# Իսլամութիւն

«Ալլահ» (Աստուած)
Իսլամի տարածուածութիւնը
**Իսլամութիւն** (արաբերէն՝ الإسلام‎, ալ-իսլամ՝ հնազանդութիւն), միաստուածային կրօն, որու համաձայն կայ միայն մէկ աստուած (Ալլահը), եւ Մուհամմատը Աստուծոյ մարգարէն է։ Անիկա աշխարհի երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է՝1.8 միլիարդ հետեւորդ կամ աշխարհի բնակչութեան 24%-ը, նաեւ յայտնի որպէս իսլամներ։ Իսլամները 50 երկրի մէջ բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը կազմեն։ Իսլամութիւնը կը սորվեցնէ, որ Աստուած բարեգութ է, ամէնազօր, եզակի եւ մարդկութիւնը կ'ուղորդէ իր մարգարէներուն, յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններուն եւ բնական նշաններուն միջոցով։ Իսլամութեան նախնական սուրբ գրութիւններն են Ղուրանը, որ իսլամներուն համար Աստուծոյ բառացի խօսքն է եւ Մուհամմատի ուսմունքները, որոնք կը կոչուին *սունա* եւ բաղկացած են *հատիս* կոչուող բաժիններէն (մօտ մ.թ. 570- 632 թուականներ)։

Իսլամներըկը հաւատան, որ իսլամութիւնը ամէնահին հաւատի ամբողջական ու տիեզերական տարբերակն է, որ բացայայտուած է շատ վաղ շրջանին մարգարէներու կողմէ՝ ներառեալ Ադամի, Աբրահամի, Մովսէսի եւ Յիսուսի։ Իսլամները նկատել կու տան, թէ Ղուրանը Աստուծոյ վերջնական ու անփոփոխ բացայայտումն է։ Ինչպէս աբրահամեան միւս կրօնները՝ իսլամութիւնը նոյնպէս կը սորվեցնէ, որ գոյութիւն ունի վերջին դատաստան՝ արդարամիտներու համար դրախտի պարգեւատրումով եւ մեղսաւորներու համար դժոխքի պատիժով։ Կրօնական գաղափարներու ու կիրառութեան մէջ կը մտնեն իսլամութեան հինգ հիմնասիւները, որոնք երկրպագութեան պարտադիր գործողութիւններ են եւ իսլամական օրէնքը (*շարիա*), որ բառացիօրէն կը վերաբերի կեանքի ու հասարակութեան բոլոր ոլորտներուն՝ դրամատնային համակարգէն ու կանանց բարեկեցութենէն մինչեւ շրջակայ միջավայր։ Մեքքա, Մետինա եւ Երուսաղէմ քաղաքները իսլամութեան երեք ամէնասուրբ վայրերն են։

Աստուածաբանական տեսանկիւնը մէկ կողմ դրած՝ կը համարեն, որ իսլամութիւնը պատմականօրէն ծագած է մ.թ. վաղ 7-րդ դարուն Մեքքայի մէջ եւ մինչեւ 8-րդ դար Օմայեան խալիֆայութիւնը ընդարձակուած է Անտալուսէն՝ արեւմուտքի մէջ, մինչեւ Ինտոս գետը՝ արեւելքի մէջ։ Իսլամական ոսկեդարը կը վերաբերի աւանդաբար 8-13-րդ դարերուն՝ Ապպասեան խալիֆայութեան ժամանակաշրջանին, երբ պատմական իսլամական աշխարհը գիտական, տնտեսական եւ մշակութային ծաղկում կ'ապրէր։ Իսլամական աշխարհի ընդլայնումը ընդգրկած է տարբեր խալիֆայութիւններ, ինչպիսին է Օսմանեան կայսրութիւնը, առեւտրականներու ու միսիոնարներու կողմէ դաւանափոխութեան գործողութիւններ (*դաւա*)։

Շատ իսլամներ երկու հիմնական ուղղութիւններէն մէկուն կը պատկանին. սուննի (85–90%) կամ շիա (10–15%) : Իսլամներու 13%-ը կ'ապրի Ինտոնեսիայի մէջ՝ իսլամ մեծամասնութեամբ ամէնամեծ երկիրը, 31%-ն կ'ապրի Հարաւային Ասիայի՝ իսլամ բնակչութեամբ ամէնամեծն աշխարհի մէջ, 20%-ը՝ Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի, ուր գերիշխող կրօն է, իսկ 15%-ը՝ Ենթասահարական Ափրիկէի մէջ։ Իսլամական մեծածաւալ համայնքներու կարգին են Ամերիկաները, Կովկասը, Կեդրոնական Ասիան, Չինաստանը, Եւրոպան, Հարաւարեւելեան Ասիան, Ֆիլիփփինները եւ Ռուսաստանը։ Իսլամութիւնը աշխարհի ամէնէն արագ տարածուող կրօնն է։

## Ծագումնաբանութիւն եւ նշանակութիւն

Մեքքայի մէջ գտնուող Քաապան իսլամական գլխաւոր աղօթատեղին եւ ուխտատեղին է:
Իսլամութիւնը բայական գոյանուն է, որ կը ծագի եռաբաղաձայն S-L-M արմատէն, որ ամբողջականութեան, հնազանդութեան, անվտանգութեան ու խաղաղութեան գաղափարներուն հետ կապ ունեցող բառերու լայն շարք մը կը կազմէ։ Կրօնական համացոյցին մէջ կը նշանակէ «կամաւոր հնազադութիւն Աստուծոյ» : *Islām-ը* բայական արմատի IV ձեւն է եւ կը նշանակէ «հնազանդութիւն» կամ «հրաժարում»։ Իսլամութեան կից *muslim (իսլամ)* բառը միեւնոյն բայի ածական դերբայն է, որ կը նշանակէ «հնազանդող» կամ «ան որ կը հնազանդի»։ Բառը երբեմն տարբեր լրացուցիչ իմաստներ ձեռք կը բերէ Ղուրանի տարբեր հատուածներուն մէջ։ Որոշ հատուածներու մէջ շեշտը կը դրուի իսլամութեան հոգեւոր արժէքին վրայ. «Աստուած որու որ կը ցանկանայ ուղղութիւն ցոյց տալ, կը բանայ անոր սիրտը իսլամութեան առջեւ»։ Այլ հատուածներ իսլամութիւնն ու կրօնը (*dīn*) կը դիտարկեն որպէս մէկ ամբողջութիւն. «Այսօր ես կատարելագործած եմ քո կրօնը (*dīn*) քեզ համար, ես աւարտած եմ քու օրհնութիւնը, ես հաւանութեան արժանացուցած եմ իսլամութիւնը քու կրօնի համար»։ Ուրիշ հատուածներ իսլամութիւնը կը նկարագրեն որպէս Աստուծոյ մօտ վերադառնալու գործողութիւն, քան թէ լոկ հաւատի բանաւոր հաստատում։ Հատիս Գաբրիէլի մէջ *islām-ը* ներկայացուած է որպէս սուրբ երրորդութեան մէկ մաս, որուն մէջ կը մտնեն նաեւ *imān* *-ը* (հաւատ) եւ *ihsān-ը* (գերազանցութիւն)։

Պատմականօրէն իսլամութիւնը անգլիախօս հասարակութիւններու մօտ կոչուած է մահմետականութիւն։ Այս թերմինը գործածութենէն դուրս եկած է եւ երբեմն վիրաւորական կը համարուի, քանի որ ըստ անոր՝ իսլամներու կրօնի կեդրոնը աւելի մարդ արարածն է, քան թէ Աստուած, ինչպէս Պուտտան պուտտայականութեան մէջ։ Որոշ հեղինակներ, այնուամենայնիվ, կը շարունակեն օգտագործել *մահմետականութիւն* թերմինը՝ որպէս կրօնական համակարգի տեխնիկական անուանում՝ հակադրելով իսլամութեան աստուածաբանական գաղափարին, որ առկայ է այդ համակարգին մէջ։

## Հաւատի հանգանակներ

Հաւատը (Iman) եւ իսլամական դաւանանքը (Aqidah) յաճախ կը ներկայացուին հաւատի վեց հանգանակներու տեսքով, որոնք ներկայացուած են հատիս Գաբրիէլին մէջ։

### Աստուծոյ գաղափար

Ալլահը (Աստուած) պատկերող մետալիոն Սուրբ Սոֆիայի տաճարին մէջ, Թուրքիա, Իսթանպուլ:
Իսլամութիւնը երբեմն կը դիտարկուի որպէս գլխաւոր կրօններէն ամէնապարզ ուսմունք ունեցողը։ Անոր ամէնահիմնական գաղափարը խիստ միաստուածութիւնն է, որ կը կոչուի թաուհիտ (արաբերէն՝ توحيد‎): Աստուած կը նկարագրուի Ղուրանի 112-րդ գլուխին մէջ. «Ան Աստուածն է, մէկ եւ Միակը. Աստուած, Յավերժութիւնը, Բացարձակը. Անա չի ծնիր, ոչ ալ ծնած է եւ չկայ Անոր նման երկրորդը» (112:1–4): Իսլամները չեն ընդունիր բազմաստուածութիւնն ու կռապաշտութիւնը, որ կը կոչուի *Shirk*, եւ կը հրաժարին Սուրբ երրորդութեան քրիստոնէական գաղափարէն։ Իսլամութեան մէջ Աստուած հասկացողութենէն վեր է, եւ, հետեւաբար, իսլամները պէտք չէ մարդկային յատկանիշներ վերագրեն անոր։ Աստուած կը նկարագրուի յատուկ անուններով ու ածականներով, որոնցմէ ամէնաընդհանուրներն են *Al-Rahmān-ը*՝ «կարեկցող», եւ *Al-Rahīm-ը՝* «բարեգութ»։

Իսլամները կը հաւատան, որ տիեզերքի մէջ ամէն ինչի ստեղծումը տեղի ունեցած է Աստուծոյ հրամանով՝ «Եղի՛ր, եւ եղած է», եւ գոյութեան նպատակը երկրպագութիւնն է կամ Աստուծոյ ճանչնալը։ Ան կը դիտարկուի որպէս անհատական Աստուած, որ կը պատասխանէ, երբ որ կարիքաւոր կամ վշտացած մարդիկ զինք կը կանչեն։ Չկան միջնորդներ, ինչպէս հոգեւորականները, որ կապ հաստատեն Աստուծոյ հետ, որ կ'ըսէ. «Ես աւելի մօտ եմ քեզ, քան թէ (քո) լծային երակը»։ աստուածային գիտակցութիւնը կը կոչեն *թաքուա* (taqwa):

*Allāh* բառը այն եզրն է, որն առանց յոգնակի թիւի կամ սեռի կը գործածուի իսլամներու, արաբախօս քրիստոնեաներու ու հրեաներու կողմէ՝ զԱստուած անուանելու համար, մինչդեռ 'ʾilāh' (արաբերէն՝ إله‎) եզրը կը գործածուի աստուածութիւն կամ ընդհանրապէս աստուած իմաստով։ Այլ ոչ արաբ իսլամներ կրնան Ալլահէն բացի գործածել տարբեր անուններ, ինչպէս, օրինակ, «թանրը»՝ թուրքերէնի մէջ, «խոդա»՝ պարսկերէնի մէջ կամ «խուդա»՝ ուրտուի մէջ։

### Հրեշտակներ

Մուհամմատը՝ Գաբրիէլ հրեշտակապետէն իր առաջին յայտնութիւնը ստանացած պահուն: Ռաշիտ-ալ-Տին Համատանի «Ճամի ալ-թավարիխ» ձեռագրէն, 1307 թուական, Իլխանութեան շրջան:
Հրեշտակներուն հաւատալը իսլամութեան մէջ առանցքային է։ Ղուրանին մէջ հրեշտակ բառը (արաբերէն՝ ملك‎ '**malak'**) կը ծագի կամ *Malaka-*էն, որ կը նշանակէ՝ «ան վերահսկեց»՝ շնորհիւ հրեշտակներու՝ տարբեր առաջադրանքներ կառավարելու կարողութեան, կամ ալ *’-l-k*, *l-’-k* կամ *m-l-k* արմատէն, որ կը նշանակէ «սուրհանդակ», ինչպէս որ եբրայերէնի մէջ (*malʾákh*) ու յունարէնի մէջ (*angelos*): Ի տարբերութիւն եբրայերէն տարբերակին՝ եզրը կը վերաբերի բացառապէս աստուածային աշխարհի երկնային հոգիներուն, բայց ոչ երբեք մարդկային սուրհանդակներուն։ Փոխարէնը, Ղուրանը հրեշտակային ու մարդկային սուրհանդակները նկատի ունեցած ատեն կը գործածէ «ռասուլ» եզրը։

Ղուրանը իսլամական հրեշտակներու գաղափարի գլխաւոր աղբիւրն է։ Անոնցմէ մէկ քանին, ինչպէս Գաբրիէլն ու Միքայէլը, Ղուրանին մէջ նոյն իրենց անունով ներկայացուած են, մինչդեռ միւսները ներկայացուած են իրենց գործառոյթով։ Հատիսական գրականութեան մէջ հրեշտակները յաճախ միայն մէկ յատուկ երեւոյթի հետ կը կապուին։ Հրեշտակները կարեւոր դեր կը խաղան Միրաժի գրականութեան մէջ, ուր Մուհամմատը քանի մը հրեշտակներու կը հանդիպի երկինքի մէջ իր ճամբորդութեան ընթացքին : Այլ հրեշտակներ յաճախ պատկերուած են իսլամական վախճանաբանութեան, իսլամական աստուածաբանութեան ու փիլիսոփայութեան մէջ։ Հրեշտակներուն տրուող յանձնարարութիւններէն են, օրինակ, Աստուծոյ յայտնութիւնները հաղորդելը, Զայն փառաբանելը, մարդոց քայլերը արձանագրելը եւ մահուան պահուն մարդու հոգիին հետ խօսիլը։

