Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Փերու

| Բնակավայր |
| --- |
| Փերու |
| սպ.՝ República del Perú |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրօշակ | Զինանշան |
|  |  |

Firme y feliz por la unión, Firm and Happy for the Union, Твърди и радостни за съюза, Land of the Incas, 연합을 위한 확고한 행복하다 և Gwlad yr Inca |
|  |
| Երկիր |  Փերու |
| Ներքին բաժանում | Ամազոնաս, Անքաշ, Ափուրիմաք տարածաշրջան, Արեքիփա, Այաքուչօ տարածաշրջան, Քախամարքա, Քուսքօ տարածաշրջան, Հուանքաֆելիքա, Հանուքօ, Իքա տարածաշրջան, Ճունին տարածաշրջան, Լա Լիպերթատ տարածաշրջան, Լամպայէք տարածաշրջան, Լորեթթօ տարածաշրջան, Մատրէ Տը Տիոս տարածաշրջան, Մոգեքուա, Փասքօ տարածաշրջան, Փյուրա տարածաշրջան, Փունօ տարածաշրջան, Սան Մարթին տարածաշրջան, Թաքնա տարածաշրջան, Թումպիս տարածաշրջան, Ուքայալի տարածաշրջան, Լիմա և Քալաու |
| Փերուի Նախագահ | José María Balcázar? |
| Օրէնսդրական մարմին | Փերուի Ծերակոյտ |
| Հիմնադրուած է՝ | 28 Յուլիս 1821 |
| Տարածութիւն |
1 285 216 քմ² ջրայինը 8,8 տոկոս |
| Պաշտօնական լեզու | Սպաներէն, Այմարա և Քեչուա |
| Բնակչութիւն | 33 726 000 մարդ (2023) |
| Կը գտնուի ափին | Խաղաղական Ովկիանոս և Grau Sea? |
| Ժամային գօտի | UTC-5 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | PE |
| Պաշտօնական կայքէջ | gob.pe |
|  |

**Փերու,** Պաշտօնական անուանում՝ Փերուի Հանրապետութիւն (República del Perú), պետութիւն՝ Հարաւային Ամերիկայի մէջ։

Մայրաքաղաքն է՝ Լիման:

Պաշտօնական լեզուները Սպաներէն (սպաներէն), քեչուա եւ այմարան են:

Տարածութիւնը շուրջ 1,285,216 քառ. քմ է:

Բնակչութիւնը՝ շուրջ 34 միլիոն է (ըստ 2025-ի տուեալներուն):

Դրամական միաւորն է՝ Նուէվօ սոլը (PEN):

Վարչակարգը՝ Նախագահական Հանրապետութիւն է:

#### Աշխարհագրութիւն

Փերուի ծերակոյտը, Լիմա
Փերուն տեղակայուած է Հարաւային Ամերիկայի արեւմտեան ափին։

Արեւմուտքէն սահմանակից է Խաղաղական Ովկիանոսին, հիւսիսէն՝ Էքուատորին եւ Քոլոմպիային, արեւելքէն՝ Պրազիլին, հարաւէն՝ Պոլիվիոյ եւ Չիլիի։

Երկիրը ունի հիմնական երեք աշխարհագրական գօտիներ՝

1. Ծովեզերք (Costa)- Անապատային հարթութիւններ՝ աղքատ ջրամբարներով։
2. Անտեան լեռներ (Sierra) - Լեռնաշղթայ մը, ուր կը գտնուի նաեւ Ամերիկաներու մէկ բարձրագոյն գագաթը՝ Հուասքարանը (Huascarán)։
3. Ամազոնեան անտառներ (Selva) - Խոնաւ եւ բարեբեր շրջան, հարուստ կենսաբազմազանութեամբ։

#### Պատմութիւն

Փերուն եղած է նախաքոլոմպիական մշակոյթի կարեւոր կեդրոն, յատկապէս Ինքաներու կայսրութեան հայրենիքը։

1532-ին սպանացի նուաճող Ֆրանսիսքօ Փիսարրօ Ինքաներու կայսրութիւնը քայքայելէ ետք, կը հիմնէ սպանական նահանգ մը։ 1821-ին Փերուն Սպանիայէն կը հռչակէ իր անկախութիւնը,

1824-ին ամբողջութեամբ կ'անկախանայ։

#### Տնտեսութիւն

Փերուի տնտեսութիւնը հիմնուած է հանքարդիւնաբերութեան (պղինձ, ոսկի, արծաթ), ձկնորսութեան, զբօսաշրջութեան եւ գիւղատնտեսութեան վրայ։

Երկիրը կը դիմագրաւէ աղքատութեան ու անհաւասարութեան հարցեր։

#### Մշակոյթ

Փերուի մշակոյթը խառնուրդ մըն է նախաքոլոմպիական, սպանական եւ աւանդական հնդիկ տարրերու։

Ժողովրդական երաժշտութիւնը, պարերը (օրինակ՝ Մարիներա), խոհանոցը (սեւիչէ, քինուա), եւ գործուած հագուստները մեծ տեղ ունին։

