներ)

* Լեհաստան (Ֆ. Շոփէն)

* Հունգարիա (Ֆ. Լիսթ)

## Աղբիւրներ

«Երաժշտութիւն, Պատմութիւն եւ Տեսութիւն», Նարդուհի Էքիզեան-Մարկոսեան, Պէյրութ 2017, էջ 37:
# Թիթիքաքա

**Թիթիքաքա լիճըԹիթիքաքալիճը** կը գտնուի Անտեան լեռնաշղթային վրայ, Պոլիվիոյ մայրաքաղաք Լա Փազէն մօտաւորապէս 150 քմ հեռու:

Ան աշխարհի ամէնէն բարձր լիճն է, որուն վրայ կարելի է նաւարկել․ իսկ Հարաւային Ամերիկայի ամենամեծ լիճն է։ Բարձրութիւնը 3812 մեթր է, տարածքը՝ 8562 քառ. քմ , լայնքը՝ 80 քմ, երկայնքը`190 քմ: Ամէնէն խորունկ կէտը` 280 մեթր է:

25 գետերու ջուրերը կը թափին լիճին մէջ, ուր գոյութիւն ունին մօտաւորապէս քառասուն կղզիներ, որոնցմէ քանի մը հատը բնակուած են: Այդ կղզիներու բնակիչները յատկապէս ձկնորսներ եւ երկրագործներ են, որոնք պահած են իրենց պարզ ապրելակերպը:

Լիճին ջուրերուն ջերմաստիճանը մօտաւորապէս 12 աստիճան է նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներուն:

## Ծանօթագրութիւններ
# Ապու Տապի

| Քաղաք |
| --- |
| Ապու Տապի |
| արաբերէն՝ ابوظبي‎ |
|

|  |
| --- |
| Դրօշակ |
|  |

 |
|  |
| Երկիր |  Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ |
| Ենթարկում |
Մայրաքաղաք |
| Շէյխ | Շէյխ Խալիֆա պըն Զայէտ Ալ Նահեանի |
| Տարածութիւն |
972 քմ² |
| ԲԾՄ |
14 մեթր |
| Կլիմայ | Անապատային կլիմա? |
| Պաշտօնական լեզու | Արաբերէն |
| Խօսուող լեզուներ |
արաբերէն |
| Բնակչութիւն | 1 570 000 մարդ (2023) |
| Խտութիւն |
9 221,9 մարդ/քմ² |
| Կը գտնուի ափին | Պարսից Ծոց |
| Ժամային գօտի | UTC+4։00 |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 00971 |
| Անուանուած է | հայր? և այծքաղ |
| Պաշտօնական կայքէջ | tamm.abudhabi​(արաբ.)​(անգլերէն) |
|  |

**Ապու Տապի** (արաբերէն՝ ابوظبي‎, «Եղջերուի հայրը»), Միացեալ Արաբական Էմիրութիւններու եւ Ապու Տապիի Էմիրութեան մայրաքաղաքը։ Բնակչութիւնը՝ 1.463.491 մարդ (2007 թ.)։

## Պատմութիւն

Հիմնադրուած է 1760 թուականին։ Գեղեցիկ առասպել մը կայ ՄԱԷ-ի մայրաքաղաքի ստեղծման մասին։ Արաբ որսորդները օվասիսներէն մէկուն եղջերուին հետապնդելու ժամանակ կը հասնին Պարսից ծոցի ափերը, որտեղ ալ եղջերուն ջուրը կը նետուի եւ լողալով կը հասնի կղզի մը։ Որսորդները կը հետեւին եղջերուին, զոր անոնց կը հասցնէ քաղցրահամ աղբիւրի մը մօտ։ Որսորդները, ի նշան երախտագիտութեան, չեն սպաններ եղջերուն։ Իսկ աղբիւրի մօտ հիմնուած բնակավայրը կը կոչեն «Եղջերուի հայրը», ինչ որ արաբերէն կը հնչեն Ապու Տապի։

## Աշխարհագրութիւն

Պարսից ծոցի կղզիներէն մեկուն մէջ՝ մայր ցամաքէն 4 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ։ Կղզին մայր ցամաքին կապուած է 2 ինքնաշարժի կամուրջներով։

## Բնակչութիւն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2012 | 621 000 մարդ |  |
| 2017 | 1 000 000 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2018 | 1 450 000 մարդ |  |
| 2020 | 1 483 000 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2023 | 1 570 000 մարդ |  |

 |

## Փոխադրամիջոցներ

Քաղաքին մէջ կը գործեն Մինա Զայէտ նաւահանգիստը եւ Միջազգային օդակայանը։
Հիմնական փոխադրամիջոցը ինանաշարժն է։ Փողոցները լայն են, արդիական կառուցապատմամբ, երթեւեկը եռագիծ է բոլոր կողմերէն։ Որպէս կանոն՝ հիւսիսէն հարաւ կը ձգտին ճանապարհները, իսկ արեւմուտքէն արեւելք՝ փողոցները։ Փողոցները բաժնուած են կեդրոնէն, բաժանման գիծը պատուած է արմաւենիի ծառերով։

## Մարմնամարզ

2009 թուականէն Եաս կղզիի ճանապարհին կ’ընդունուի Ֆորմիւլա 1-ի մրցոյթներէն մէկը՝ Ապու Տապիի Կրան Բրին։

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Աբու Դաբի Fotos Archived 2009-04-26 at the Wayback Machine.