Իսլամութեան մէջ, ինչպէս որ յուդայականութեան ու քրիստոնէութեան մէջ, հրեշտակները յաճախ կը ներկայացուին մարդու տեսքով եւ գերբնական տարրերով՝ թեւեր, մեծ չափեր կամ երկնային ստորոգելիներ։ Ղուրանը զանոնք կը նկարագրէ որպէս «թեւերով սուրհանդակներ՝ երկու կամ երեք կամ չորս (զոյգ). Ան [Աստուած] կ'աւելցնէ Արարման, ինչպէս որ կը ցանկանայ...» : Հրեշտակներու ընդհանուր առանձնայատկութիւններն են անոնց բացակայող մարմնական ցանկութիւնները, ինչպէս ուտելու եւ խմելու։ Նիւթական ցանկութիւններու բացակայութիւնը եւս ցոյց կու տայ, որ անոնք լոյսէն ստեղծուած են. գթութեան հրեշտակները ստեղծուած են *nur* -էն (պաղ լոյս)՝ ի հակադրութիւն պատիժի հրեշտակներուն, որոնք ստեղծուած են *nar-*էն (տաք լոյս)։ Իսլամները սովորաբար չեն ընդունիր հրեշտակները պատկերներու մէջ արտայայտելու ընկալումը, ինչպիսիք որ առկայ են արեւմտեան արուեստին մէջ։

Իպն Սինան, որ պատկերած է Ալ-Ֆարապի նէոպղատոնական ծագման տիեզերաբանութիւնը, զարգացուցած է բանականութեան հրեշտակային նուիրապետութիւն, որ ստեղծուած է «Միակի» կողմէ։ Հետեւաբար, Աստուծոյ ստեղծած առաջին արարածը գերագոյն հրեշտակապետն է, որուն կը հետեւին միւս հրեշտակապետերը, որոնք աւելի ցած բանականութիւն ունին։ Այս բանականութիւններէն կը բխին աւելի ցած հրեշտակները կամ «շարժող ոլորտները», որոնցմէ հերթով կը բխին այլ բանականութիւններ, մինչեւ որ կը հասնին բարձրագոյն բանականութեան, որ կը ղեկավարէ հոգիները։ Տասներորդ բանականութիւնը պատասխանատու է նիւթական էութիւնները կեանքի կոչելու եւ միտքերը լուսաւորելու համար։

Որոշ ժամանակակից գիտնականներ կ'ընդգծեն հրեշտակներու գաղափարի փոխաբերական մեկնաբանութիւնը։

### Յայտնութիւններ

Ղուրանի առաջին գլուխը՝ *Ալ-Ֆաթիհան* (*Բացումը*), բաղկացած է վեց հատուածէ:
Իսլամները կը հաւատան, որ իսլամական սուրբ գիրքերը Ալլահին կողմէ թելադրուած են տարբեր մարգարէներու, իսկ նախապէս յայտնաբերուած սուրբ գրութիւններու մասերը՝ *Tawrat* (Թաուրադ) եւ *Injil* (Աւետարան), խեղաթիւրուած եղած են կա՛մ մեկնաբանութեան առումով, կա՛մ թեքսթի, կամ ալ՝ երկուքը միասին։ Ղուրանը (բառացի՝ «Արտասանութիւն») իսլամները կը համարեն Աստուծոյ վերջնական յայտնութիւնն ու բառացի խօսքը եւ դասական արաբերէնով գրուած լաւագոյն գրական երկը։

Իսլամները կը հաւատան, որ Ղուրանի հատուածները Աստուծոյ կողմէ ուղարկուած են Մուհամմատին Գաբրիէլ (*Jibrīl*) հրեշտակապետի միջոցով մ.թ. 610 թուականէն մինչեւ 632 թուականի Յունիս 8-ը՝ անոր մահը։ Քանի դեռ Մուհամմատը ողջ էր, այդ բոլոր յայտնութիւնները գրի առնուած էին անոր ուղեկիցներուն (*sahabah*) կողմէ, թէեւ փոխանցման հիմնական մեթոտը բանաւոր եղած է՝ յիշողութեան միջոցով։

Ղուրանը բաժնուած է 114 գլուխի (*suras*), որոնք միասին կը պարունակեն 6,236 չափածոյ հատուած (*āyāt*): Ժամանակագրական առումով ամէնավաղ *սուրահ*ները՝ Մեքքայի մէջ յայտնուած, գլխաւորաբար բարոյական ու հոգեւոր թեմաներու շուրջ են։ Յետագայի Մատինայի մէջ յայտնուած սուրահները կը քննարկեն իսլամական համայնքի համար կարեւոր ընկերային եւ իրաւական հարցեր։

Ղուրանը աւելի շատ կեդրոնացած է բարոյական ուղղութիւն տալու, քան թէ օրէնսդրութեան վրայ եւ համարուի «իսլամական սկզբունքներու ու արժէքներու սկզբնաղբիւր»։ Իսլամ իրաւաբանները հաշուի կը նստին *hadith* -ի («զեկոյցներ») կամ Մուհամմատ մարգարէի կեանքի գրաւոր արձանագրութիւններուն հետ, որոնք երկուքն ալ կը լրացնեն Ղուրանը եւ կ'օգնեն մէկնաբանել զայն։ Ղուրանի մեկնութեան գիտութիւնը յայտնի է որպէս *tafsir*:Ճիշդ ճարտասանութեան կանոններու ամբողջութիւնը կը կոչուի *tajwid:*

Իսլամները սովորաբար որպէս բնագիր սուրբ գրութիւն կը համարեն Ղուրան արաբերէն տարբերակը, իսկ անոր թարգմանութիւնները կը համարուին թերի ու պարզապէս Ղուրանի մեկնութիւններ։

### Մարգարէներ եւ սուննաներ

Պարսկական մանրանկար, որ կը պատկերէ Աբրահամը, Մովսէսը, Յիսուսը եւ միւս մարգարէները աղօթքով առաջնորդող Մուհամմատը:
Իսլամները իսլամութեան մարգարէներուն (արաբերէն՝ أنبياء‎ '**anbiyāʾ'** ) կը սահմանեն Աստուծոյ կողմէ որպէս իր սուրհանդակներ ընտրուած մարդոց։ Համաձայն Ղուրանի՝ մարգարէները Աստուծոյ կողմէ հրահանգուած են մարդոց հաղորդել «Աստուծոյ կամքը»։ Իսլամները կը հաւատան, որ մարգարէները մարդկային են եւ ոչ թէ աստուածային, թէեւ անոնցմէ ոմանք կարող են հրաշքներ գործել՝ իրենց ճշմարտացիութիւնը ապացուցելու համար։ Իսլամական աստուածաբանութիւնը կ'ըսէ, որ Աստուծոյ բոլոր սուրհանդակները քարոզած են իսլամի հաղորդագրութիւնը՝ Աստուծոյ կամքին յանձնուիլը։ Ղուրանը կը նշէ իսլամութեան մէջ մարգարէներ համարուող բազմաթիւ յայտնի կերպարներու անուններ, այդ կարգին՝ Ադամ, Նոյ, Աբրահամ, Մովսէս եւ Յիսուս։

Իսլամները կը հաւատան, որ Աստուած վերջապէս ուղարկեց Մուհամմատը՝ որպէս վերջին իրաւակիր մարգարէի (*մարգարէներու եզրափակումը*)՝ աստուածային հաղորդագրութիւնը ամբողջ աշխարհին յայտնելու համար (ամփոփելու եւ աւարտելու Աստուծոյ խօսքը)։ Իսլամութեան մէջ Մուհամմատի կեանքի «նորմաթիվ» օրինակը կոչուի Սուննա (բառացի՝ «բռնած ճանապարհ»)։ Իսլամները կը խրախուսուին իրենց առօրեայ կեանքին մէջ հետամուտ ըլլալ Մուհամմատի գործունէութեան, իսկ Սուննան վճռական դեր ունի Ղուրանի մեկնութեան համար։ Այդ օրինակը աւանդութեան մէջ յայտնի է *հատիս* անունով, որ մարգարէի խօսքերուն, գործունէութեան եւ անձնական յատկանիշներու ամբողջութիւնն է։ Հատիս Քուտսին հատիսի ենթաբաժին է, որ կը համարուի Մուհամմատի կողմէ Աստուծոյ բառացի խօսքերու մէջբերում, սակայն ոչ Ղուրանի մաս։

Հատիսը բաղկացած է երկու տարրերէ՝ պատմողներու շղթայ, որ կը կոչուի սանատ, եւ փաստացի խօսքեր՝ մաթն։ Հատիսները կրնան դասակարգուիլ ըստ պատմութեան՝ «իրական» կամ «ճշմարիտ»՝ *Սահիհ* (արաբերէն՝ صَحِيْح‎), «լաւ»՝ *Հասան* (արաբերէն՝ حَسَن‎) կամ «թոյլ»՝ *տաիֆ* (արաբերէն՝ ضَعِيْف‎) եւ այլն։ Մուհամմատ ալ-Պուխարին հաւաքած է աւելի քան 300,000 հատիս, սակայն անոնցմէ միայն 2,602-ն են, որ հաւաստիութեան քննութեան միջոցով ճշմարիտ համարուած՝ ընդգրկուած իր գիրքին մէջ՝ Սահիհ ալ-Պուխարիի մէջ, որ սուննիներուն համար Ղուրանէն յետոյ ամէնէն իսկական աղբիւրն է։ Հատիսներու մէկ այլ յայտնի աղբիւր են Չորս գիրքերը, զորս շիաները կը համարեն ամէնէն իրական հատիսական վկայակոչումներ:

### Յարութիւն եւ դատաստան

«Յարութեան օրուան» հաւատալը՝ *Յոմ ալ-Քիյամահ* (արաբերէն՝ يوم القيامة‎) նոյնպէս կարեւոր է իսլամներուն համար։ Անոնք կը հաւատան, որ *Քիյամահի* ժամանակը նախասահմանուած է Աստուծոյ կողմէ, սակայն յայտնի չէ մարդուն։ *Քիյամահին* նախորդող եւ այդ ընթացքին տեղի ունեցող փորձութիւններն ու պատիժները նկարագրուած են Ղուրանին եւ հատիսին, ինչպէս նաեւ գիտնականներու մեկնաբանութիւններուն մէջ։ Ղուրանը կ'ընդգծէ մարմնի յարութիւնը՝ անջատում մահուան նախաիսլամական արաբական հասկացութենէն։

Իսլամները կը հաւատան, որ Յոմ ալ-Քիյամահի օրը ամբողջ մարդկութիւնը կը դատուի իր լաւ ու վատ արարքներուն համար եւ կ'ուղարկուին *Ճաննաթ* (դրախտ) կամ *Ճահաննամ* (դժոխք)։ Ղուրանին մէջ Սուրաթ ալ-Զալզալահը այս ւարագան կը նկարագրէ այսպէս «Ով որ աթոմի չափով անգամ բարութիւն գործի կը տեսնէ այդ (99:7), իսկ ով որ աթոմի չափ չարութիւն կ'ընէ, կը տեսնէ այդ (99:8)»։ Ղուրանը կը թուարկէ շարք մը մեղքեր, որոնք կրնան մարդուն դժոխք ուղարկել, ինչպէս Աստուծոյ չհաւատալը (արաբերէն՝ كفر‎) եւ անազնուութիւնը. այնուամենայնիվ, Ղուրանը հասկցնել կու տայ, որ Աստուած կը ներէ անոնց մեղքերը, որոնք կ'ապաշխարեն։ Բարի արարքները, ինչպէս բարեգործութիւնը, աղօթքը եւ կենդանիներու հանդէպ կարեկցանքը, կը պարգեւատրուին դրախտով։ Իսլամները դրախտը կը պատկերացնեն որպէս ուրախութեան ու օրհնութեան վայր, իսկ Ղուրանը կը նկարագրէ անորա մանրամասները։ Իսլամութեան մէջ միսթիք աւանդոյթները այս դրախտային բերկրանքները կը դիտարկեն Աստուծոյ հիացմունքի արտայայտման շրջագիծին մէջ։ *Յոմ ալ-Քիյաման* Ղուրանին մէջ յայտնի է նաեւ որպէս *Յոմ ատ-Տին* (արաբերէն՝ يوم الدين‎)՝ «կրօնի օր», *աս-սա՛ահ* (արաբերէն՝ الساعة‎)՝ «Վերջին ժամ» եւ *ալ-Քարիյահ* (արաբերէն՝ القارعة‎)՝ «Ահազանգող»։

Իսլամական աբոգալիբդիգ գրականութիւնը (աբոգալիբդիգ՝ աշխարհի վերջը), որ կը նկարագրէ Արմակետոնը, յաճախ յայտնի է որպէս ֆիտնա կամ մալահիմ։ Արմակետոնը կը նկարագրուի Մահտիի (մարգարէացուած փրկիչ) գալուստով, որ Յիսուսի օգնութեամբ կը պայքարի տաճալի դէմ։ Անոնք կը յաղթեն՝ ազատելով իսլամութիւնը դաժանութենէն եւ անոր կը հետեւի խաղաղութեան շրջանը, երբ մարդիկ կ'ապրին կրօնական արժէքներուն հաւատարիմ։

### Աստուածային կամք

Աստուածային կամքի գաղափարը կը կոչուի էլ-գատաա ուալ քատար (արաբերէն՝ القضاء والقدر), որ բառացիօրէն կը նշանակէ *չափել:* ամէն բան՝ լաւ ու վատ, նախասահմանուած է։

## Երկրպագութեան գործողութիւններ

Իսլամութեան մէջ կան հինգ հիմնական կրօնական գործողութիւններ, որոնք միասին յայտնի են որպէս «Իսլամութեան հիմնասիւներ» (*arkan al-Islam*; նաեւ՝ *arkan ad-din*, «կրօնի հիմնասիւներ») եւ պարտադիր են բոլոր հաւատացեալներուն համար։ Ղուրանը զանոնք կը ներկայացնէ որպէս պաշտամունքի ամբողջականութեան եւ հաւատին նուիրուած ըլլալու նշան եւ անոնք են՝ (1) հաւատք (շահատա), (2) ամէնօրյա աղօթքներ (նամազ), (3) հարկահաւաքութիւն (զաքաթ), (4) ռամատանի (Սաում) ժամանակ ծոմապահութիւն եւ (5) ուխտագնացութիւն դէպի Մեքքա (Հաճ)՝ կեանքին մէջ գոնէ մէկ անգամ։ Ե՛ւ շիա, ե՛ւ սիւննի ուղղութիւնները այս բոլոր գործողութիւններու կատարման հիմնական ձեւերուն մէջ միմեանց հետ համաձայն են։ Ասոնցմէ բացի՝ իսլամները կը կատարեն նաեւ կրօնական այլ բաներ, որոնցմէ ամէնանշանակալիցներն են բարեգործութիւնը (Սատաքա) եւ Ղուրանի ընթերցումները։

