# Ալճերիա

| **Ալճերիա** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ալճերիոյ դրօշը | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Adrar Province?, Chlef Province?, Laghouat Province?, Oum El Bouaghi Province?, Batna Province?, Béjaïa Province?, Biskra Province?, Béchar Province?, Blida Province?, Bouira Province?, Թամանրասեթ?, Tébessa Province?, Tlemcen Province?, Tiaret Province?, Tizi Ouzou Province?, Ալժիր?, Djelfa Province?, Jijel Province?, Sétif?, Saïda Province?, Skikda Province?, Sidi Bel Abbès Province?, Annaba Province?, Guelma Province?, Constantine Province?, Médéa Province?, Mostaganem Province?, M'Sila Province?, Mascara Province?, Ouargla Province?, Օրան նահանգ?, El Bayadh Province?, Illizi Province?, Bordj Bou Arréridj Province?, Boumerdès Province?, El Tarf Province?, Tindouf Province?, Tissemsilt Province?, El Oued Province?, Khenchela Province?, Souk Ahras Province?, Տիպասա?, Mila Province?, Aïn Defla Province?, Naama Province?, Aïn Témouchent Province?, Wilaya de Ghardaïa?, Relizane Province?, Djanet Province?, El M'Ghair Province?, El Meniaa Province?, Ouled Djellal Province?, Bordj Baji Mokhtar Province?, Beni Abbes Province?, Timimoun Province?, Touggourt Province?, In Salah Province? և In Guezzam Province? |
| Պետական լեզու | Արաբերէն և Standard Algerian Berber? |
| Մայրաքաղաք | Ալժէ |
| Օրէնսդիր մարմին | Parliament of Algeria? |
| Երկրի ղեկավար | Աբդելմաջիդ Թեբուն? |
| Կառավարութեան ղեկավար | Sifi Ghrieb? |
| Ազգաբնակչութիւն | 46 164 219 մարդ (2023) |
| Օրհներգ | Ալժիրի օրհներգ? |
| Կարգախօս | بالشّعب وللشّعب |
| Հիմնադրուած է | 3 Յուլիս 1962 թ. |
| Արժոյթ | `Algerian dinar?` |
| Ազգային տօն | Կուրբան Բայրամ?, Այդ ալ-Ֆիտր?, Independence Day?, Շախսեյ-վախսեյ?, Mawlid?, Նոր Տարի, Մուսուլմանական Ամանոր?, Մայիս Մէկ, Yennayer?, Revolution Day? և Isra and Mi'raj? |
| Ժամային համակարգ | UTC+1 |
| Հեռաձայնային համակարգ | +213 |
| Համացանցի յղում | .dz? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,745 |
| el-mouradia.dz/ar…​(արաբ.) |

**Ալճերիա** (արաբերէն՝ الجزائر‎, *ալ-ժազայիր*) երկիր ՝ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, պաշտօնական անուանումը **Ալճերիոյ Ժողովրդական Ժողովրդավարական Հանրապետութիւն**։ Ան կը գտնուի Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, Միջերկրական ծովու աւազանի արեւմտեան կողմը։ Ալճերիան արեւմուտքէն սահմանակից է Մարոքին, հարաւ-արեւմուտքէն Մորիթանիային եւ Մալիին, հարաւ-արեւելքէն՝ Նիժերին, իսկ արեւելքէն՝ Թունուզին։ Իր մեծութեամբ Ալճերիան երկրորդ պետութիւնն է Ափրիկէի մէջ։ Անոր մակերեւույթի մեծ մասը կը կազմէ Սահարա անապատը։ Մայրաքաղաքն է **Ալճերիա** քաղաքը։ XVI-XVIII դարերուն Ալճերիան կը գտնուէր Օսմանեան տիրապետութեան կազմի մէջ։ XIX դարու սկիզբէն սկսած է Ալճերիոյ գաղութացումը Ֆրանսայի կողմէն։ 1954 թուականին Ալճերիոյ մէջ կը ձեւաւորուի Ժողովրդական Ազատագրութեան Ճակատը։ Ֆրանսացի գաղութարարներու դէմ արիւնահեղ պատերազմի արդիւնքով, 1962 թուականին Ալճերիան կը դառնայ անկախ սոցիալիստական պետութիւն։ Հակասութիւնը աշխարհիկ կառավարութեան եւ մուսլիմաններուն միջեւ, 80-ական թուականներու վերջերաւորութեան, վերածուեցաւ քաղաքացիական պատերազմի, որ աւարտեցաւ կրօնական վարդապետութեան հետեւորդներու պարտութեամբ։

