# Մեքսիքայի ծոց

Մեքսիքայի ծոցը
**Մեքսիքայի ծոց**, կիսապարփակ ծով Ատլանտեան ովկիանոսի մէջ։ Կը գտնուի Հիւսիսային Ամերիկայի հարաւ-արեւելեան ափերուն մօտ, Ֆլորիտա, Եուքաթան թերակղզիներու եւ Քուպա կղզիին միջեւ։ Մակերեսը կամ տարածքը 1543 հզ․ քմ2 է, ջուրի ծաւալը՝ 2332 կմ3, խորութիւնը՝ մինչեւ 5203 մ։ Կլիման հարաւ-արեւելեան կողմը արեւադարձային է, հիւսիսի կողմը՝ մերձարեւադարձային։ Ամռան՝ մակերեսին ջուրի ջերմաստիճանը 29 °C է, ձմռան՝ հիւսիսի կողմը 18 °C, հարաւ-արեւելեան կողմը՝ մինչեւ 25 °C։ Աղիութիւնը 36 — 36, 0°/օօ է։ Յաճախակի են փոթորիկները։ Մակերեսային հոսանքները գլխաւորապէս ունին ժամացոյցի սլաքի շարժման ուղղութիւնը։ Մեքսիքայի ծոցէն սկիզբ կ'առնէ ( անգլ.՝ Gulf Stream) Կալֆ սթրիմը։ Կայ ձկնարդիւնագործութիւն, նաւթարդիւնահանութիւն։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Նիւ Օրլիընզը (ԱՄՆ), (Veracruz) Վերաքրուզը (Մեքսիքա), Հաւանան (Քուպա)։

## Պատմութիւն

### Նախաքոլոմպոսեան դարաշրջան

Ափամերձ շրջաններ հասած առաջին մարդիկ գտան չորային լանդշաֆտ մը։ Թէեւ կային որոշ խոշոր որսեր, սակայն հնագէտները պարզած են, որ անոնք գլխաւորաբար կ'որսային ճագարներ, նապաստակներ եւ կրծողներ՝ համալրելու համար հաւաքուած վայրի բոյսերու լայն տեսականին։ Ք․ա․ (Քրիստոսէ առաջ) շուրջ 5,000 թուականին տեղի ունեցած կլիմայական փոփոխութիւններէն ետք, կայուն ջրային ուղիներու, լիճերու եւ ծովածոցերու թիւի աճը նպաստեց ձկնորսութեան, երկրագործութեան եւ մնայուն բնակավայրերու զարգացման։ Տեղական բոյսերը ընտելացուեցան ներքին շրջաններուն մէջ եւ գետերու միջոցով տարածուեցան դէպի ափ։ Ք․ա․ շուրջ 1,000 թուականին ափերու երկայնքով սկսան կազմաւորուիլ արգելապատնէշային կղզիներ, իսկ ծովու մակարդակը բարձրացաւ մօտ մէկ մեթր՝ հասնելով գրեթէ ժամանակակից մակարդակին։

Ծոցի շուրջ ապրող բնիկ ժողովուրդները կ'օգտագործէին փորուած մակոյկներ (dugout canoes), որոնք կը պատրաստուէին կտրուած ծառերու բունը փորելով։ Հնագէտները գտած են մինչեւ 0 թուականին թուագրուող մակոյկներ, սակայն կ'ենթադրեն, որ աւելի կանուխ օրինակներ եւս գոյութիւն ունեցած են։