### Վկայութիւն

Մուղալ փատիշահի արծաթէ մետաղադրամը՝ Շահատայի փորագրութեամբ:Շահատան իսլամութեան հիմնական հաւատքն է, որ պէտք է արտասանուի երդման յատուկ բառերով.«Ես կը վկայեմ, որ բացի Աստուծմէ չկայ ուրիշ աստուած, քան Աստուածը, եւ Մուհամմատն է Անոր մարգարէն» (أشهد أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله):Այս արտայայտութիւնը իսլամութեան մէջ միւս բոլոր հաւատներուն ու գործողութիւններուն հիմքն է։ Իսլամները պիտի կրկնեն շահատան աղօթքի մէջ, իսկ ոչ իսլամները, որոնք կը ցանկանան յարիլ իսլամութեան, պիտի արտասանեն դաւանանքի տողերը։

### Աղօթք

Իսլամ տղամարդիկ աղօթքի պահուն, Օմայեաններու մզկիթ, Դամասկոս:
Ծիսական աղօթքները կը կոչուին Նամազ կամ Սալաթ (արաբ.՝ صلاة): Նամազի նպատակն է միտքը կեդրոնացնել Աստուծոյ վրայ եւ իր հետ անձնական կապ հաստատել՝ ի նշան գոհունակութեան եւ երկրպագութեան։ Օրական հինգ անգամ աղօթելը պարտադիր է, սակայն ժամանակի կառավարման առումով որոշակի ճկունութիւն կայ։ Աղօթքները կ'արտասանուին արաբերէնով եւ կազմուած են Ղուրանի հատուածներէն։ Անոնք կը կատարուին կրծքավանդակով՝ Քաապայի (كعية) ուղղութեամբ, թէեւ իսլամութեան վաղ շրջանին կը կատարուէին Երուսաղէմի ուղղութեամբ։ Աղերսելու գործողութիւնը կը կոչուի *տուա*։

Մզկիթը երկրպագութեան վայր է իսլամներու համար, որոնք յաճախ զայն կը կոչեն արաբերէն *masjid* *:* Ուրբաթօրեայ աղօթքներուն կամ Զոհաբերութեան աղօթքներուն համար նախատեսուած մեծ մզկիթները կը կոչուին *մասճիտ ճամի* (masjid jāmi):Թէեւ մզկիթի գլխաւոր նպատակը որպէս աղօթավայր ծառայելն է, անիկա իսլամական հասարակութեան համար հանդիպման եւ կրթութեան վայր է նաեւ։ Մատինայի մէջ Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուին կամ Մարգարէի մզկիթը նոյնպէս աղքատներուն համար հաւաքատեղի եղած է։ Ժամանակակից մզկիթներու ձեւաւորումը մեծ փոփոխութիւններու ենթարկուած է 7-րդ դարու համեմատութեամբ եւ կ'ընդգրկէ ճարտարապետական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են մինարէթները։ Աղօթքի ժամը յուշող ձայնը կոչուի ազան։

### Բարեգործութիւն

«Զաքաթը» (արաբերէն՝ زكاة‎ ) ունեցուածքի որոշակի հատուածի մը տրամադրումն է աղքատներուն կամ կարիքաւորներուն եւ զաքաթ հաւաքող յատուկ մարդոց, ինչպէս նաեւ սիրտեր միացնելու, գերեալներուն ազատելու, պարտքի տակ գտնուողներու ու ճամբորդներու համար։ Սա կրօնական պարտականութիւն կը համարուի (ի տարբերութիւն կամաւոր բարեգործութեան). ունեւորները պարտական են կարիքաւորներուն, քանի որ անոնց ունեցուածքը «Աստուծոյ առատաձեռնութեան նշանն է»։ Ըստ պահպանողական հաշուարկներու՝ զաքաթի տարեկան քանակը համաշխարհային մարդասիրական օգնութենէն 15 անգամ շատ է։ Ոչ աղքատներու համար անիկա կը կազմէ տարեկան դրամագլուխի 2.5%-ը (1/40):

Սատաքան (արաբերէն՝ صدقة) կամաւոր բարեգործութիւնն է, որ կրօնական պարտականութեան եւ առատաձեռնութեան նշան է։ Ե՛ւ Ղուրանը, ե՛ւ հատիսները մեծ շեշտ դրած են աղքատ մարդոց բարեկեցութեան համար գումար տրամադրելուն եւ իսլամներուն կոչ ըրած են աւելի շատ կամաւոր բարեգործութիւն ընել։ Ղուրանը կ'ըսէ. «Գումար ծախսէ՛ (բարեգործութեան մէջ) այն նիւթէն դուրս, որ Ես քեզի շնորհած եմ, նախքան Մահը քեզ այցելէ»։ Մուհամմատի սկզբնական ուսմունքը մարդոցմէ կ'ակնկալէր իրենց ունեցուածքի գծով ըլլալ առատաձեռն եւ ոչ ժլատ։ Հարստութիւն կուտակելը եւ աղքատներուն կարիքին համար զայն չգործածելը սովորաբար արգիլուած է։ Իսլամութեան մէջ բարեգործութեան մէկ այլ տեսակ է ուաքուֆը, որ կը նշանակէ մշտական կրօնական նուիրատուութիւն։

### Ծոմապահութիւն

Ծոմի սկիզբն ազդարաող տօնին՝ յայտնի որպէս Իֆթար, աւանդաբար կը մատուցուի արմաւով:Ծոմապահութիւնը (արաբերէն՝ صوم‎ ) Ռամատան ամսուան ընթացքին առաւօտէն իրիկուն ուտելիքէն ու խմելիքէն հրաժարումն է։ Նպատակը Աստուծոյ մօտ գտնուելու զգացողութեան խթանումն է. այդ ընթացքին իսլամները իրենց երախտագիտութիւնն ու կապուածութիւնը պիտի արտայայտեն Աստուծոյ, փոխհատուցումը անցեալի մեղքերուն համար, զարգացնեն ինքնակառավարում եւ զսպուածութիւն եւ մտածեն կարիքաւորներու մասին։ *Սաումը* պարտադիր չէ որոշ խմբերու համար, որոնց պարագային անիկա կը դառնայ աւելորդ ծանրաբեռնուածութիւն։ Միւսներուն համար հրաժարումը թոյլատրուած է միայն որոշակի պարագաներու, սակայն աւելի ուշ հարկ է աւարտին հասցնել ծոմը։

### Ուխտագնացութիւն

Ուխտագնացները Մեքքայի Մասճիտ ալ-Հարամ մզկիթին մէջ Հաճի ժամանակ:
Իսլամական պարտադիր ուխտագնացութիւնը՝ հաճը (արաբերէն՝ حج‎), պէտք է իրականացուի Զու ալ-Հիճճա իսլամական ամսուան ընթացքին դէպի Մեքքա քաղաք։ Ֆիզիքապէս կրնայ ամէն իսլամ ուխտագնացութիւն կատարել Մեքքա առնուազն մէկ անգամ կեանքին ընթացքին։ Հաճի ծիսակատարութեան մէջ կը մտնեն մէկ օր եւ մէկ գիշեր Մինայի անապատին վրաններուն մէջ անցընելը, ապա մէկ օր Արաֆաթի անապատին մէջ Աստուծոյ աղօթելն ու երկրպագելը՝ հետեւելով Աբրահամի ոտնահետքերուն, այնուհետեւ բացօթեայ գիշեր անցընելը Մուզտալիֆայի անապատի աւազներուն վրայ, յետոյ Ճամարաթ երթալը՝ խորհրդանշական կերպով կրկնելով Աբրահամի՝ Աստուծոյ չենթարկուելու գայթակղութիւնը, ապա Մեքքա երթալը եւ եօթ շրջան քալելը Քաապայի շուրջ, որ ըստ իսլամներուն՝ Աբրահամի կողմէ կառուցուած է որպէս Աստուծոյ երկրպագելու վայր, յետոյ Սաֆա եւ Մարուա սարեուն միջեւ եօթ անգամ քալելը՝ կրկնելով Աբրահամի կնոջ՝ Հագարի քայլերը, երբ ան իր որդիի՝ Իսմայէլին համար անապատին մէջ ջուր կը փնտռէր՝ նախքան Մեքքան բնակավայր դառնալը։ Ուխտագնացութեան մէկ այլ ձեւ է Ումրան, որ կարելի է ընել տարուան ընթացքին որեւէ ժամանակ։

### Ղուրանի ընթերցում եւ մտապահում

Իսլամ տղամարդիկ Ղուրան ընթերցած պահուն:
Իսլամները կ'ընթերցեն եւ կը սորվին Ղուրանը ամբողջութեամբ կամ մասամբ, որպէս առաքինութեան գործողութիւն։ Բարեպաշտ իսլամները կ'արտասանեն ամբողջ Ղուրանը Ռամատան ամսուան ընթացքին։ Ան որ ամբողջութեամբ անգիր կը գիտնայ Ղուրանը, կը կոչուի հաֆիզ, որ Վերջին դատաստանի օրը կրնայ տասը մարդու համար բարեխօսել։ Անկէ բացի՝ գրեթէ իւրաքանչիւր իսլամ կը մտապահէ Ղուրանի որոշ հատուածներ՝ օրուան ընթացքին աղօթքի ժամանակ արտասանելու համար։

## Օրէնք

Շարիաթը իսլամական աւանդոյթին մաս կազմող կրօնական օրէնք է։ Անիկա ծագում առած է իսլամութեան կրօնական պատուիրաններէն՝ յատկապէս Ղուրանէն ու հատիսէն։ Արաբերէնի մէջ *sharīʿah* եզրը կը վերաբերի Աստուծոյ աստուածային օրէնքին եւ կը հակադրուի *ֆիքհին*, որ անոր գիտական մեկնաբանութիւնն է։ Անոր կիրառութեան ձեւը նոր ժամանակներուն իսլամ աւանդապաշտներու ու լուսաւորիչներու միջեւ խնդրոյ առարկայ դարձած է։

Իսլամական օրէնսդրութեան աւանդական տեսութիւնը կը տարբերէ շարիաթի չորս աղբիւր՝ Ղուրան, սուննա (Հատիս եւ Սիրա), քիյաս (անալոգային հիմնաւորում) եւ իճմա (իրաւական կոնսենսուս)։ Իրաւունքի տարբեր դպրոցներ զարգացուցած են հոգեւոր աղբիւրներէն շարիաթի օրէնքները դուրս բերել մեթոտաբանութիւններ՝ կիրառելով *իճթիհատ* (հետեւութիւն) կոչուող գործընթացը։ Աւանդական օրէնսդրութիւնը կը տարբերէ օրէնքի երկու հիմնական ճիւղ՝*ʿibādāt* (ծէսեր) եւ *muʿāmalāt* (հասարակական յարաբերութիւններ), որոնք միասին կը կազմեն թեմաներու լայն շրջան մը։ Վճիռները հինգ կարգավիճակներէն մէկուն կը պատկանին՝ պարտադիր, խորհուրդ տրուող, թոյլատրուած, սարսափելի եւ արգիլուած։ Այսպիսով՝ շարիաթի որոշ ոլորտներ մասամբ կը համընկնին արեւմտեան օրէնքներուն հետ, մինչդեռ միւսները աւելի շատ կը համապատասխանեն Աստուծոյ կամքին համարժէք կեանքով ապրելուն։

Պատմականօրէն շարիաթը մեկնաբանուած է անկախ իրաւաբաններու (մուֆթիներու) կողմէ։ Իրաւական նորմերը (ֆաթուաներ) հաշուի կ'առնուին առաջնորդի նշանակած դատաւորներուն կողմէ, որոնք կը ղեկավարեն *qāḍī'* -ի ու *maẓālim* -ի դատարանները, որոնք կը վերահսկուին առաջնորդի խորհուրդի եւ քրէական օրէնքի միջոցով։ Ժամանակակից շրջանին շարիաթի վրայ հիմնուած քրէական օրէնքները մեծապէս փոխարինուած են Եւրոպական մոտելի օրէնսդրութիւններով։ Մինչ իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներու սահմանադրութիւնները յղումներ կ'ընեն շարիաթին, որպէսզի անոր դասական օրէնքները գլխաւորաբար պահպանուին անձնական բնոյթի (ընտանեկան) օրէնքներուն մէջ։ Այս օրէնքները գոտաւորող իրաւական մարմինները կը փորձեն զանոնք աւելի արդիական դարձնել՝ չհրաժարելով աւանդական օրէնսդրութեան հիմքերէն։ 20-րդ դարավերջի իսլամական վերածնունդը իսլամական շարժումներ առաջ բերաւ, որոնք կոչ կ'ընէին ամբողջութեամբ կիրառելու շարիաթը։ Շարիաթի դերը ամբողջ աշխարհի մէջ վիճարկելի հարց դարձած է։ Ներկայիս շարունակուող քննարկումներ կան այն հարցի շուրջ, թէ արդեօք շարիաթը համատեղելի՞ է կառավարման աշխարհիկ ձեւերուն, մարդու իրաւունքներուն, մտքի ազատութեան եւ կանանց իրաւունքներուն հետ։

### Գիտնականներ

Ղրիմի թաթար իսլամ ուսանողները (1856 թուական):
Իսլամը յուդայականութեան պէս կրօնական իմաստով հոգեւորականութիւն չունի, ինչպէս, օրինակ, քահանաներ, որոնք միջնորդ կը հանդիսանան Աստուծոյ եւ մարդոց միջեւ։ Այնուամենայնիւ, իսլամութեան մէջ կան շատ եզրեր, որոնք կը վերաբերին իսլամութեան հոգեւորական աստիճաններուն։ Լայն առումով՝ *ուլամա*ա (արաբերէն՝ علماء‎) եզրը կ'օգտագործուի իսլամ գիտնականներու մարմինն անուանելու համար, որոնք քանի մը տարի իսլամական գիտութեան դասեր ըրած են։ Իսլամական օրէնքը մեկնաբանող իրաւաբանը կը կոչուի *մուֆթի* (արաբերէն՝ مفتي‎) եւ յաճախ իրաւական կարծիքներ կը յայտնէ, որոնք կը կոչուին *ֆաթուաներ*։ Իրաւագիտութեան մասնագէտը կը կոչուի *ֆաքիհ* (արաբերէն՝ فقيه‎): Հատիսներու գիտութիւնն ուսումնասիրողը կ'անուանեն *մուհատիս*։ Քատին իսլամական դատարանի դատաւորն է։ Գիտնականներուն տրուող պատուաւոր կոչումներ են *շէյխը*, *մւլլան* եւ *մաուլաուին*։ *Իմամը* (արաբերէն՝ إمام‎) ղեկավար պաշտօն է, որ կը գործածուի իսլամութեան երկրպագութեան ծառայութիւններու շրջածիրին մէջ։

