# Անապատ

Անապատներ
     Կիսաանապատներ
     Թունտրա
     Սառցադաշտեր
**Անապատ**, ծայրահեղ չոր, ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխութեամբ շրջան մըն է, ուր գոլորշիացումը ջուրի բաց մակերեսէն 7-էն 30 անգամ կը գերազանցէ մթնոլորտային տեղումներու քանակը։ Երկրագունդին անապատներուն ընդհանուր տարածութիւնը 15-20 մլն. Քմ² է։ Անապատները, բացառութեամբ սառցային անապատներու, յառաջացած են խոնաւութեան պակասի պատճառով։ Կը բնութագրուին աննշան տեղումներով, տաք ամառներով, գոլորշիացման արտակարգ չափերով, հողի եւ օդի ջերմաստիճանի օրական ու տարեկան մեծ տատանումներով, մակերեսային ջուրերու մշտական հոսքի (բացառութեամբ «տարանցիկ» գետերու) բացակայութեամբ, հողի վերին շերտին մէջ աղերու կուտակումով, բուսածածկոյթի նօսրութեամբ կամ բացակայութեամբ։ Կլիման չոր է։ Ամրան խոնաւութիւնը կ'իջնէ մինչեւ 14%, ամիսներ շարունակ երկինքը պարզ է։ Պայծառ օրերու թիւը բարեխառն գօտիի անապատներուն մէջ կը հասնի 197 (Կուշկա), արեւադարձայիններուն մէջ՝ 295 օրուան, առաւելագոյն ջերմաստիճանը համեմատաբար կը հասնի 49,5 °C եւ 58 °C։ Արեւուն տակ աւազին մակերեւոյթը կը տաքնայ մինչեւ 90 °C։ Ջերմաստիճանին տարեկան տատանումը 90 °C է, օրականը՝ 30 °C։ Տեղումներու տարեկան միջին քանակը Միջին Ասիոյ անապատներուն մէջ 60-175 մմ է, Կեդրոնական Ասիոյ մէջ՝ 9 մմ (Տակլա-Մական), արեւադարձային անապատներուն մէջ՝ 100 մմ-էն պակաս։

Հիւսիսային եւ Հարաւ- Արեւմտեան Ափրիկէի, ինչպէս նաեւ Հարաւային Ամերիկայի արեւմուտքի անապատներուն մէջ տարիներ շարունակ անձրեւներ չեն տեղար, սակայն հազուադէպ պարագաներուն՝ տեղատարափներ կը պատահին։ Մակերեսային ջուրերը (բացառութեամբ «տարանցիկ» գետերու) կը գոյանան մթնոլորտային տեղումներէ եւ կը մնան քանի մը ժամ կամ առաւելագոյնը՝ քանի մը օր։ Ստորերկրեայ ջուրեր կան բոլոր անապատներուն մէջ, կը գտնուին փոքր խորութիւններուն մէջ եւ աղի են։ Անուշահամ ջուրեր կը յառաջանան գետերու կամ տեղումներու ծծանցումէն։ Բուսականութեան թոյլ զարգացումն ու նօսր ծածկոյթը, հիմնահողերու մերկութիւնն ու ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխութիւնները կը նպաստեն բուռն հողմահարման՝ ընդհուպ աւազի եւ փոշիի յառաջացումը։

## Տարածման շրջաններ

Սահարա անապատը տիեզերքէն
Անապատներու բնական գօտիները ինկած են ցամաքամասերու բարեխառն, մերձարեւադարձային եւ արեւադարձային գօտիներու ներքին շրջաններուն մէջ։ Անապատները տարածուած են բոլոր ցամաքամասերուն վրայ։ Անթարքթիքայի մէջ կը տիրապետէ սառցային գօտին (անթարքթիքական սառցային անապատներ)։

## Կլիմայ

Անապատներու գօտին կը բնութագրուի չոր, ցամաքային կլիմայով, օրական եւ տարեկան ջերմաստիճաններու մեծ տատանումներով։ Անապատներուն մէջ շոգիացումը քանի մը անգամ կը գերազանցէ տեղումներու քանակը, խոնաւութեան գործակիցը կը կազմէ 0,1 - 0,2։

Ամրանը օդը շատ տաք է։ Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը +28 +30 °C է, իսկ առաւելագոյնը՝ +58,1 °C (Սահարա)։ Աւազը կը տաքնայ մինչեւ +80 °C։ Ձմրան ցուրտ է։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը -5 -10 °C է, երբեմն՝ -50 °C (բարեխառն գօտիին) մէջ։ Տարեկան տեղումները քիչ են, առաւելագոյնը՝ 100 - 200 մմ., իսկ որոշ անապատներու մէջ՝ 50 մմ։

Տեղումներու մեծ մասը տեղի կ'ունենան գարնան։ Կիսաանապատներու մէջ տեղումները 250 - 5000 մմ են, կանաչով ծածկուելու ատեն կը վերածուին տափաստաններու:

Քարաք
## Մեծ անապատներ

Աշխարհի մեծագոյն անապատները քարտէսին վրայ (ոչ բեւեռային)

| Անուանում | Տարածութիւն, հազ. Քմ² | Առաւելագոյն բարձրութիւն, մ. | Առաւելագոյն ջերմաստիճան, °С | Նուազագոյն ջերմաստիճան, °С | Տեղումներու տարեկան միջին քանակը, մմ. |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Միջին Ասիա եւ Ղազախստան** |
| Քարաքի մէջ | 350 | 100 - 500 | + 50 | −35 | 70 - 100 |
| Ուստյուրտ եւ Մանգիստաու | 200 | 200 - 300 | + 42 | −40 | 80 - 150 |
| Կզլկում | 300 | 50 - 300 | + 45 | −32 | 70 - 180 |
| Մերձարալյան Կարակումներ | 35 | 400 | + 42 | −42 | 130 - 200 |
| Պետպակ-Տալա | 75 | 300 - 350 | + 43 | −38 | 100 - 150 |
| Մույունկ | 40 | 100 - 660 | + 40 | −45 | 170 - 300 |
| **Կեդրոնական Ասիա** |
| Տակլա Մական | 271 | 800 - 1500 | + 37 | −27 | 50 - 75 |
| Ալաշան | 170 | 800 - 1200 | + 40 | −22 | 70 - 150 |
| Պեյշան | 175 | 900 - 2000 | + 38 | −24 | 40 - 80 |
| Օրտոս | 95 | 1100 - 1500 | + 42 | −21 | 150 - 300 |
| Ցայտամ | 80 | 2600 - 3100 | + 30 | −20 | 50 - 250 |
| Կոպի | 1050 | 900 - 1200 | + 45 | −40 | 50 - 200 |
| **Իրանական բարձրավանդակ** |
| Տաշթէ Քեւիր | 55 | 600 - 800 | + 45 | −10 | 60 - 100 |
| Տաշթէ Լութ | 80 | 200 - 800 | + 44 | −15 | 50 - 100 |
| Ռեգիստան | 40 | 500 - 1500 | + 42 | −19 | 50 - 100 |
| **Արաբական թերակղզի եւ Մերձաւոր Արեւելք** |
| Ռուպ ալ-Խալի | 60 | 100 - 500 | + 47 | −5 | 25 - 100 |
| Նեֆուտ | 80 | 600 - 1000 | + 54 | −6 | 50 - 100 |
| Ալ-Տահնա | 54 | 450 | + 45 | −7 | 500 - 100 |
| Սուրիական անապատ | 101 | 500 - 800 | + 47 | −11 | 100 - 150 |
| **Հիւսիսային Ափրիկէ** |
| Սահարա | 7000 | 200 - 500 | + 59 | −5 | 25 - 200 |
| Լիպիական անապատ | 1934 | 100 - 500 | + 58 | −4 | 25 - 100 |
| Նուպիական անապատ | 1240 | 350 - 1000 | +53 | −2 | 25 |
| **Հարաւային Ափրիկէ** |
| Նամիպ | 150 | 200 - 1000 | + 40 | −4 | 2 - 75 |
| Կալահարի | 600 | 900 | + 42 | −9 | 100 - 500 |
| Կարու | 120 | 450 - 750 | + 44 | −11 | 100 - 300 |
| **Հինդուստան թերակղզի** |
| Թար | 300 | 350 - 450 | + 48 | −1 | 150 - 500 |
| Թխալ | 26 | 100 - 200 | + 49 | −2 | 50 - 200 |
| **Հիւսիսային Ամերիկա** |
| Մեծ Աւազան | 1036 | 100 - 1200 | + 41 | −14 | 100 - 300 |
| Մոհավէ | 30 | 600 - 1000 | + 56,7 | −6 | 45 - 100 |
| Սոնորա | 355 | 900 - 1000 | + 44 | −4 | 50 - 250 |
| Չիուաուա | 100 | 900 - 1800 | + 42 | −6 | 75 - 300 |
| **Հարաւային Ամերիկա** |
| Աթագամա | 90 | 300 - 2500 | + 30 | −15 | 10 - 50 |
| Փաթակոնիա | 400 | 600 - 800 | + 40 | −21 | 150 - 200 |
| **Աւստրալիա** |
| Մեծ Աւազային անապատ | 360 | 400 - 500 | + 44 | + 2 | 125 - 250 |
| Կիպսոնի անապատ | 240 | 300 - 500 | + 47 | 0 | 200 - 250 |
| Մեծ Վիքթորիա անապատ | 350 | 200 - 700 | + 50 | −3 | 125 - 250 |
| Սիմփսոնի անապատ | 300 | 0 - 200 | + 48 | −6 | 100 - 150 |

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Անապատի մասին դասարան.ամ կայք Archived 2016-09-06 at the Wayback Machine.

|  |
| --- |
| *Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։*   |