## Աշխարհագրութիւն

Ալճերիան կը զբաղեցնէ Աթլասի լեռներու արեւելեան եւ Սահարա անապատի հիւսիսային մասը (ամենաբարձր կէտը՝ 2918մ, Տահատ լեռ)։ Ծովափը բարձր է, ժայռոտ։ Ալճերեան Սահարայի մէջ շատ են սարաւանդները, հիսիս–արեւելքը կը գտնուի խոշոր ցածրավայր մը եւ Շոթ Մելհիր աղի լիճը, իսկ դէպի հարաւ–արեւելք՝ Ահագգար հրաբխային բարձրաւանդակը։ Ալճերիոյ տարածութեան մեծ մասը կը զբաղեցնեն Արեւմտեան Մեծ Էրկ, Էրկ–Իկիտի, Էրկ–Շեշ աւազային եւ Տանեզրուֆտ քարային խոշոր անապատները։

### Ընդերք

Ալճերիոյ ընդերքը հարուստ է նավթի, բնական կազի, երկաթի, կապարի, զինքի, ֆոսֆորիտներու, սնդիկի, ուրանի հանքավայրերով։

### Կլիմայ

Կլիման հիւսիսը մերձարեւադարձային է, միջերկրածովեան՝ տաք ձմեռով, տաք, չոր ամառով։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը ծովափին 12 °C է, միջլեռնային հարթավայրերուն մէջ՝ 5 °C, Յուլիսին՝ 25 °C։ Ջերմաստիճանի բացարձակ առաւելագոյնը ամենուրէք բարձր է 40 °C–էն։ Յաճախակի են ուժեղ երաշտները։ Տարեկան տեղումները՝ 400–1200 մմ եւ աւելի։ Սահարայի մէջ կլիման անապատային է (տարեկան 50մմ–էն ալ պակաս տեղումներ)։ Ջերմաստիճանի օրական տատանումները կը հասնին 30 °C-ի։ Չոր քամիները կ'առաջացնեն աւազային փոթորիկներ։ Գետերը, որոնք ուետներ կը կոչուին, հիւսիսի մէջ ռեժիմով մօտ են միջերկրածովային գետերու տիպին։ Վարարումները կարճատեւ են, բայց ուժեղ։ Ամենախոշոր ուետը Շելիֆն է (700 կմ)։ Սահարան ունի ստորերկրեայ ջուրերու հզօր պաշարներ, յատկապէս հիւսիսային մասը, ուր կը գտնուին խոշոր ովասիսները (Տիտիկելտ, Տուկկուրտ եւն)։ Հողերը Հիւսիսային Ա–ի մէջ շագանակագոյն են, նախալեռներուն մէջ աղի լիճերու՝ սեպհաներու շրջանը՝ աղուտներ։ Սահարայի մէջ կը գերակշռեն մերձարեւադարձային անապատներու խճալից հողերը, շարժուն եւ կիսաամրացած աւազները։

## Պատմութիւն

Ալճերիոյ տարածքին մէջ մարդ ապրած է 300-400 տարի առաջ։ Սակայն, Ալճերիոյ յայտնի ամենահին բնակիչները կը համարուին նումիտիական ցեղերը (ժամանակակից պերպերներու նախնիները), որոնց փիւնիկեցիները հանդիպեցան Ք.ա XII դարուն, երբ այդտեղ կը հիմնէին իրենց գաղութները։ Ք.ա 46 թ–ին գրաւեցին հռոմէացիները։ V դարուն ծովեզերեայ մասը նուաճեցին վանտալները, իսկ VI դարուն բիւզանդացիները, VII դարուն՝ արաբները։ VIII-XV դարերուն Ալճերիան զանազան պետական կազմաւորումներու (Տահերթի իմամութիւն, Ֆաթիմեաններ, Համմատեաններ, Ալմորաուաններ) մէջ էր, 1519–ին իշխանութիւնը անցաւ ծովահեն Հայրատտին Պապոսային։ 1830 թ–ին ֆրանսական զօրքերը գրաւեցին մայրաքաղաք Ալճերիան։ Ֆրասական գաղութարարները Ալճերիան վերածեցին ագրային–հումքային կցորդի։ Ֆրանսայի մէջ ժողովրդական ուժերու յաղթանակէն (1936) ետք Ալճերիոյ մէջ ռամկավարական ուժերու համախմբման շարժում սկսաւ, որ ընթացաւ մի քանի փուլերով։ 1 Նոյեմբեր 1954-ին հակակայսերական ապստամբութիւն սկսաւ։ 1 Յուլիս 1962-ին տեղի ունեցած հանրաքուէի ժամանակ բնակչութեան 99% յայտարարեց հօգուտ անկախութեան, որ անմիջապէս ճանչցուեցաւ Ֆրանսայի կառավարութեան կողմէ։ 5 Յուլիս-ին յայտարարուեցաւ անկախութեան օր։ 28 Օգոստոս 1962-ին սահմանադիր ժողովը ընդունեց Ալճերիոյ առաջին սահմանադրութիւնը։ Նախագահը Ապտըլազիզ Պուտեֆլիկան էր։