### Իրաւագիտութեան դպրոցներ

Իսլամի իրաւագիտութեան դպրոցները իսլամական աշխարհին մէջ:
Իրաւագիտութեան դպրոցը կը կոչուի *մազհապ* (արաբերէն՝ مذهب‎):Սուննի ուղղութեան չորս գլխաւոր դպրոցներն են՝ Հանաֆի, Մալիկի, Շաֆի եւ երբեմն՝ Զահիրի, մինչդեռ շիա ուղղութեան դպրոցներն են Ճաաֆարին եւ Զայիդին։ Իւրաքանչիւրը կը տարբերի իր մեթոտաբանութեամբ, որ կը կոչուի *Ուսուլ ալ-ֆիքհ*։ Կրօնագէտին կողմէ ընդունուած որոշումներըկը կոչուին *թաքլիտ*։ *Գահիր մուքալիտ* եզրը բառացի կը վերաբերի անոնց, որոնք չեն գործածեր թաքլիտը եւ չունին մազհապ։ Իսկ անհատին կողմէ օրէնքի անկախ մեկնաբանումը կը կոչուի *իճթիհատ*։

### Տնտեսութիւն

Հարուստնեու ու աղքատնուի միջեւ տարբերութիւնը կրճատելու նպատակով, իսլամական տնտեսական օրէնսդրութիւնը կը խրախուսէ առեւտուրը, չի խրախուսեր ունեցուածքի կուտակումն ու շահադիտական բնոյթի վարկերը (*ուսուրի*, արաբերէն՝ ռիպա)։ Հետեւաբար, ունեցուածքը կը հարկուի զաքաթի միջոցով, սակայն առեւտուրը չի հարկուիր։ Ուսուրին, որ թոյլ կու տայ հարուստին ա՛լ աւելի հարստանալ, արգիլուած է իսլամութեան մէջ։ Շահոյթի բաժանումն ու ներդրուող ձեռնարկատիրական դրամագլուխը, որ նոյնպէս ռիսք կը ներկայացնէ ներդրողի համար, ընդունելի է։ Շահարկման նպատակով մթերքի կուտակումը նոյնպէս չի խրախուսուիր։

Ուրիշներուն պատկանող հողը խլելը նոյնպէս արգիլուած է։ Ուսուրի արգիլումը յանգեցուցած է իսլամական դրամատնային համակարգի զարգացման։ Մուհամմատի ժամանակ պետութեան ուղղուած որեւէ գումար անմիջապէս կը ծախսուէր աղքատներուն օգնելու նպատակով։ Ապա՝ 634 թուականին Ումարը պաշտօնապէս հիմնեց Պեյթ ալ-մալի բարեկեցիկ պետութիւնը։ Վերջինս աղքատ, կարիքաւոր, ծեր, որբ ու հաշմանդամ իսլամներու եւ ոչ իսլամներու համար էր։ Պեյթ ալ-մալը հարիւրաւոր տարիներ պահպանեց իր գոյութիւնը 7-րդ դարու Ռաշիտուն խալիֆայութեան հովանիին տակ եւ շարունակեց նաեւ Օմայեան խալիֆայութեան ու Ապպասեան խալիֆայութեան դարաշրջաններուն։ Ումարը ներմուծեց նաեւ մանկական նպաստ ու մեծահասակներու թոշակ։

### Ճիհատ

Ճիհատ կը նշանակէ «ջանալ կամ պայքարիլ» (Աստուծոյ ձեւով)։ Լայն իմաստով ճիհատը «վերջին ուժը, ջանքերը, նուիրումը կամ կարողութիւնը ներդնելն է՝ անհնազանդութեան դէմ պայքարելու համար»։ Ճիհատը կը վերաբերի մարդու՝ կրօնական ու բարոյական կատարելութեան ձգտման։ Առանց ածականի գործածութեան պարագային, ճիհատը ռազմական եզր է։ Իսլամ որոշ իշխանութիւններ՝ յատկապէս շիաներու եւ սուֆիստներու մօտ, կը տարբերեն «աւելի մեծ ճիհատ», որ կը վերաբերի հոգեւոր ինքնակատարելագործման եւ «աւելի փոքր ճիհատ»՝ պատերազմ։

Իսլամական օրէնսդրութեան մէջ ճիհատը սովորաբար ոչ իսլամ մարտիկներու դէմ ուղղուած զինուորական ուժն է։ Ճիհատը պատերազմի միակ թույլատրելի ձեւն է իսլամական օրէնքին մէջ եւ կրնայ յայտարարուիլ ապօրինի գործերու, ահաբեկիչներու, յանցաւոր խումբերու, ապստամբներու, հաւատուրացներու, առաջնորդներու կամ երկիրներու դէմ, որոնք կը ճնշեն իսլամները։ Շատ իսլամներ ներկայիս ճիհատը կը մեկնաբանեն որպէս պատերազմի միակ պաշտպանական ձեւ։ Ճիհատը կը դառնայ անհատական պարտականութիւն միայն անոնց համար, որոնք իշխանութեան կու գան։ Միւսներուն համար այն տեղի կ'ունենայ միայն ընդհանուր զօրահաւաքի պարագային։ Շիաներէն շատերուն համար ակրեսիւ ճիհատ կրնայ յայտարարել միայն իսլամական համայնքի՝ Աստուծոյ կողմէ նշանակուած առաջնորդը, որուն նմանը 868 թուականին Մուհամմատ ալ-Մահտիի անհետացումէն ի վեր չէ եղած։

## Հասարակութիւն

### Ընտանեկան կեանք

Գարոլ I-ի մզկիթի գմբէթը Ռումանիայի Գոնսդանցա քաղաքին մէջ՝ իսլամական մահիկը գլխին:
Իսլամական ընտանիքի մէջ երեխայի ծնունդին կը կապուին շարք մը կրօնական ծէսեր։ Ծնունդէն անմիջապէս յետոյ երեխայի աջ ականջին կը շշնջան ազանի խօսքերը։ Եօթներորդ օրը կ'իրականացուի աքիքայի ծիսակատարութիւնը, երբ կենդանի կը զոհաբերեն եւ միսը կը բաժնեն աղքատներուն։ Երեխայի գլուխը կը սափրեն եւ մազերու քաշի չափով գումար կը նուիրաբերեն աղքատներուն։ Բացի երեխայի հիմնական կարիքները հոգալէն՝ սնունդ, կացարան եւ կրթութիւն, ծնողները կամ ընտանիքի մեծերը կը ստանձնեն նաեւ երեխային բարոյական յատկանիշներ եւ կրօնական գիտելիքներ սորվեցնելու պարտականութիւնը։ Ամուսնութիւնը, որ իսլամ ընտանիքի հիմքն է, քաղաքացիական պայմանագիր է երկու կողմերուն միջեւ՝ երկու վկաներու ներկայութեամբ։ Փեսան պարտաւոր է վճարել հարսի համար (*մահր*)՝ պայմանագրին մէջ նշուածի համաձայն։ Իսլամական աշխարհին մէջ շատ ընտանիքներ բաղկացած են մէկ զոյգէ։ Բազմայրութիւնը, երբ կինը կ'ունենայ երկու կամ աւելի ամուսին, արգիլուած է իսլամութեան մէջ։ Այնուամենայնիվ, իսլամ տղամարդիկ կրնան բազմակնութեան փորձառութեան ունենալ, այսինքն՝ միաժամանակ մէկէ աւելի կին ունենալ՝ մինչեւ չորս՝ ըստ 4-րդ սուրահի 3-րդ հատուածի։ Տղամարդը առաջին կնոջ հաւանութեան կարիքը չունի երկրորդ անգամ ամուսնանալու համար, քանի որ Ղուրանին կամ հատիսին մէջ նման բան չէ նշուած։ Կնոջ վկայութիւնն իսլամութեան մէջ հաւասարազօր է տղամարդու վկայութեան կէսին։ Իսլամական ամուսնութեան զանազան տարբերակներ կան ամբողջ իսլամական աշխարհի մօտ։ Սովորաբար իսլամ ընտանիքին մջ կինը կ'աշխատի տան մէջ, իսկ տղամարդը պատասխանատու է դուրսի աշխարհի համար։ Այնուամենայնիւ, գործնականօրէն այս բաժանումը քարացած չէ։ Ժառանգութեան առումով տղան կը ստանայ երկու անգամ աւելի մեծ բաժին, քան աղջիկը։

Իսլամի մահուան ընթացքին եւ անկէ յետոյ կը կատարուին որոշակի կրօնական ծէսեր։ Մահացողի մօտ գտնուողները զինք կը խրախուսեն արտասանել Շահատան, քանի որ իսլամները կ'ուզեն, որ իրենց վերջին խօսքը հաւատի արտայայտութիւնը ըլլայ։ Մահուընէն յետոյ միեւնոյն սեռի ներկայացուցիչները կը լոգցնեն մարմինը եւ կը փաթթեն սպիտակ սաւանի մէջ, որ կը կոչուի *քաֆան*։ Դին դնելով դագաղին մէջ՝ նախ կը տանին մզկիթ, ուր հոգեհանգիստի աղօթք կը կարդացուի, ապա կը տանին գերեզման։

### Բարոյագիտութիւն եւ ժուժկալութիւն

Շատ սովորութիւններ կը պատկանին իսլամական բարոյագիտութեան կամ *ադաբին*։ Անոնց կարգին են՝ միւսներուն բարեւելը "*as-salamu 'alaykum*" («խաղաղութիւնն ընդ ձեզ») խօսքերով, ուտելէն առաջ *bismillah* («Աստուծոյ անունով») ըսելը, կերած կամ խմած ատեն միայն աջ ձեռքը գործածելը։ Իսլամական առողջաբանութեան սովորութիւնները գլխաւորաբար կը պատկանին անձնական մաքրութեան ու առողջութեան։ Տղամարդոց թլփատութիւնը նոյնպէս կիրառուի իսլամութեան մէջ։ Իսլամական թաղման ծէսերը կ'ընդգրկեն *Salat al-Janazah* -ը (թաղման աղօթք) դին լոգցնելու, սաւանով փաթթելու եւ թաղելու ժամանակ։ Իսլամները խիստ առողջաբանութեան կ'ենթարկուին։ Արգիլուած մթերքներու կարգին են խոզի միսը, արիւնը, կենդանիներու մաշկն ու ալգոհոլը։ Միսը պիտի ըլլայ խոտակեր անասուններու։ Իսլամներու համար թոյլատրելի մթերքը յայտնի է որպէս հալալ մթերք։

### Հասարակական պարտականութիւններ

Իսլամ հասարակութեան մէջ համայնքի անդամները տարբեր ընկերային ծառայութիւններ կը մատուցեն։ Ատոնք կը հրահանգուին իսլամական կանոնիկ թեքսթերով եւ մուսուլմանի կեանքը կիսատ կը համարուի, եթէ ան չի ծառայեր մարդկութեան։ Իրականուլեան մէջ, իսլամական աւանդութեան մէջ ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ամէնակարեւոր արժէքներէն է։ Ղուրանի 2:117 հատուածը յաճախ կը մէջբերեն իսլամական ընկերային բարեկեցութեան գաղափարը ներկայացնելու համար։ Նմանապէս, իսլամութեան մէջ սահմանուած են նաեւ ծնողներու, հարեւաններու, բարեկամներու, հիւանդներու, ծերերու ու փոքրամասնութիւններու հանդէպ վարուեցողութեան կանոնները։ Ծնողները յարգելն ու անոնց հնազանդիլը եւ յատկապէս մեծ տարիքին անոնց հոգալը, կրօնական պարտականութիւն է։ Բարեկամներու հանդէպ վերաբերմունքի հարցով երկկողմ մօտեցում կայ՝ անոնց հետ լաւ յարաբերութիւններ պահպանել եւ անհրաժեշտութեան պարագային նիւթական օգնութիւն առաջարկել։ Անոնց հետ կապերը խզելը յանդիմանութեան կ'արժանանայ։ Անկախ հարեւանի կրօնական պատկանելիութեան՝ իսլամութիւնը կը սորվեցնէ իսլամներուն հնարաւորինս լաւ վերաբերուիլ եւ խնդիրներ չառաջացնել։ Որբ երեխաներուն վերաբերեալ Ղուրանը կ'արգիլէ կոպիտ ու ճնշող վերաբերմունքը անոնց հանդէպ՝ խրախուսելով բարութիւնն ու արդարութիւնը։ Անիկա նաեւ կը յանդիմանէ անոնց, որոնք չեն պատուեր եւ կերակրեր որբ երեխաները (Ղուրան 89:17-18)։

### Բնորոշ գիծեր

Հիճապը համեստութեան խորհրդանիշ է:
Ղուրանը եւ Մուհամմատի սուննան իսլամներուն համար բարոյական հիմքերու ամբողջ համակարգ մը կը սահմանեն, որուն պէտք է հետեւին իրենց անձնական, հասարակական, քաղաքական եւ կրօնական կեանքին մէջ։ Պատշաճ բարոյական վարուելակերպը, լաւ արարքները, ճշմարտասիրութիւնը եւ բարի բնաւորութիւնը կը մտնեն բարոյականութեան ուղենիշերուն մէջ։ Իսլամութեան մէջ բարոյական արժէքներու պահպանումը միշտ կրօնական կարեւորութիւն ունի, քանի որ անիկա կը բարձրացնէ հաւատացեալի կրօնական կարգավիճակը եւ յաճախ կը դիտուի որպէս երկրպագութեան անհերքելի գործողութիւն։ Բարոյականութեան վերաբերեալ իսլամի տիպական դասերէն մէկը յանցագործը տուգանելն է իր յանցանքի չափով, սակայն անոր ներելը շատ աւելի նախընտրելի է։ Իսկ անոր լաւութիւն ընելը բարձրագոյն գովասանքի արժանի է։ Ղուրանե կ'ըսէ.«Ե՛տ մղիր (չարիքը) լաւ արարքով» (41:34)։ Հետեւաբար, իսլամութիւնը միայն բարի գործ պիտի ընէ, քանի որ չար գործերը կ'աւելցնեն վատ սովորութիւնները։ Իսլամութեան հիմնական բարոյական յատկանիշներն են արդարութիւնը, ներողամտութիւնը, ճշմարտացիութիւնը, բարութիւնը, ազնուութիւնը եւ աստուածավախութիւնը։ Կարեւոր միւս արժէքներու կարգին են բարեգործութիւն ընելը, խոստումը պահելը, համեստութիւնը եւ հնազանդութիւնը, խօսքի մէջ պարկեշտութիւն պահպանելը, հանդուրժողականութիւնը, վստահելիութիւնը, զայրոյթի կառավարումը եւ նպատակներու անկեղծութիւնը։

