# Պազել

| Բնակավայր |
| --- |
| Պազել |
| գերմաներէն՝ Basel |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրօշակ | Զինանշան |
|  |  |

 |
|  |
| Երկիր |  Զուիցերիա |
| Beat Jans? և Conradin Cramer? |
| Առաջին յիշատակում |
374 |
| Տարածութիւն |
23,85 քմ² |
| ԲԾՄ |
260 մեթր |
| Պաշտօնական լեզու | գերմաներէն |
| Բնակչութիւն | 176 329 մարդ (31 Դեկտեմբեր 2024) |
| Կը գտնուի ափին | Ռայն գետ և Birs? |
| Ժամային գօտի | UTC+1 և UTC+2 |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 061 |
| Փոստային ցուցանիշ | 4000, 4001, 4002, 4005, 4009, 4010, 4018, 4019, 4020, 4030, 4031, 4040, 4051, 4052, 4053, 4054, 4055, 4056, 4057, 4058, 4059, 4070, 4075 և 4091 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | BS |
| Պարգեւներ | Բարեփոխումներու եւրոպական քաղաք |
| Պաշտօնական կայքէջ | bs.ch​(գերմ.) |
|  |

**Պազել**, Զուիցերիոյ հիւսիս-արեւմտեան քաղաք մըն է, որ կը գտնուի Ռայն գետին վրայ։ Պազելը Զուիցերիոյ երրորդ ամէնաշատ բնակուող քաղաքն է Զիւրիխէն եւ Ժընեւէն ետք, բնակչութիւնը՝ 176 329 մարդ (31 Դեկտեմբեր 2024):

Ան կը գտնուի Զուիցերիոյ, Ֆրանսայի եւ Գերմանիոյ սահմաններուն միացման կէտին վրայ։ Ըստ 2018-ի վիճակագրութեան, 2016-ին Զուիցերիոյ Պազել նահանգը երրորդ ամէնամեծ նահանգն էր մօտ 541,000 բնակչութեամբ 74 քաղաքապետութիւններով:

Պազել քաղաքի պաշտօնական լեզուն գերմաներէնն է, սակայն խօսակցական լեզուն Պազելի գերմաներէն գաւառաբարբառն է:

## Պազէլ՝ Զուիցերիոյ Մշակութային Մայրաքաղաքը

Պազէլը ընդհանրապէս կը նկատուի Զուիցերիոյ մշակութային մայրաքաղաքը։ Քաղաքը յայտնի է իր բազմաթիւ թանգարաններով, որոնց շարքին են՝ «Kunstmuseum»-ը (Արուեստի թանգարան), որ աշխարհի մէջ հանրութեան համար հասանելի առաջին գեղարուեստական հաւաքածոն է (1661 թուականէն) եւ Զուիցերիոյ ամէնամեծ արուեստի թանգարանը, «Fondation Beyeler»-ը (որ կը գտնուի Ռիհընի մէջ), «Museum Tinguely»-ն եւ Արդի Արուեստի Թանգարանը, որ Եւրոպայի մէջ ժամանակակից արուեստի առաջին հանրային թանգարանն է։ Քաղաք-կանթոնի տարածքին սփռուած են քառասուն թանգարաններ, ինչ որ Պազէլը կը դարձնէ Եւրոպայի մշակութային խոշորագոյն կեդրոններէն մէկը՝ իր չափերուն եւ բնակչութեան թիւին համեմատ։ Անիկա նաեւ հայրենիքն է «Art Basel»-ին՝ աշխարհի ամէնահեղինակաւոր եւ ազդեցիկ արուեստի տօնավաճառին, ուր կը ցուցադրուին արդի ու ժամանակակից գործեր՝ հրաւիրելով առաջնակարգ հաւաքորդներ, արուեստագէտներ եւ սիրողներ ամբողջ աշխարհէն։

Պազէլի Համալսարանը՝ Զուիցերիոյ հնագոյն կրթօճախը (հիմնուած 1460-ին), եւ քաղաքին դարաւոր հաւատարմութիւնը մարդասիրական (հումանիզմի) արժէքներուն, Պազէլը դարձուցած են ապահով ապաստան Եւրոպայի քաղաքական տագնապներու ժամանակ այնպիսի նշանաւոր անձերու համար, ինչպիսիք են՝ Էրազմ Ռոթերտամցին, Հոլպայն ընտանիքը, Ֆրիտրիխ Նիցչէն, Քարլ Եունկը, իսկ 20-րդ դարուն՝ նաեւ Հերման Հեսսէն ու Քարլ Եասփըրսը։