30 Դեկտեմբեր 1992 թ-ին Մոսկուայի մէջ ստորագրուած է արձանագրութիւն Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Ալճերիոյ Ժողովրդական Ռամկավարական Հանրապետութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելու մասին։

2005-2010 թթ. Լեւոն Սարգիսեանը եղած է ՀՀ արտակարգ եւ լիազօր դեսպանը Ալճերիոյ Ժողովրդական Ռամկավարական Հանրապետութեան մէջ (նստավայրը՝ Երեւան)։

2014 թ. ՀՀ-ի մէջ Ալճերիոյ Ժողովրդական Ժողովրդավարական Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան նշանակուած է Սմայիլ Ալլաուն (նստավայրը՝ Մոսկուա):

## Պետական կառուցուածքը

Ալճերիան կ'անդամակցի ՄԱԿ–ին, ԱՄՀ–ին, ԱՄԿ–ին, ՆԱԵԿ–ին, ԱԵԼ–ին։ Պետական կարգը՝ հանրապետութիւն է։ Պետութեան ղեկավարը նախագահն է, որ կ'ընտրուի բնակչութեան կողմէ, 5 տարուան համար, կառավարութեան ղեկավարը՝ վարչապետը։ Կը բաժնուի 48 նահանգի։ Մայրաքաղաքը՝ Ալճերիա (2 562 000 մարդ)։ Խոշոր քաղաքներն են՝ Օրան (650 000 մարդ), Քոսթանթինա (480 000 մարդ), Աննապա (100 000 մարդ)։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են՝ Օրան, Աննապա։ Քաղաքական կուսակցութիւններն են՝ Հիւսիսափրիկեան աստղ, Ազգային ազատագրական ճակատ։ Նախագահը Ապտըլազիզ Պուտեֆլիկան էր։

## Բնութիւն

Բուսականութիւնը ծովափին միջերկրածովային է, լեռները՝ մինչեւ 800-1000մ մշտականաչ թուփերու գօտին է, աւելի բարձր՝ խցանածառի, մշտականաչ կաղնիի անտառներն են, անապատներուն մէջ աղուտաբոյսեր են։
Կան վայրի խոզեր, բորենիներ, այծքաղներ, աղուէսներ, ճագարներ, այծեամներ եւ այլն։

## Տնտեսութիւնը

Ալճերիան գիւղատնտեսական երկիր է, զարգացած հանքարդիւնաբերութեամբ։ Ալճերիան այսօր կ'ապրի նոր կեանքով, անապատներուն մէջ կը կառուցուին ճանապարհներ, բնակավայրեր, կ'արդիւնահանէ կազ (8-րդ տեղն է աշխարհի մէջ), եւ նաֆթ՝ խողովակաշարերով կը մղուի ծովափնեայ գործարաններ եւ Եւրոպա։ Զարգացած են մետաղամշակման, նավթավերամշակման, կազամշակման, քիմիական, թրծաշաղախի արտադրութեան, սնունդի, հիւսուածական արդիւնաբերութեան ճիւղերը։ Տնտեսական մեծ նշանակութիւն ունին խցանակաղնին (խցանի հումքի քանակով աշխարհի III տեղը կը գրաւէ) եւ փետրախոտը (I տեղը աշխարհի մէջ), որմէ կը պատրաստեն լաւագոյն տեսակի թուղթը, թաղանթանիւթ, հիւսկեն իրեր։ Կը մշակեն հացազգիներ, խաղող, ցիտրուսներ, բանջարեղէն, ովասիսներուն մէջ՝ փիւնիկեան արմաւենի։ Կը մեծցնեն ուղտեր, այծեր, ոչխարներ, խոշոր եղջերաւոր անասուններ, կը զբաղուին՝ ձկնորսութեամբ։ Կ'արտահանէ նաֆթ, հեղուկ կազ, կաշի, ծխախոտ, գինի, ցիտրուսներ, երկաթի հանքաքար, խցան եւ այլն։ Կը ներմուծեն մեքենաներ եւ սարքաւորումներ, սննդամթերք եւ այլ ապրանքներ։ Առեւտրական գլխաւոր գործընկերներն են՝ Ֆրանսան, Գերմանիան, Իտալիան, եւ Նիտերլանտները։ ՀՆԱ–ն՝ մէկ շունչի հաշուով 7224 ԱՄՆ տոլար։ Ազգային արժոյթը՝ Ալճերիոյ տինար (միջազգային նշանակումը DZD):