Որպէս կրօն՝ իսլամութիւնը կը շեշտէ լաւ բնաւորութիւն ունենալու գաղափարը։ Ինչպէս Մուհամմատը կ'ըսէ. «Ձեզմէ լաւագոյնները անոնք են, ովքեր ունին լաւագոյն բնաւորութիւնն ու պահուածքը» (*Շահիհ ալ-Բուխարի*, 8:73:56)։ Իսլամութեան մէջ արդարութիւնը ո՛չ միայն բարոյական արժէք է, այլ նաեւ պարտականութիւն, որ անհրաժեշտ է կատարել որեւէ պարագայի։ Ղուրանը եւ հատիսը Ալլահը կը նկարագրեն որպէս բարի եւ իր արարածներուն հանդէպ գթասիրտ մէկը եւ մարդոց կոչ կ'ընեն իրեն պէս բարեգութ ըլլալ։ Ներողամտութիւնը որպէս արժանիք մեծապէս ընդունուած է իսլամութեան մէջ եւ կը համարուի իսլամական կարեւոր սովորութիւն։ Համեստութեան վերաբերեալ Մուհամմատը կ'ըսէ.«ամէն կրօն ունի իր առանձնայատկութիւնը, իսկ իսլամութեան առանձնայատկութիւնը համեստութիւնն է»։

### Կառավարութիւն

Իսլամութեան հիմնական օրէնքը չի տարբերեր «եկեղեցիի» եւ «պետութեան» հարցերը. գիտնականները կը գործեն որպէս իրաւաբաններ եւ աստուածաբաններ։ Ներկայիս ոչ մէկ կառավարութիւն կը համապատասխանէ իսլամութեան տնտեսական օրէնսդրութեան, սակայն քայլեր կը ձեռնարկուին ատկէ որոշ հատուածներ կիրառելու ուղղութեամբ։ Սուննի եւ շիա ուղղութիւններու բաժանումը կ'ազդէ նաեւ իսլամներու միջկառավարական յարաբերութիւններուն վրայ, ինչպէս, օրինակ, Սէուտական Արաբիայի եւ Իրանի։

## Պատմութիւն

Մետինայի Հիճազ շրջանին մէջ գտնուող Ալ-Մասճիտ ալ-Նապաուի (Մարգարէի մզկիթի) համայնապատկերը, ներկայիս՝ Սէուտական Արաբիայի մէջ. իսլամի երկրորդ ամէնասուրբ մզկիթը

### Մուհամմատ (610–632)

Իսլամական աւանդոյթը Մուհամմատին (մ.թ. 570 – Յունիս 8, 632 թուական) կը համարէ վերջին մարգարէ։ Ըստ կենսագիրներու՝ իր կեանքի վերջին 22 տարիներու ընթացքին՝ սկսած մ.թ. 610 թուականին, երբ ան 40 տարեկան էր, Մուհամմատը կը պատմէ Ալլահէն ստացած յայտնութիւններու մասին, որ իրեն փոխանցուած էին Գաբրիէլ հրեշտակապետի միջոցով։ Մուհամմատի գործընկերները կը մտապահեն եւ իրենք կ'արձանագրեն, որ կը դառնայ Ղուրանը։

Այդ ընթացքին Մուհամմատը Մեքքայի մէջ կը քարոզէ մարդոց՝ աղերսելով հրաժարիլ բազմաստուածութենէն եւ երկրպագել միայն Ալլահին։ թէեւ որոշ մարդիկ կ'ընդունին իսլամութիւնը, Մեքքայի իշխանութիւնները կը հետապնդեն Մուհամմատն ու անոր հետեւորդները։ Ատոր հետեւանքով իսլամները կ'արտագաղթեն Ապասսինիա (Ակսումի թագաւորութիւն)։ Իսլամութիւն ընդունածները գլխաւորաբար աղքատ, օտարերկրացի նախկին ստրուկներ էին, ինչպէս Պիլալ իպն Ռապահ ալ-Հապաշին, որ սեւամորթ էր։ Մեքքայի վերնախաւը կը զգար, որ Մուհամմատը կը խարխլէ իրենց հասարակական կարգի հիմքերը, քարոզելով երկրպագել միայն մէկ Աստուծոյ, ռասսայական հաւասարութեան կոչ ընելով եւ այդ գաղափարները կ'ընկալուին աղքատներու ու ստրուկներու կողմէ։

Մեքքացիներու կողմէ 12 տարի հետապնդուելէն յետոյ Մուհամմատը, իր հարազատներն ու հետեւորդները 622 թուականին *Հիճրա* («գաղթ») կը կատարեն դէպի Մետինա քաղաք (նախկինին յայտնի որպէս *Յաթրիպ*)։ Այնտեղ Մետինացի կրօնափոխները (*անսարներ*) եւ մեքքացի գաղթականները կը հիմնեն կրօնաքաղաքական իշխանութիւն։ Կը ձեւաւորուի Մետինայի Սահմանադրութիւնը՝ սահմանելով շարք մը իրաւունքներ Մետինայի իսլամ, հրեայ եւ քրիստոնեայ համայնքներուն համար՝ ընդգրկելով զանոնք մէկ համայնքի ներքեւ՝ Ումմա։

Սահմանադրութիւնը կը սահմանէր.

* համայնքի անվտանգութիւնը
* կրօնական ազատութիւնները
* Մետինայի դերը որպէս սուրբ վայր (արգելելով բռնութիւնն ու զենքի կիրառումը)
* կանանց անվտանգութիւնը
* Մետինայի մէջ կայուն ցեղային յարաբերութիւնները
* ընդհարումներու ժամանակ համայնքին աջակցելու համար ճշդուած հարկային համակարգը
* բացառիկ քաղաքական դաշինքներու պայմանները
* անհատներու պաշտպանութիւնը երաշխաւորող համակարգը
* վէճերը լուծող արդարադատութեան համակարգը, ուր ոչ իսլամները նոյնպէս կրնային կիրառել իրենց սեփական օրէնքները։

Բոլոր ցեղերը ստորագրեցին համաձայնագիրը՝ համաձայնելով պաշտպանել Մետինան արտաքին վտանգէն եւ ապրիլ ներդաշնակութեամբ։ Քանի մը տարուայ ընթացքին երկու ճակատամարտ տեղի ունեցաւ Մեքքայի ուժերուն դէմ. առաջինը Պատրի ճակատամարտն էր 624 թուականին, ուր իսլամները յաղթանակ տարին, իսկ մէկ տարի անց, երբ մեքքացիները վերադարձան Մետինա, տեղի ունեցաւ Ուհուտի ճակատամարտը, որ վերջնական աւարտ չունեցաւ։

Արաբիայի մնացած արաբական ցեղերը դաշնութիւն կազմեցին եւ Խրամատի ճակատամարտի ժամանակ (627 թուականի Մարտ-Ապրիլ) պաշարեցին Մետինան՝ նպատակ ունենալով վերջ դնել իսլամութեան։ 628 թուականին Մեքքայի եւ մուսուլմաններուն միջեւ կնքուեցաւ Հուտայպիյահի պայմանագիրը, որ երկու տարի անց խախտուեցաւ Մեքքայի կողմէ։ Հուտայպիյահի պայմանագիրը ստորագրելէն յետոյ շատ մարդիկ դարձան իսլամ։ Միեւնոյն ժամանակ Մեքքայի առեւտրային ուղիները կրճատուեցան, քանի որ Մուհամմատը շրջապատող անապատներու ցեղերը իր ղեկավարութեան տակ առաւ։ Մինչեւ 629 թուականը Մուհամմատը յաղթող դուրս եկաւ Մեքքայի նուաճման արիւնալի պատերազմին, իսկ մինչեւ 632 թուական՝ իր մահը (62 տարեկանին) ան արդէն միաւորած էր արաբական ցեղերը մէկ կրօնական պետութեան ներքեւ։

Իսլամներու ամէնավաղ երեք սերունդները յայտնի են Սալաֆ անունով, իսկ Մուհամմատի համախոհները՝ Սապահ անունով։ Անոնցմէ շատերը, ինչպէս հատիսի ամէնամեծ պատմիչ Ապու Հուրեյրան, կազմած են սուննաները։

### Խալիֆայութիւն եւ քաղաքացիական հակամարտութիւն (632–750)

Ռաշիտուն եւ Օմայեան խալիֆայութիւններու տարածումը:
Ժայռի գմբէթը՝ կառուցուած Ապտուլ Մալիքի կողմէ. աւարտին հասած է Երկրորդ ֆիտնայի վերջը:
632 թուականին Մուհամմատի մահով անհամաձայնութիւն ծագեցաւ այն հարցի շուրջ, թէ ով պիտի փոխարինէ զինք որպէս իսլամ հասարակութեան ղեկավար։ Ապու Պաքրը՝ Մուհամմատի գործընկերն ու մտերիմ ընկերը, դարձաւ առաջին խալիֆան։ Անոր ղեկավարութեամբ իսլամները դիմակայեցին արաբական ցեղերու բարձրացուցած ապստամբութիւնը՝ յայտնի որպէս Ռիտտայի պատերազմներ կամ «Ուխտադրժութեան պատերազմներ»։

634 թուականին Ապու Քապրի մահէն յետոյ խալիֆայ դարձաւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը, որուն յաջորդեցին Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը, Ալի իպն Ապի Թալէպը եւ Հասան իպն Ալին։ Առաջին 4 խալիֆաները սուննի իսլամութեան մէջ յայտնի են որպէս *al-khulafā' ar-rāshidūn* («Իրաւունքով առաջնորդուող խալիֆաներ»)։ Անոնց ղեկավարութեան շրջանին իսլամներու տարածքները ընդլայնուեցան Պարսկական եւ Բիւզանդական տարածքներու ուղղութեամբ։

Երբ 644 թուականին պարսիկները սպաննեցին Ումարը, Ուսմանի ընտրութիւնը՝ որպէս իր իրաւայաջորդի, դիմադրութեան արժանացաւ։ 656 թուականին Ուսմանը նոյնպէս սպաննուեցաւ, եւ Ալին ստանձնեց խալիֆայի պաշտօնը։ Ասիկա յանգեցուց առաջին քաղաքացիական պատերազմի («Առաջին ֆիթնա»)։ Ալին սպաննուեցաւ Խարիջիտներու կողմէ 661 թուականին։ Յետագայ կռիւէն խուսափելու համար նոր խալիֆայ Հասան իպն Ալին խաղաղութեան դաշնագիր կնքեց՝ իր տեղը զիջելով Մուավիային՝ Օմայեաններու գերդաստանէն՝ պայմանով, որ ան չանուանէ իր յաջորդը։ Կրօնական ու քաղաքական այս վէճերը իսլամ համայնքին մէջ բաժանման հիմք դրին։ Մեծամասնութիւնը ընդունեց առաջին չորս առաջնորդներու օրինականութիւնը եւ կոչուեցաւ սուննի։ Փոքրամասնութիւնը չհամաձայնեցաւ, քանզի կը կարծէր, որ միայն Ալին եւ իր յետնորդները պիտի ղեկավարեն. անոնք ալ յայտնի դարձան շիա անունով։ Մուավիան առաջադրեց իր որդին՝ Եազիտ I-ին, որպէս իր յաջորդ եւ 680 թուականին իր մահէն յետոյ բռնկեցաւ «Երկրորդ ֆիթնան», ուր Հուսէյն իպն Ալին սպաննուեցաւ Գարպալայի ճակատամարտին. այս նշանակալից իրադարձութիւն է շիա իսլամութեան մէջ։ Այսպիսով՝ սուննի եւ շիա ուղղութիւնները կը տարբերին շարք մը կողմերով։

Օմայեաններու գերդաստանը նուաճեց Մարոքը, Բիրենէեան թերակղզին, Նարպոնեան Կալիան եւ Սինտը։ Տեղաբնիկ հրեաներն ու քրիստոնեաները կը հետապնդուէին որպէս կրօնական փոքրամասնութիւններ եւ աւելի բարձր հարկեր կը վճարէին՝ Բիւզանդա-սասանեան պատերազմները ֆինանսաւորելու համար։

Մուհամմատին յաջորդած, բայց անոր համախոհներու ժամանակակից սերունդը յայտնի է Թապիուն անունով, որուն յաջորդեց Թապի ալ-Թապինը։ Խալիֆ Ումար իպն Ապտ ալ-Ազիզը հիմնեց ազդեցիկ կոմիտէ մը՝ «Մետինայի եօթ ֆուքաները»՝ Քասիմ իպն Մուհամմատ իպն Ապու Պաքրի գլխաւորութեամբ։ Մալիք իպն Անասը գրած է իսլամական օրէնսդրութեան վերաբերեալ ամէնավաղ գիրքերէն մէկը՝ Մուվաթթան՝ որպէս իրաւաբաններու կարծիքներու համաձայնեցման արդիւնք։

Մուհամմատի քեռի Ապպաս իպն Ապդ ալ-Մութալիպի յետնորդները Օմայեաններու դէմ միաւորբւեցան դժգոհ ոչ արաբ կրօնադարձներուն (*մուալի*), աղքատ արաբներուն եւ որոշ շիաներու՝ գահընկէց ընելով զիրենք եւ 750 թուականին հիմք դնելով Ապպասեաններու գերդաստանյին։

Միացեալ իսլամական պետութենէն անկախ առաջին իսլամ երկիրները առաջ եկան Պերպերի ապստամբութենէն (739/740-743 թուականներ)։