Պազէլը 11-րդ դարէն սկսեալ եղած է Իշխան-Եպիսկոպոսութեան նստավայր, իսկ 1501-ին միացած է Զուիցերական Համադաշնութեան։ Քաղաքը Վերածնունդի դարաշրջանէն ի վեր առեւտրական հանգոյց եւ կարեւոր մշակութային կեդրոն է, իսկ 20-րդ դարուն վերածուած է քիմիական եւ դեղագործական արդիւնաբերութեան առանցքի։ 1897-ին Թէոտոր Հերցլը Պազէլը ընտրեց որպէս առաջին Համաշխարհային Սիոնիստական Կոնգրեսի վայր. ընդհանուր առմամբ, 50 տարուայ ընթացքին կոնգրեսը հոն գումարուած է տասը անգամ՝ աւելի յաճախ, քան որեւէ այլ վայրի մէջ։ Քաղաքին մէջ կը գտնուի նաեւ Միջազգային հաշուարկներու դրամատան (BIS) համաշխարհային կեդրոնատեղին։ Քաղաքին անունը միջազգայնօրէն յայտնի է այնպիսի հաստատութիւններու միջոցով, ինչպիսիք են՝ «Պազէլեան համաձայնագիրները», «Art Basel»-ը եւ «FC Basel» ֆութպոլային ակումբը։

Պազէլը Զուիցերիոյ դեղագործական արդիւնաբերութեան գլխաւոր կեդրոնն է, ուր կը գտնուին «Novartis» եւ «Roche» ընկերութիւնները։ 1938-ին աշխարհահռչակ քիմիագէտ Ալպերթ Հոֆմանը Պազէլի մէջ յայտնաբերեց LSD-ն, ուր ան անցուց իր կեանքին մեծ մասը։ Այլ ազդեցիկ եւ անուանի դէմքեր, ինչպիսիք են՝ Ռոժէ Ֆետերերը, Փարացելսը, Մաթէուս Մերիանը, Միշէլ ֆոն Թելը եւ Սթեֆան Ռեմլըրը, սերտօրէն կապուած են քաղաքին հետ կամ ծնած են հոն։ 1734-ին քաղաքին մէջ լուծուեցաւ այսպէս կոչուած «Պազէլի խնդիրը», որ կը նկատուի մաթեմատիկայի կարեւորագոյն նուաճումներէն մէկը։

Պազէլի պաշտօնական լեզուն գերմաներէնն է, սակայն հիմնական խօսակցական լեզուն Պազէլի գերմաներէնն է՝ ալեմանական զուիցերա-գերմանական բարբառի տեղական տարբերակը։ 2019-ին «Mercer»-ի կողմէ Պազէլը դասուեցաւ որպէս աշխարհի տասներորդ ամէնաբարեկեցիկ քաղաքը։

## Բնակչութիւն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1850 | 29 698 մարդ |  |
| 2000 | 166 848 մարդ |  |
| 2001 | 165 548 մարդ |  |
| 2002 | 166 120 մարդ |  |
| 2003 | 166 286 մարդ |  |
| 2004 | 166 646 մարդ |  |
| 2005 | 166 203 մարդ |  |
| 2006 | 165 968 մարդ |  |
| 2007 | 166 217 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2008 | 167 763 մարդ |  |
| 2009 | 169 037 մարդ |  |
| 2010 | 168 804 մարդ |  |
| 2011 | 170 331 մարդ |  |
| 2012 | 165 566 մարդ |  |
| 2013 | 173 330 մարդ |  |
| 2014 | 173 619 մարդ |  |
| 2014 | 174 286 մարդ |  |
| 2015 | 175 131 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2016 | 176 015 մարդ |  |
| 2017 | 175 940 մարդ |  |
| 2017 | 171 513 մարդ |  |
| 2018 | 172 197 մարդ |  |
| 2018 | 177 595 մարդ |  |
| 2019 | 177 636 մարդ |  |
| 2021 | 178 995 մարդ |  |
| 2021 | 178 999 մարդ |  |
| 2021 | 178 955 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2021 | 178 893 մարդ |  |
| 2021 | 178 823 մարդ |  |
| 2021 | 178 429 մարդ |  |
| 2021 | 178 120 մարդ |  |
| 2021 | 177 723 մարդ |  |
| 2021 | 177 827 մարդ |  |
| 2021 | 173 064 մարդ |  |
| 2022 | 173 552 մարդ |  |
| 2024 | 176 329 մարդ |  |

 |

## Ծանօթագրութիւններ