## Բնակչութիւնը

Բնակչութեան թիւը՝ 38 087 000 մարդ։ Բնակչութեան միջին խտութիւնը՝ 13,8 մարդ։ Կեանքի միջին տեւողութիւնը՝ 72,3 տարի։ Ազգային կազմը՝ արաբներ (83%), պերպերներ (16%), եւրոպացիներ (1%): Քաղաքայնացումի մակարդակը 60%: Պետական լեզուն՝ արաբերէն, այլ լեզուներ՝ պերպերերէն, ֆրանսերէն։

| Բնակչութեան 1960-2023 թուականների վիճակագրություն |
| --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1960 | 11 277 757 մարդ |  |
| 1961 | 11 560 650 մարդ |  |
| 1962 | 11 844 928 մարդ |  |
| 1963 | 12 136 371 մարդ |  |
| 1964 | 12 443 175 մարդ |  |
| 1965 | 12 771 084 մարդ |  |
| 1966 | 13 122 912 մարդ |  |
| 1967 | 13 496 577 մարդ |  |
| 1968 | 13 887 045 մարդ |  |
| 1969 | 14 286 826 մարդ |  |
| 1970 | 14 690 855 մարդ |  |
| 1971 | 15 098 212 մարդ |  |
| 1972 | 15 511 892 մարդ |  |
| 1973 | 15 935 594 մարդ |  |
| 1974 | 16 374 671 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1975 | 16 833 516 մարդ |  |
| 1976 | 17 311 457 մարդ |  |
| 1977 | 17 808 536 մարդ |  |
| 1978 | 18 330 535 մարդ |  |
| 1979 | 18 884 689 մարդ |  |
| 1980 | 19 475 204 մարդ |  |
| 1981 | 20 103 931 մարդ |  |
| 1982 | 20 766 568 մարդ |  |
| 1983 | 21 453 278 մարդ |  |
| 1984 | 22 150 483 մարդ |  |
| 1985 | 22 847 437 մարդ |  |
| 1986 | 23 539 383 մարդ |  |
| 1987 | 24 225 748 մարդ |  |
| 1988 | 24 904 931 մարդ |  |
| 1989 | 25 576 596 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1990 | 26 239 708 մարդ |  |
| 1991 | 26 893 663 մարդ |  |
| 1992 | 27 535 151 մարդ |  |
| 1993 | 28 157 560 մարդ |  |
| 1994 | 28 752 749 մարդ |  |
| 1995 | 29 315 463 մարդ |  |
| 1996 | 29 845 208 մարդ |  |
| 1997 | 30 345 466 մարդ |  |
| 1998 | 30 820 435 մարդ |  |
| 1999 | 31 276 295 մարդ |  |
| 2000 | 31 719 449 մարդ |  |
| 2001 | 32 150 198 մարդ |  |
| 2002 | 32 572 977 մարդ |  |
| 2003 | 33 003 442 մարդ |  |
| 2004 | 33 461 345 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2005 | 33 960 903 մարդ |  |
| 2006 | 34 507 214 մարդ |  |
| 2007 | 35 097 043 մարդ |  |
| 2008 | 35 591 377 մարդ |  |
| 2009 | 36 383 302 մարդ |  |
| 2010 | 37 062 820 մարդ |  |
| 2011 | 37 762 962 մարդ |  |
| 2012 | 38 481 705 մարդ |  |
| 2013 | 39 208 194 մարդ |  |
| 2014 | 38 813 722 մարդ |  |
| 2017 | 41 318 142 մարդ |  |
| 2020 | 43 900 000 մարդ |  |
| 2023 | 46 164 219 մարդ |  |

 |

## Արտաքին յղումներ

* Ալճերիոյ Ժողովրդական Ժողովրդավարական Հանրապետության Archived 2007-10-05 at the Wayback Machine. *պաշտօնական կայքը* Կաղապար:Ar/(ֆր.)
* Ալճերիան BBC-ի լրատուամիջոց
* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան

## Աղբիւրներ

1. Աշխարհի երկրներ–տեղեկատու։ Երեւան 2015

## Ծանօթագրութիւններ