### Դասական շրջան (750–1258)

Ըստ Հունայ իպն Իսհաքի՝ 1200 թուականի ձեռագրի մը մէջ պատկերուած աչք:
Ալ-Շաֆին հնարեց հատիսի յուսալիութիւնը սահմանելու մեթոտ մը։ Ապպասեաններու ղեկավարման վաղ շրջանին սուննիներու հատիսի հաւաքածուները կը կազմուին գիտնականներու կողմէ, ինչպէս Պուխարին կամ Մուսլիմը, մինչդեռ շիաներու հաւաքածուները Ալ-Կուլայնիի ու իպն Պապաուայի պէս գիտնականներուն կողմէ։ Ճաաֆարիական օրէնսդրութիւնը կազմուեցաւ Ճաաֆար ալ-Սատիքի ուսմունքներէն, իսկ սուննիներու իրաւական չորս դպրոցներու օրէնսդրութիւնը՝ Ապու Հանիֆայի, Ահմատ իպն Հանպալի, Մալիկ իպն Անասի եւ ալ-Շաֆիի գործերէն։ 9-րդ դարուն ալ-Շաֆին իր *ar-Risālah* գիրքին մէջ իսլամական օրէնքին համար տեսական հիմք եւ Հիճազի աւանդոյթներու գործնական մօտեցման նախադրեալ դրաւ։ Այնուամենայնիւ, իսլամական օրէնքը մինչեւ 1869 թուականը չէր կազմուած։ 9-րդ դարուն Ալ-Թապարին աւարտին հասցուց Ղուրանի առաջին մեկնաբանութիւնը, որ դարձաւ սուննի իսլամութեան մէջ ամէնաշատ մէջբերուող մեկնաբանական գիրքերէն մէկը՝ Թաֆսիր ալ-Թապարի։

Որոշ իսլամներ սկսան կասկածի տակ դնել աշխարհիկ կեանքին մէջ կրօնական բարեպաշտութիւն պահպանելը եւ մարմնական ցանկութիւններէն հրաժարման միջոցով աղքատութեան, հնազանդութեան ու մեղքերէն խուսափելու երեւոյթները։ Հասան ալ-Պասրիի պէս ճգնաւորները զարգացուցին շարժում մը, որ վերածուեցաւ Թասավուֆի (սուֆիզմ)։

930 թուականին Իսմայիլի խումբը՝ յայտնի որպէս կարմատներ, անյաջող կերպով ապստամբեցաւ Ապպասեաններուն դէմ, թալանեց Մեքքան եւ գողցաւ Սեւ քարը, որ յետագային վերադարձուեցաւ։

Մա՛մուն ալ Ռաշիտ եւ Ալ-Մութասիմ խալիֆաները մութազիլականութեան փիլիսոփայութիւնը դարձուցին պաշտօնական հաւատալիք եւ պարտադրեցին իսլամներուն հետեւիլ անոր։ Մութալիզականութիւնը յոյներէն ազդուած մտահայեցողական աստուածաբանութեան դպրոց էր, որ կը կոչուէր քալամ եւ կը վերաբերէր տիալեքթիկային։ Շատ ուղղափառ իսլամներ չընդունեցին մութալիզականութեան տոքդրինան եւ դատապարտեցին Ղուրան ստեղծելու անոր գաղափարը։ հաւատաքննութեան ժամանակ Իմամ Հանպալը հրաժարեցաւ ընդունիլ զայն, որու պատճառով խոշտանգուեցաւ եւ ուղարկուեցաւ Պաղտատի մութ բանտախուց մը՝ մօտ տասներեք ամիսով։ Քալամի միւս ճիւղը Աշարի դպրոցն էր՝ հիմնուած Ալ-Աշարիի կողմէ։

Ապպասեան խալիֆայութեան տարածումով Սասանեան կայսրութեան մէջ իսլամութիւնը ձեռք բերաւ հելլենիստական եւ պարսկական շատ գաղափարներ, որոնք ներկրառուեցան իրանցի եւ թուրք մտածողներու միջոցով։ Ալ-Ֆարապիի եւ Ավիցեննայի նման փիլիսոփաները ուղիներ կը փնտռէին յունական սկզբունքները իսլամութեան գաղափարաբանութեան մէջ ընդգրկելու համար, մինչդեռ միւսները, ինչպէս Ալ-Ղազալին, դէմ էին նման համահաշտութեան *(*հակոտնեայ կրօնական դրութեանց*)*։ Ավիցեննան փորձառարական բժշկութեան ռահվիրան էր եւ առաջին ֆիզիքոսն էր, որ քլինիքական փորձարկումներ կատարեց։ Անոր երկու ամէնայայտնի գործերն են «Բժշկութեան գիրքը» եւ «Բժշկութեան կանոնը», որոնք իսլամական աշխարհին մէչ, աւելի ուշ՝ նաեւ Եւրոպայի մէջ, կը կիրառուին որպէս ստանտարտ բժշկական թեքսթեր։ Անոր ներդրումներու կարգին են վարակիչ հիւանդութիւններու վարակիչ բնոյթի բացայայտումը եւ քլինիքական դեղագիտութեան ներմուծումը։ Մաթեմաթիքայի ոլորտին մէջ մաթեմաթիքոս Մուհամմատ իպն Մուսա ալ-Խարիզմին իր անունը տուաւ ալկորիթմի գաղափարին, իսկ հանրահաշիւ բառը (algebra) ծագած է *al-jabr-*էն։ Պարսիկ պոէտ Ֆիրտուսին գրեց իր էպիքական պոէմ Շահնամէն։ Ռումին գրեց պարսկական պոէզիայի հրաշալի էջեր, որով մինչեւ օրս ալ Ամերիկայի մէջ ամէնաշատ վաճառուող պոէտներու կարգին է։ Ներդրուած իրաւական հաստատութիւնները ընդգրկեցին վստահուած գոյքի եւ բարեգործական գոյքի (վաքֆ) գաղափարները։

Այս շրջանը երբեմն կը կոչուի «Իսլամական ոսկեդար»։ Այս ընթացքին հասարակական հիւանդանոցներ հիմնուեցան (կը կոչուին Բիմարիստանի հիւանդանոցներ), որոնք կը համարուին ժամանակակից իմաստով «առաջին հիւանդանոցները». անոնք առաջին բժշկական վկայականները տուին։ Կինեսի մրցանիշերու գիրքը Ալ-Գարաուինի համալսարանը՝ հիմնուած 859 թուականին, կը համարէ գիտական աստիճան տուող ամէնահին համալսարանը։ Ներմուծուեցան փորձառութեան չափանիշեր եւ որակաւորման տեխնիկաներ, ինչպէս նաեւ մէջբերման աւանդոյթը։ Այդ խնդրին մէջ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ իպն ալ-Հայսամը, որ կը համարուի ժամանակակից գիտական մեթոտի հայրը եւ կը կոչուի «աշխարհի առաջին իսկական գիտնականը»։ Կառավարութիւնը գիտնականներուն կը վճարէր այնքան, որքան փրոֆեսիոնալ մարզիկներուն այսօր։ Կը փաստարկեն, որ արեւակեդրոն համակարգի եզրակացութիւններուն համար Գոբեռնիքոսի կիրառած տուեալները հաւաքուած են, իսկ Ալ-Ճահիզը առաջարկած է բնական ընտրութեան տեսութիւնը։

Ապպասեաններու խալիֆայութիւնը անկում ապրեցաւ Ալ-Վաթիքի (842–847) եւ Ալ-Մութատիտի(892–902) կառավարման շրջանին, եւ 1258 թուականին Մոնկոլական կայսրութիւնը դրաւ Ապպասեան գերդաստանյի վերջը։ Անկման շրջանին Ապպասեան խալիֆայութիւնը բաժնուեցաւ փոքր պետութիւններու ու գերդաստաններու, ինչպէս Թուլունիտներու եւ Ղազնեվիտներու պետութիւնը։ Ղազնեվիտներու գերդաստանը իսլամական գերդաստան էր, որ հիմնեց թրքական ստրուկ զինուորները մէկ այլ իսլամական կայսրութենէն՝ Սամանիներու կայսրութենէն։

Թրքական երկու ցեղեր՝ կարախանիդները եւ սելճուկները, 10-րդ դարու ընթացքին իսլամ ընդունեցին, իսկ յետագային ենթարկուեցան Օսմանեան կայսրութեան, որու հետ կը կիսեն նոյն ծագումն ու լեզուն։ Կարեւոր է նշել, որ Օսմանեան տէրութեան կողմէ իսլամական իշխանութիւնը մեծապէս ազդուեցաւ օսմանեան ղեկավարներու ու սուֆիզմի միջեւ սիմբիոզէն։ Ըստ օսմանեան պատմագրութեան՝ ղեկավարի օրինականութիւնը կը վերագրուի Շեյխ Էտեպալին։ Ան Օսման Գազիի երազը կը մեկնաբանէ որպէս Ալլահի կողմէ իր իշխանութեան հաւանութիւն։ Մեվլեվի կանոնը եւ Պեքթաշի կանոնը կապուած են սուլթաններու հետ։ Սելճուկները մեծ դեր խաղացին սուննիականութեան վերածնունդի մէջ, իսկ յետոյ շիա ուղղութիւնը մեծցուց իր ազդեցութիւնը։ Սելճուկ զինուորական առաջնորդ Ալփ-Արսլանը ֆինանսապէս աջակցեցաւ գիտութեան եւ գրականութեան եւ Պաղտատի մէջ հիմնեց Նեզամիյէի համալսարանը։

Այս ընթացքին Տելհիի սուլթանութիւնը գրաւեց հնդկական մայրցամաքի հիւսիսային հատուածները։ Կրօնական առաքելութիւններու հետեւանքով Կամա-վոլկեան Պուլղարիան եւս ընդունեց իսլամութիւնը։ Շատ իսլամներ առեւտուրի նպատակով Չինաստան գացին՝ աստիճանաբար իշխելով Սոնգ գերդաստանի ներկրման եւ արտահանման ոլորտները։

### Նախարդիական դարաշրջան (1258–18-րդ դար)

Ապտուլ Մէճիտ II-ը Օսմանեան գերդաստանյի վերջին խալիֆան էր:
Իսլամութիւնը ընդլայնեց իսլամական առեւտուրի ցանցերը՝ հասնելով մինչեւ Ենթասահարա, Կեդրոնական Ասիա եւ Մալայեան կղզեխումբ։ Օսմանեան կայսրութեան ներքոյ իսլամութիւնը տարածուեցաւ Հարաւարեւելեան Եւրոպայի մէջ։ Այս տարածումներու ընթացքին անիկա կը միախառնուի տեղական մշակոյթներուն, որու վկայութիւններէն է այն, թէ Մուհամմատ մարգարէն կը յայտնուի հնդկական էպոսին եւ ֆոլկլորին մէջ։ Իսլամութիւն ընդունելը, սակայն, հին կրօնական սովորութիւններու դադրեցումը չէր. անիկա աւելի «իսլամական ծէսերը, տիեզերաբանութիւնը, գրականութիւնը տեղական կրօնական համակարգին հետ ձուլելու գործընթաց էր»։ Չինաստանի իսլամները, որոնք վաղ շրջանի ներգաղթեալներու սերունդն էին, սկսան ձուլուիլ՝ ընդունելով չինական անուններն ու մշակոյթը, իսկ Նանկինը դարձաւ իսլամութեան ուսումնասիրութեան կարեւոր կեդրոն։

Թուրքերը թրքական շամանիզմի տարրեր աւելցուցին իրենց նոր կրօնին եւ նորովի մեկնաբանեցին իսլամութիւնը։ Կարեւոր էր կանանց կարգավիճակի փոփոխութիւնը։ Ի տարբերութիւն արաբական աւանդոյթին՝ թրքականը կառուցուած էր մայրական հասարակութեան վրա՛։ Թուրքերը պահպանեցին կնոջ կարգավիճակը իսլամութիւնը ընդունելէն յետոյ։ Աւելին՝ անոնք ապշեցուցիչ նմանութիւններ գտան սուֆիզմի ծէսերուն եւ շամանական սովորութիւններուն միջեւ։ Այնուամենայնիւ, թրքական հաւատի ազդեցութիւնը չէր սահմանափակուեր սուֆիզմով. Անատոլիայի, Կեդրոնական Ասիայի եւ Պալգաններուն մէջ իսլամները ընդունեցին իսլամութեան ուղղափառ տարբերակը։ Այդ պատճառով՝ շատ (նախկին) շամանական աւանդոյթներ սովորական իսլամներու կողմէ համարուեցան իրապէս իսլամական։ Շամանական շատ հաւատալիքներ, ինչպէս սուրբ էութեան, հոգիներու, ծառերու ու կենդանիներու հանդէպ հաւատը, պահպանուած են մինչեւ օրս։

Այն ժամանակ շիաներու մէջ մեծամասնութիւն կազմող եւ ամէնատարեց խումբը, որ Ալիի թոռան՝ գիտնական Զեյտ իպն Ալիի անունով կը կոչուէր, կը կիրառէր Հանաֆիի օրէնսդրութիւնը, ինչպէս որ շատ սուննիներ։ Շիաներու Սեֆեաններու գերդաստանը 1501 թուականին իշխանութեան եկավւ եւ աւելի ուշ նուաճեց Իրանը։ Սուննի բնակչութեան համար 12-ի շիա իսլամի պարտադիր ընդունումը ամրապնդեց Զեյտի եւ Իսմայիլի սեկտաներու վրայ 12-ի սեկտայի գերիշխանութիւնը։ Նատիր շահը, որ տապալեց Սեֆեանները, փորձեց բարելաւել յարաբերութիւնները սուննիներուն հետ՝ խթանելով սուֆիզմի ամբողջացումը եւ այդ կոչելով Ճաաֆարի Մազհապ։