Այժմեան Ֆլորիտայի մէջ, որ կը կազմէ ծոցի արեւելեան սահմանը, հնագէտները գտած են մարդկային մնացորդներ, որոնք կը թուագրուին Ք․ա․ 10,000 թուականով։ Սառցէ դարաշրջանի աւարտին՝ Ք․ա․ շուրջ 9,000-ին, Ֆլորիտայի կլիման չոր տափաստանէ աստիճանաբար սկսաւ վերածուիլ ճահճայինի։ Մինչեւ Ք․ա․ 3,000 թուականը, Ֆլորիտան արդէն ձեռք բերած էր իր այժմեան խոնաւ կլիման։ Glades մշակոյթի ժողովուրդները ստեղծեցին բարդ հասարակութիւն մը, որ մեծապէս կախեալ էր ձկնորսութենէ, վայրի խեցեմորթներու հաւաքէն եւ բոյսերու մշակումէն։ Իսկ Deptford մշակոյթը զարգացուց յատուկ տեսակի թրծուած խեցեգործութիւն։

Ծոցի հիւսիսային ափերուն մարդիկ ստեղծեցին կայուն կենսակերպ եւ գիւղեր Ք․ե․ (Քրիստոսի ետք) առաջին հազարամեակի ընթացքին։ Հնագիտական հետազօտութիւնները ցոյց տուած են, որ անոնք կը զբաղէին երկրագործութեամբ եւ խեցեմորթներու (յատկապէս արեւելեան ոստրէներու) հաւաքով՝ յարմարցնելով իրենց գործունէութիւնը մակընթացութեան եւ տեղատուութեան տարեկան շրջափուլերուն։

Այժմեան Թեքսասի եւ Հիւսիսային Մեքսիքայի նախապատմական ափերը բնակեցուած էին հիմնականին մէջ որսորդ-հաւաքիչներով, որոնց սննդակարգին մէջ խեցեմորթները կարեւոր տեղ ունէին։ Եգիպտացորենը (մաիս) տարածուեցաւ ծոցի ափերուն՝ հաւանաբար որպէս առեւտրական ապրանք։

Ք․ա․ շուրջ 1200–400 թուականներուն ծոցի հարաւային ափին ծաղկեցաւ Օլմեքեան (Olmec) քաղաքակրթութիւնը։ Քամփեչէի ծոց թափող գետերու երկայնքով անոնք ստեղծեցին բարդ քաղաքներ (ինչպէս՝ Սան Լորենցօ Թենոչթիթլանը)՝ ապաւինելով ձկնորսութեան եւ եգիպտացորենի մշակութեան։

Վերաքրուզի եւ Եուքաթան թերակղզիի ափերուն Մայա քաղաքակրթութիւնը ծոցը կ'օգտագործէր որպէս հիմնական առեւտրական ուղի։ Անոնք կը նաւարկէին մէկ ամբողջական բունէ պատրաստուած երկար մակոյկներով։ Մայա վաճառականները կը փոխանակէին ափամերձ ապրանքները (ծովամթերք, աղ, բամպակ, կակաօ, համեմունքներ, յովազի մորթիներ) լեռնային շրջաններէն բերուած ապրանքներու հետ (ինչպէս՝ վանակն/obsidian եւ յասպիս/jade)։

Մեքսիքայէն Եուքաթանի նեղուցով բաժնուած հիւսիս-արեւմտեան Քուպան ծոցի միակ զգալի հատուածն է, որ կապուած չէ մայրցամաքին։ Այդ պատճառով անիկա բնակեցուած է հազարամեակներ ետք։ Մարդկային բնակութեան ամենավաղ վայրը Լեւիսան է (Ք․ա․ 3100)։ Այստեղի Guanahatabey եւ Cayo Redondo մշակոյթները կ'օգտագործէին գլխաւորաբար քարէ եւ խեցիէ գործիքներ։

### Սպանական արշաւախումբեր

Քրիստափոր Քոլոմպոսի սպանական նաւարկութիւնները հասան Քուպա, սակայն արձանագրուած չէ, որ անոնք մտած ըլլան Մեքսիքայի ծոց։ Քոլոմպոսի եւ աւելի ուշ Ամերիկօ Վեսփուչիի հետ նաւարկած Խուան տէ լա Քոսայի քարտէսին վրայ կ'երեւի ենթադրական ջրային տարածք մը Քուպայէն անդին։