Մաչու Փիքչուի հնավայրը այսօր համաշխարհային ժառանգութեան մաս կը կազմէ։

## Ծանօթագրութիւններ
# Ռուսաստանի ներխուժում Ուքրանիա (2022)

| Ռուսաստանի ներխուժում Ուքրանիա |
| --- |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| *Ռազմական վիճակը 2022 մարտի 2-ին* |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Վայր** | Կաղապար:Դրօշաւորում/Ուկրաինա |

 |
| Հակառակորդներ |
|  ՏԺՀ  ԼԺՀ
*Աջակցություն** Կաղապար:Դրօշաւորում/Բելառուս
 | Կաղապար:Դրօշաւորում/Ուկրաինա |
| Հրամանատարներ |
|  Ռուսաստան **Վլատիմիր Փութին**  Ռուսաստան Միխայիլ Միշուստին  Ռուսաստան Սերկէյ Շօյկու | Կաղապար:Country data Ուկրաինա **Վոլոտիմիր Զելենսքի** Կաղապար:Country data Ուկրաինա Տենիս Շմիկալ Կաղապար:Country data Ուկրաինա Ալեքսեյ Ռեզնիքով |
| Կողմերու ուժեր |
| * 900,000 (Զինուած ուժեր)
* 554,000 (Կիսառազմական)
* 2,000,000 (Պահեստազոր)
* • այդ թվում՝ 175,000-ից 190,000 Ուկրաինայի սահմանին
* ՏԺՀ
* 20,000
* ԼԺՀ
* 14,000
 | **Կաղապար:Դրօշաւորում/Ուքրանիա 209,000 (Զինուած ուժեր)
* 102,000 (Կիսառազմական)
* 900,000 (Պահեստազոր)
 |

**Ռուսաստանի ներխուժումը Ուքրաինա** կամ **Ռուս-ուքրանական պատերազմ (2022)**, զինուած հակամարտութիւն Ռուսաստանի եւ Ուքրաինայի միջեւ, որ սկսաւ 2022 փետրուար 24-ին՝ Ռուսաստանի կողմէ Ուքրանիա ներխուժմամբ։ Պատերազմին նախորդեց Ռուսաստանի կողմէ Տոնեցքի Ժողովրդական Հանրապետութեան (ՏԺՀ) եւ Լուկանսքի Ժողովրդական Հանրապետութեան (ԼԺՀ) անկախութեան ճանաչումը։

Մոսկուայի ժամանակով մօտաւորապէս ժամը 05:30-ին (UTC+3) նախագահ Վլատիմիր Փութին յայտարարեց Ուքրանիան «ապառազմականացնելու» «յատուկ գործողութեան» մասին, որմէ վարկեաններ ետք հրթիռային հարուածներ սկսան Ուքրանիայի տարբեր վայրերու վրայ։ Ռուսական զօրքերը բոլոր կողմերէն ներխուժեցին ուքրանական տարածքը՝ Ռուսաստանի մայրցամաքային տարածքէն, Պելառուսէն եւ Ղրիմէն։ Միեւնոյն ժամանակ, ՏԺՀ-ի եւ ԼԺՀ-ի զինուած ուժերը սկսան ռազմական գործողութիւններ Ուքրանիայի Զինուած ուժերու դէմ Տոնպասի ամբողջ ճակատային գիծի երկայնքով։

Ուքրանիայի նախագահ Վոլոտիմիր Զելենսքի յայտնեց, որ այս ռազմական գործողութիւններու հիմնական նպատակը Ուքրանիայի՝ որպէս պետութեան կազմալուծումն է։ Ուքրանիան յայտարարած է Ռուսաստանի հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու խզման մասին։

Ռուսաստանի ներխուժումը արժանացաւ միջազգային համատարած դատապարտման, ներառեալ Ռուսաստանի դէմ պատժամիջոցների կիրառմամբ, մինչդեռ Ռուսաստանի մէջ հակապատերազմական բողոքի ցոյցերն ուղեկցուեցան զանգուածային ձերբակալութիւններով։

## Արձագանք

* Գերմանիա Գերմանիոյ վարչապետ Օլաֆ Շոլցը Ռուսաստանի կոչ ուղղեց անյապաղ դադարեցնել ռազմական գործողութիւները ու դուրս բերել իր զօրքերը Ուքրանիայէն։
* ԱՄՆ նախագահ Ճօ Պայտըն յայտարարեց, որ Ուքրանիան ենթարկուած է Ռուսաստանի կողմէ «չպատճառաբանուած եւ չարդարացուած» յարձակման, որը պատասխանատու է այն մահերու եւ աւերակներու համար, որոնք հակամարտութիւնն իր հետ կը բերեն։
* Կաղապար:Country data Եւրոպա Եւրոպական Միութիւնը դադրեցուց ռուս քաղաքացիներու վիզաներու տրամադրումը։
* Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան անվտանգութեան խորհրդի նիստ հրաւիրեց Ուքրաինայի իրադարձութիւններու պատճառով։

## Ծանօթագրութիններ