Իպն Թայմիան (1263-1328 թուականներ) անհանգստացած էր իսլամի ամբողջացումով եւ փորձեց աստուածաբանական ուսմունք հիմնել, որ իսլամութիւնը կը մաքրէր հաւանական փոփոխութիւններէն։ Ի տարբերութիւն իր ժամանակակից գործընկերներու, որոնք կը հիմնուին աւանդոյթներու ու վաղ պատումներու վրայ, իպն Թայմիյայի մեթոտաբանութիւնը ընտրուած հատիսները կիրառելու եւ Ղուրանը բառացի հասկնալու միախառնուրդ էր։ Ան մերժեց իսլամութեան շատ մը փիլիսոփայական մօտեցումներ եւ փոխարէնը առաջարկեց պարզ, յստակ ու տոգմաթիք աստուածաբանութիւն։ Անոր աստուածաբանութեան կարեւոր յատկանիշներէն է կրօնապետութեան կարեւորութեան ընդգծումը. մինչ իշխող տեսակէտը կրօնական իմաստութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր պետութեան համար, իպն Թայմիյան քաղաքական իշխանութիւնը անհրաժեշտ կը համարէր կրօնական գերազանցութեան հասնելու համար։ Յետագային ան մերժեց որոշ հատիսներ, որոնք տարածուած էին իր շրջանի իսլամներուն մօտ եւ հիմնուեցաւ միայն Շահիհ Պուխարիի ու Շահիհ իսլամութեան վրայ՝ ցանկալով կանխել Աշարիականութիւնը։ Վախնալով խաչակիրներէն, ինչպէս նաեւ՝ մոնկոլներէն, իպն Թայմիյան կը պնդէր, որ իսլամներու համար պարտադիր պիտի ըլլայ *անհաւատներու* դէմ ֆիզիքական ճիհատին միանալը։ Անհաւատներու շարքին ո՛չ միայն նուաճողները, այլ նաեւ իսլամներու մէջ *հերետիկոսները*՝ ներառեալ շիաները, աշարականները եւ «փիլիսոփաները», որոնց իպն Թայմիյան կը մեղադրէր իսլամութիւնը վատթարացնելու մէջ։ Այնուամենայնիւ, անոր գրածները կենսական նշանակութիւն ունեցան միայն իր կեանքի ընթացքին։ Զինք շարունակ կը մեղադրէին սրբապղծութեան մէջ՝ Ալլահին մարդու կերպար տալու համար. անոր աշակերտ իպն Խաթիրը հեռացաւ իր ուսուցիչէն եւ ժխտեց անթրոպոմորֆիզմը (մարդակերպութիւն), սակայն միաժամանակ ընդունեց իր նախկին ուսուցիչին հակառացիոնալիստական եւ հատիսական ուղղուածութեան մեթոտաբանութիւնը։ Այդ ազդեցութիւնը կ'երեւայ Թաֆսիրի մասին իր ակնարկին մէջ, որ կ'արժեզրկէ մինչեւ այդ գոյութիւն ունեցած բացառիկ աւանդոյթներու մեծամասնութիւնը։ Սակայն, իպն Թայմիյայի գործերը կարեւոր աղբիւր դարձան Ուահապիզմի եւ 21-րդ դարու Սալաֆեաններու աստուածաբանութեան համար, իսկ անոր *Թաֆսիր իպն Խաթիր* երկը մեծապէս արժեւորուեցաւ ժամանակակից սալաֆիզմին մէջ։

### Արդի դարաշրջան (18 – 20-րդ դարեր)

Իսլամական աշխարհը 1800-ական թուականներէն սկսեալ քաղաքական անկման մէջ էր, յատկապէս համեմատած ոչ իսլամ Եւրոպական հատուածի հետ։ Անկումը ակնյայտ էր մշակութային առումով. եթէ 18-րդ դարուն Թաքի ատ-Տինը Իսթանպուլի մէջ աստղադիտարան հիմնեց ու կառուցուեցաւ նաեւ Ճայ Սինկի աստղադիտարանը, ապա մինչեւ 20-րդ դարը իսլամական մեծամասնութիւն ունեցող ոչ մէկ երկրի մէջ կար որեւէ մեծ աստղադիտարան։ Պիրենէյեան թերակղզիի իսլամներուն դէմ ծաւալած Ռեկոնկիստան 1492 թուականին յաջողութեան հասաւ։ Մինչեւ 19-րդ դարը Բրիտանական կայսրութիւնը Հնդկաստանի մէջ պաշտօնապէս վերջ դրած էր Մուղալի գերդաստանին։ 19-րդ դարուն սկիզբ առին Դէոպանտիի եւ Պարլեուիի շարժումները։

18-րդ դարու ընթացաքին Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Պահապը հիմնեց Օսմանեան սուլթանութեան հակադրուող ռազմական շարժում մը՝ խորհուրդ տալով իր երիտասարդ ընկերներուն վերադառնալ Ահմատ իպն Հանպալի աստուածաբանութեան վրայ հիմնուած իսլամական սկզբունքներուն։ Ան խորապէս ազդուած էր իպն Թայմիյայի եւ իպն ալ-Քայիմի աշխատութիւններէն եւ կը դատապարտէր իսլամական շարք մը աւանդոյթներ, ինչպէս, օրինակ, Մուհամմատի կամ սուրբերու գերեզմաններ այցելելը։ 18-րդ դարու ընթացքին ան դաշինք հիմնեց Սաուտներու ընտանիքին հետ, որ հիմնած էր Ուահապիի սեկտան։ Վերածնութեան այս շարժման նպատակն էր պահպանել միաստուածութիւնը եւ մաքրել իսլամութիւնը նորարարութիւններէն։ Անոնց գաղափարաբանութիւնը յանգեցուց ամբողջ աշխարհի սրբավայրեու ապասրբացման՝ ներառեալ Մուհամմատին եւ իր գործընկերներուն սրբավայրերը՝ Մեքքայի եւ Մետինայի մէջ։ Շատ արաբ ազգայնականներ, ինչպէս Ռաշիտ Ռիտան, խալիֆայութիւնը համարեցին թուրքերու կողմէ արաբներէն խլուած իրաւունք։ Հետեւաբար, Անոնք ապստամբեցան Օսմանեան կայսրութեան դէմ, մինչեւ որ անիկա կազմալուծուեցաւ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն վերջ եւ վերացա 1924 թուականին։ Զուգահեռաբար, իպն Սաուտը նուաճեց Մեքքան՝ իսլամութեան սիրտը եւ ուահապականութիւնը իսլամական մշակոյթի մաս դարձուց։

19-րդ դարի վերջը իսլամ լուսաւորիչները, ինչպիսիք էին Մուհամմատ Ատհունը, Ռաշիտ Ռիտան եւ Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանը, իսլամութիւնը Լուսաւորութեան դարաշրջանի ընկերային եւ մտաւորական գաղափարներու հետ համադրելու ուղիներու մէջ կը փնտռէին՝ մաքրելով զայն ենթադրեալ փոփոխութիւններէն եւ հաւատարիմ մնալով Ռաշիտունի շրջանի գաղափարներուն։ Սալաֆեաններուն հաւատարիմ մնալու համար, իրենք զիրենք կոչեցին *Սալաֆիյա*։ Այնուամենայնիւ, անոնք կը տարբերին սալաֆեաններու շարժումէն, որ ծաղկում ապրեցաւ 20-րդ դարու երկրորդ կիսուն՝ հիմնուած ըլլալով վահապականներու շարժման վրայ, որոնք կը համարուին իսլամութեանի մոտեռնիստները։ Անոնք մերժեցին իրաւունքի սուննիական դպրոցները եւ թոյլատրեցին ճիհատը։

Ահլէ Սուննաթ շարժումը կամ աւելի յայտնի՝ Պարլեվիի շարժումը ընդգծեց իսլամական օրէնքի գերակայութիւնը սուննիներու սովորութեան եւ Մուհամմատ մարգարէին անձնական նուուվածութեան հանդէպ։ Անիկա առաջ եկաւ իրաւաբան Իմամ Ահմետ Ռազա Խան Քատրիի, Ալամա Ֆալիզէ Հաք Խայրապատի, Շահ Ահմատ Նուրանի եւ Մուհամմատ Ապտուլ Ղաֆուր Հազարվիի աշխատութիւններէն՝ Բրիտանական Հնդկաստանի մէջ իսլամներու մտաւոր եւ բարոյական անկման պայմաններուն մէջ։ Շարժումը զանգուածային էր, կը պաշտպանէր սուֆիզմը եւ կը բարեփոխէր անոր սովորութիւնները. անիկա առաջ եկաւ ի պատասխան Հարաւային Ասիայի մէջ Տէոպանտի արմատական շարժման եւ միւս վայրերուն մէջ Ուահապականներու շարժման։ Շարժումը հակադրուեցաւ Ահմատիյայի շարժման եւ յայտնի է Մավլիտի տօնակատարութեամբ։ Այսօր շարժումը սփռուած է աշխարհով մէկ՝ հետեւորդներ ունենալով Փաքիստանի, Հնդկաստանի, Պանկլատէշի, Թուրքիայի, Աֆղանստանի, Իրաքի, Հարաւային Ափրիկէի, Միացեալ Նահանգներու, Միացեալ Թագաւորութեան եւ այլ երկիրներու մէջ։ Հետեւորդներու թիւը ներկայիս կը գերազանցէ 200 միլիոնը։

### Պոստմոտեռն ժամանակներ (20-րդ դարից մինչեւ օրս)

Արդիւնաբերական երկիրներու հետ կապերը հանգեցուցին իսլամ բնակչութեան տնտեսական ներգաղթի դէպի նոր շրջաններ։ Շատ իսլամներ որպէս ծառայ գլխաւորաբար Հնդկաստանէն եւ Ինտոնեսիայէն գաղթեցին դեպի Քարիպեան ծով՝ Ամերիկայի մայրցամաքին մէջ կազմելով իսլամ բնակչութեան ամէնամեծ տոկոսը։ Ենթասահարայի քաղաքաշինութեան եւ առեւտուրի զարգացումով, իսլամները հաստատուեցան նոր շրջաններու մէջ եւ տարածեցին իրենց կրօնը՝ իսլամ բնակչութեան թիւը կրկնապատկելով 1869-1914 թուականներու ընթացքին։ Իսլամ գաղթականները 1960-ական թուականներէն սկսան ժամանել Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրներ, որպէս ժամանակաւոր աշխատողներ՝ գլխաւորաբար նախկին գաղութներէն։

Շատ ու շատ իսլամ գիտնականներ իսլամական վաղեմի հաւատալիքները կը տարանջատեն վաղնջական մշակութային աւանդոյթներէն։ Լիպերալ իսլամութիւնը շարժում մըն է, որ կը փորձէ կրօնական աւանդոյթը համաձայնեցնել աշխարհիկ կառավարման եւ մարդու իրաւունքներու ժամանակակից օրինակներուն։ Անոր կողմնակիցները կ'ըսեն թէ իսլամութեան սուրբ գրութիւնները կարդալու բազմաթիւ ձեւեր կան, անոնք կը շեշտեն «կրօնական հարցերու շուրջ ազատ միտք» ունենալու անհրաժեշտութիւնը։ Կանանց վերաբերող հարցերը կարեւոր տեղ կը զբաղեցնեն իսլամութեան արդի տրամաբանութեան մէջ։

Աշխարհիկ իշխանութիւնները, ինչպիսիք են չինական Կարմիր պահապանները, փակեցին շատ մզկիթներ եւ ոչնչացուցին Ղուրանի օրինակները, իսկ կոմունիստական Ալպանիան առաջին երկիրն էր, որ արգիլեց բոլոր կրօններու սովորութիւնը։ Մօտ կէս միլիոն իսլամներ Գամպոտիայի մէջ սպաննուեցաւ կոմունիստներու կողմէ, որոնք գլխաւոր թշնամի կը համարէին եւ կը ցանկային ոչնչացնել զանոնք ։ Թուրքիոյ զինուորականութիւնը յեղաշրջում կատարեց իսլամիստ կառավարութիւններուցէն ազատուելու համար, իսկ գլխարկները արգիլուեցան պետական շէնքերու մէջ, նոյնը նաեւ Թունուզի մէջ։

Ճամալ-ատ-Տին ալ-Աֆղանին իր գաղափարակից Մուհամմատ Ապտուի հետ կը համարուի իսլամական վերածնունդի նախակարապետը։ Ապուլ Ալա Մաուտուտին օգնեց բարեփոխել արդի քաղաքական իսլամութիւնը։ Իսլամիստ խումբերը, որոնցմէ են իսլամ եղբայրները, կը ներկայացնեն իսլամութիւնը որպէս համապարփակ քաղաքական լուծում՝ ի հեճուկս յաճախ արգիլուած ըլլալուն։ Իրանի յեղափոխութեան արդիւնքով աշխարհիկ կառավարութեան փոխարինեց իսլամական պետութիւնը։ Թուրքիայի իսլամիստ ԱԶԿ կուսակցութիւնը (Արդարութիւն եւ զարգացում կուսակցութիւն) ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանութիւնը ձեռք ձգեց եւ պահեց զայն գրեթէ մէկ տասնամեակ, իսկ Արաբական գարնան յաջորդած ընտրութիւններուն իսլամիստ կուսակցութիւնները լաւ արդիւնքներ գրանցեցին։ Իսլամական վեհաժողով կազմակերպութիւնը (ԻՎԿ)՝ բաղկացած իսլամ մեծամասնութեամբ երկիրներէ, հիմնուեցաւ 1969 թուականին՝ Երուսաղէմի Ալ-Ագսա մզկիթի այրելէն յետոյ։

Բարեպաշտութիւնը երթալով կը խորանայ աշխարհի մէջ Շատ տեղեր հիճապի կիրառութիւնը կը դառնայ սովորական, իսկ Շարիաթին հետեւող իսլամներու քանակը կ'աճի։ Ըստ հաշուարկներու՝ մինչեւ 2050 թուականը աշխարհի իսլամներուն թիւը կը հաւասարի քրիստոնեաներու թիւին՝ «հաշուի առնելով ծնելիութեան քայլերը եւ աշխարհի գլխաւոր կրօններուն մէջ երիտասարդ բնակչութեան ներգրաւուածութիւնը, ինչպէս նաեւ մարդոց դաւանաափոխութիւնը»։ Թերեւս այս փոփոխութիւնները հաշուի առնելով շատ մասնագէտներ համաձայն կը գտնուին, որ իսլամութիւնը շատ աւելի արագ կ'աճի, քան որեւէ այլ կրօն արեւելեան եւ արեւմտեան Ափրիկէի մէջ։

## Դաւանանքներ

Իսլամութեան գլխաւոր դպրոցներու ու ճիւղերու պատկերը:
### Սուննի

Սահիհ ալ-Պուխարին՝ Սուննի հատիսներու 6 գիրքերէն մէկը:Իսլամութեան մէջ ամէնամեծ դաւանանքը Սուննի իսլամութիւնն է, որ կը կազմէ բոլոր իսլամներու 75–90% եւ անվիճելիօրէն աշխարհի ամէնամեծ կրօնական դաւանանքն է։ Սուննի իսլամները կը կոչուին նաեւ *Ահլ աս-Սուննա*, որ կը նշանակէ «[Մուհհամատի] աւանդոյթի մարդիկ»։

Սուննիները կը հաւատան, որ առաջին չորս խալիֆաները Մուհամմատի օրինական յետնորդներն էին. քանի որ Ալլահը զինք փոխարինող որեւէ որոշ առաջնորդի չէր առանձնացուցած, այդ առաջնորդները ընտրուեցան։ Սուննիները կը կարծեն, թէ ան որ ճշմարտացի է, կրնայ խալիֆայ դառնալ, սակայն ան պէտք է գործէ ըստ Ղուրանի եւ հատիսներու՝ Մուհամմատի օրինակով։