1506-ին Էռնան Քորթես մասնակցեցաւ Հիսփանիոլայի եւ Քուպայի նուաճման՝ իր ջանքերուն համար ստանալով մեծամասնեայ հողատարածքներ եւ ստրկացնելով բնիկ ժողովուրդը։ 1518-ին Վելասքեզը զայն նշանակեց արշաւախումբի հրամանատար՝ Մեքսիքայի ներքին շրջանները հետախուզելու եւ գաղութացման համար ապահովելու նպատակով։

1517-ին Ֆրանսիսքօ Էռնանտես տէ Քորտոպան յայտնաբերեց Եուքաթան թերակղզին։ Ասիկա եւրոպացիներու առաջին հանդիպումն էր Ամերիկայի զարգացած քաղաքակրթութեան մը հետ, որ ունէր ամուր կառուցուած շէնքեր եւ բարդ հասարակական կառոյցներ։ Անոնք նաեւ ոսկի գտնելու յոյսեր ունէին։ Այս ամէնը քաջալերեց երկու այլ արշաւախումբեր (1518-ին՝ Խուան տէ Կրիխալվայի, եւ 1519-ին՝ Էռնան Քորթեսի գլխաւորութեամբ), որոնք յանգեցան Մեքսիքայի նուաճման։

1523-ին գանձերով բեռնուած նաւ մը խորտակուեցաւ Թեքսասի Փատրէ կղզիին (Padre Island) մօտ։ Այս կորուստը, ինչպէս նաեւ ծոցին մէջ պատահած այլ նաւաբեկութիւնները, յանգեցուցին հիւսիսային ափին բնակավայր հաստատելու ծրագրին՝ նաւարկութիւնները պաշտպանելու եւ աղետեալները աւելի արագ փրկելու համար։ Այսպիսով, 1559-ին Թրիստան տէ Լունա ի Արելանոյի արշաւախումբը հասաւ Փենսաքոլա ծոց։

1526-ին Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան կայսր Կառլոս Ե.-ը Փանֆիլօ տէ Նարվաէզին արտօնագիր տուաւ ԱՄՆ-ի ներկայիս ծոցի ափերուն գաղութներ հաստատելու համար։ 1528-ին անոնք ցամաք տեսան ներկայիս Թամփա ծոցէն հիւսիս։

1697-ին ֆրանսացի նաւաստի Փիեռ Լը Մոյն տ'Իպերվիլը նշանակուեցաւ Միսիսիփի գետի գետաբերանը վերայայտնաբերելու եւ Լուիզիանան գաղութացնելու արշաւախումբի ղեկավար։ Անոր նաւատորմը 1698-ին նաւարկեց դէպի Փենսաքոլա, ապա հետախուզեց Մոպայլ (Mobile) ծոցը։ 1699-ին ան ցամաք ելաւ ներկայիս Պիլոքսիի մէջ եւ կառուցեց Ֆորթ Մորեփասը (Fort Maurepas)։

Առաջին մնայուն բնակավայրը՝ Ֆորթ Մորեփասը (այժմ՝ Օշըն Սփրինկզ, Միսիսիփի), հիմնադրուած է 1699-ին տ'Իպերվիլի կողմէ։ Այդ ժամանակ ֆրանսացիները նաեւ փոքր բերդ մը կառուցած էին Միսիսիփիի գետաբերանին՝ Լա Պալիզ (La Balize) կոչուած բնակավայրին մէջ։

## Ծանօթագրութիւննե

## Աղբիւրներ

* Gulf of Mexico
* Անասնագիտական. Մեքսիքայի Ծոցին Մէջ Ապրող Երփնաշերտ Շանաձուկերը Սկսած Են Ուտել Ցամաքային Թռչուններ ( Ըստ Ազդակ օրաթերթին՝ Gulf of Mexico Մեքսիքայի ծոց կը կոչուի: Տե՛ս յղումը

|  |
| --- |
| *Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։*   |