Սուննիները կը հետեւին Ղուրանին եւ հատիսներուն, որոնք սուննիական աւանդոյթի մէջ յայտնի են որպէս Ալ-Քութոպ Ալ-Սիթթահ (վեց գլխաւոր գրքեր)։ Ղուրանէն եւ հատիսներէն բխող իրաւական հարցերու մէջ շատերը կը հետեւին սուննիներու չորս մազհապներուն (մտքի դպրոցներ). Հանաֆի, Հանպալի, Մալիքի եւ Շաֆի։ Չորսն ալ կ'ընդունին միւսներու հիմնաւորումը, իսկ իսլամութիւնը կրնայ անկէ ընտրել այն, որ կը համապատասխանէ իրեն։

Աստուածաբանութեան սուննի դպրոցը կ'ընդգրկէ Աշարիականութիւնը, որու հիմնադիրն է Ալ-Աշարին (մ.թ. 874–936), Մաթուրիտիզմը՝ հիմնուած Ապու Մանսուր ալ-Մաթուրիտիի կողմէ (853–944 թուականներ) եւ աւանդական աստուածաբանութիւնը՝ Ահմատ իպն Հանբալի (780–855 թուականներ) առաջնորդութեամբ։ Աւանդական աստուածաբանութիւնը կը բնութագրուի Ղուրանի եւ Սուննահի բառացի մեկնաբանութեամբ, Ղուրանը յաւերժական եւ անստեղծ համարելով եւ կրօնական հարցերուն մէջ գիտակցութեան (քալամ) հակադրուելով։ Միւս կողմէ՝ մաթուրիտիզմը կը պնդէ, որ *լաւ* եւ *վատ* հասկացութիւնները կրնայ տարբերակել միայն գիտակցութիւնը։ Մատուիտիի ուսմունքը՝ հիմնուած Հանաֆիի օրէնքին վրայ, կը պաշտպանէ մարդու կարողութիւնն ու կամքը Աստուծոյ գերակայութեան հետ միասին՝ հիմք ապահովելով առաւել մեծ ճկունութեան եւ յարմարուողականութեան համար։ Մաթուրիտիզմը ծաղկում ապրեցաւ յատկապէս Կեդրոնական Ասիոյ մէջ։ Այնուամենայնիւ, մարդիկ կը հիմնուին յայտնութեան վրայ, քանի որ բանականութիւնը չի կրնար ընկալել ամբողջ ճշմարտութիւնը։ Աշարիականութիւնը կ'ըսէ, որ էթիկան կրնայ ծագիլ միայն աստուածային յայտնութենէն, բայց ոչ մարդկային բանականութենէն։ Անիկա կ'ընդունի բանականութիւնը միայն բացառիկ հարցերու մէջ եւ աւանդական գաղափարներու հետ համադրուած Մութալիզայի մօտեցումները։

Սուննիներու Բարլեվի շարժումը սուֆիզմէն ազդուած ուղղութիւն է, յայտնի՝ որպէս Ահլ Սուննաթ Ոալ Ճամաաթ, որն ունի աւելի քան 200 միլիոն հետեւորդ ՝ գլխաւորաբար Հարաւային Ասիոյ մէջ։ Դեոբանդիի շարժումը ռեֆորմիստական բնոյթի է, ծագած է Հարաւային Ասիոյ մէջ եւ կրած՝ Ուահապականներու շարժման ազդեցութիւնը։

18-րդ դարուն Մուհամմատ իպն Ապտ ալ-Ուահապը առաջնորդեց Սալաֆի շարժումը, որ ժամանակակից Սէուտական Արաբիայի մէջ կը կոչեն ուահապականութիւն։ Անոնք կը մերժէին իսլամական սուննի դպրոցներու իշխանութիւնը, ինչպիսիք են Շաֆին, Հանաֆին, Մալիքին եւ Հանբալին։ Նմանապէս, Ահլ ալ-հատիսը Ղուրանի եւ հատիսներու դերը նուազեցնող շարժում էր։

### Շիա

Իմամ Հուսէյնի սրբատեղին Քերպելայում՝ Իրաքի մէջ, սուրբ վայր է շիա իսլամներուն համար:Շիաները կը կազմեն իսլամի 10–20%-ը եւ երկրորդ մեծ ճիւղը։

Եթէ սուննիները կը հաւատան, որ խալիֆը պիտի ընտրուի համայնքի կողմէ, շիաները կը գտնեն, որ Մուհամմատը իր խորթ որդին՝ Ալի իպն Ապի Թալիպը նշանակած է որպէս իր յաջորդը եւ միայն Ալիի յետնորդները կրնան իմամ դառնալ։ Անոնք կը հաւատան, որ Ալի իպն Ապի Թալիպը եղած է առաջին *իմամը* (առաջնորդ)՝ մերժելով նախորդ իսլամ խալիֆաներ Ապու Պաքրը, Ուսման իպն ալ-Աֆֆանը եւ Ումար իպն ալ-Խաթթապը։ Անհամաձայնութեան միւս կէտերը որոշակի սովորութիւններն են, որոնք նորարարութիւն կը մտցնեն կրօնին մէջ, ինչպէս, օրինակ, թաթպիրի սգոյ սովորութիւնն ու սուննիներու կողմէ յարգուած կերպարները անիծելը։ Այնուամենայնիւ, Ճաաֆար ալ-Սատտիքն ինքը չէր ընդուներ այն մարդիկը, որոնք չէին ընդուներ իր մեծ նախապապ Ապու Պաքրը եւ Զեյտ իպն Ալին՝ պատուած որպէս Ապու Պաքր եւ Ումար։ Վերջերս Մեծ Այաթոլլահ Ալի Խամէնէին եւ Ալի ալ-Սիստանին դատապարտեցին այդ սովորութիւնը։

Շիա իսլամն ունի քանի մը ճիւղեր, որոնցմէ ամէնայայտնիներն են Տասներկուականները (ամէնամեծ ճիւղը), Զեյտականները եւ Իսմայիլականները։ Տարբեր ճիւղեր որպէս իմամ կ'ընդունին Ալիիի տարբեր յետնորդները։ Իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի մահուընէն յետոյ, որ Տասներկուականներու եւ Իսմայիլականներու մօտ կը համարուի վեցերորդ իմամը, Իսմայիլականները զայն իրաւայաջորդ եօթներորդ իմամ ճանչցան իր որդի Իսմայիլ իպն Ճաաֆարը, մինչդեռ Տասներկուականները՝ միւս որդին՝ Մուսա ալ-Քատիմը։ Զեյտականները կը գտնեն, որ իմամ Ճաաֆար ալ-Սատտիքի հօրեղբայր Զեյտ իպն Ալին է իրենց հինգերորդ իմամը եւ կը հետեւին անկէ ծագող այլ յաջորդականութեան։ Միւս փոքր խումբերը կ'ընդգրկեն Պոհրան, ինչպէս նաեւ՝ ալաուիներն ու ալեուիները։ Շիայի որոշ ճիւղեր իրենց ուսմունքին չհետեւող միւս ճիւղերը կը կոչեն Գուլաթ։

### Սուֆիզմ

Սուֆիստ միսթիք Ռումիի գերեզմանը Գոնիայի մէջ, Թուրքիա:
Սուֆիզմը կամ թասավուֆը (արաբերէն՝ تصوف‎) առեղծուածային մօտեցում է իսլամութեան, որ կը փնտռէ Ալլահի հետ ուղղակի անձնական կապ հաստատելու միջոց։ Սուֆիզմը իսլամութեան աղանդ չէ, իսկ անոր հետեւորդները կը պատկանին իսլամական տարբեր դաւանանքներու. անոնք կրնան սուննի կամ շիա ըլլալ։ Դասական սուֆիստ գիտնականները կեդրոնացած են սրտի վերականգնման եւ Ալլահէն բացի մնացածէն երես թեքելու վրայ՝ օգտագործելով «պայծառատես եւ յուզական ընդունակութիւններ», որոնց մարդը պիտի վարժուի օգտագործել։ Հասան ալ-Պասրին ոգեշնչուած էր Մուհամմատի քարոզած գթասրտութեան եւ աշխարհիկ կեանքի դատապարտման գաղափարներէն, որոնք յետագային զարգացան ազդեցիկ աստուածաբան Ալի-Ղազալիի կողմէ։ Աւանդական սուֆիստները, ինչպէս Պայազիդ Պաստամին, Ճալալուտտին Ռումին, Հաճի Պեքթաշ Վելին, Ճունաիդ Պաղտատին եւ Ալի-Ղազալին կը պնդէին, որ սուֆիզմը հիմնուած է իսլամի հաւատալիքներու եւ մարգարէի ուսմունքի վրայ։

Սուֆիստներն իրենք կը պնդեն, որ *թասավուֆը* շարիաթի նման իսլամի տեսանկիւն է՝ անբաժանելի անկէ եւ իսլամական հաւատի ու սովորութեան լիակատար մաս։ Դասական սուֆիստ գիտնականները *թասավուֆը* սահմանած են որպէս «գիտութիւն, որու նպատակն է սրտի վերականգնումը եւ Ալլահէն բացի միւս արարածներէն երես թեքելը»։

Սուֆիզմի սովորութիւնները, ինչպէս, օրինակ, սուրբերը յարգելն ու պատկառելը, ուահապականներու կողմէ դիմադրութեան արժանացած են. վերջիններս երբեմն ֆիզիքական յարձակում գործած են սուֆիստներու վրայ՝ վատթարացնելով սուֆի-սալաֆի յարաբերութիւնները։ Սուֆիզմը մեծ թշնամանքի արժանացած է կեդրոնական եւ հարաւային Ասիոյ մէջ։ Կեդրոնական Ասիան կը համարուի սուֆիզմի կեդրոնը։ Սուֆիզմը կարեւոր դեր խաղցած է Ռուսաստանի ցարերու եւ սովետական գաղութացման դէմ պայքարի գործին մէջ: Ասոր աղբիւրը սուֆիզմն ու անոր կրօնական թեքսթերն են։ Սուֆիզմը ուժեղ է նաեւ ափրիկեան երկիրներուն մէջ՝ Թունուզ, Ալճերիա, Մարոք, Սենեկալ, Չատ եւ Նիճերիա։

### Այլ աղանդներ

* Ահմատականութիւնը իսլամական բարեփոխման շարժում է (սուննի արմատներով)՝ հիմնադրուած Միրզա Ղուլամ Ահմատի կողմէ. սկսած է 1889 թուականին Հնդկաստանի մէջ եւ ունի 10-20 միլիոն հետեւորդ ամբողջ աշխարհի մէջ։ Ահմատը կը պնդէր, որ ինքը գուշակած է «Իմամ Մահտիի» եւ «Խոստացուած Մեսիայի» գալուստը։
* Պեքթաշիական ալեուիզմը սինցետիկ եւ ոչ ուղղափառ իսլամական աւանդոյթ է, որու կողմնակիցները կը հետեւին Ալի եւ Հաճի Պեքթաշի Վելիներու առեղծուածային (bāṭenī) ուսմունքին։ Ալեուիզմը կ'ընդգրկէ 14-րդ դարու թուրքական հաւատալիքներ, ինչպիսիք են շամանութիւնը եւ անիմիզմը՝ միախառնուած շիա եւ սուննի հաւատալիքներուն հետ եւ ընդունուած թուրքական որոշ ցեղերու կողմէ։
* Իպատիականութիւնը իսլամութեան վաղ շրջանին վերագրուող աղանդ է, խարիճիտականութեան ճիւղ մը, որ ամբողջ աշխարհին մէջ ունի 1.45 միլիոն իսլամ հետեւորդ։ Ի տաբերութիւն խարիճիտական շատ խումբերու՝ իպատականութիւնը մեղք գործած իսլամներուն անհաւատներ չի համարեր։
* Մահտաուիան իսլամական աղանդ է, որ կը հաւատայ 15-րդ դարու Մահտիին՝ Մուհամմատ Ճաունպուրին։
* Ղուրանականները իսլամներ են, որոնք սովորաբար կը մերժեն հատիսները։

### Ոչ աղանդաւոր իսլամներ

Ոչ աղանդաւոր իսլամներ եզրը կիրառուած է մատնանշելու այն իսլամները, որոնք չեն պատկանիր կամ իրենք զիրենք չեն համարեր իսլամական որեւէ աղանդի հետեւորդ։ Իսլամութեան աղանդները մերժած յայտնի կերպարներէն են Ճամալ ատ-Տին ալ-Աֆղանին, Մուհամմատ Իքպալը եւ Մուհամմատ Ալի Ճիննան։ Վերջին հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ իսլամներու մեծ մասը ինքզինք կը բնորոշէ որպէս «պարզապէս իսլամ», թէեւ յայտնի չեն նման պատասխան տալու դրդապատճառները։ Փիւ հետազօտական կեդրոնի տուեալներով՝ իրենք զիրենք «պարզապէս իսլամ» համարող իսլամներու մեծամասնութիւնը կ'ապրի եօթ երկրի մէջ, ամէնամեծ մասը՝ Ղազախստանի՝ 74%: Քսաներկու երկրի մէջ ապրող հինգ իսլամներէն առնուազն մէկը ինքզինքայս ձեւով կը բնորոշէ։

### Իսլամութենէն ծագող կրօններ

Իսլամութենէն ծագեցան կամ անոր հետ որոշ ընդհանրութիւններ կիսեցին այնպիսի շարժումներ, ինչպիսիք են տրուզները, պերեկուաթները եւ հա-մինը. հակասական է այն հարցը, թէ արդեօք ասոնք իսլամութեան աղանդնե՞ր են, թէ՞ առանձին կրօններ։ Եազտանիզմը տեղական քրտական հաւատալիքներու եւ իսլամական սուֆիզմի տոգդրինայի խառնուրդ է, որ Քիւրտիստան ներմուծուած է Շեյխ Ատի իպն Մուսաֆիրի կողմէ 12-րդ դարուն։ Սիկհականութիւնը՝ հիմնադրուած Գուրու Նանակի կողմէ ուշ 15-րդ դարու Փանջաբի մէջ, կ'ընդգրկէ իսլամական եւ հինտուիստական տարրեր։ Աֆրոամերիկեան իսլամներու շարժումներէն են Իսլամի ազգը, Հինգ տոկոսի ազգը եւ Մավրիտանական գիտնականները։

## Ժողովրդագրութիւն

Աշխարհի իսլամ բնակչութիւնն ըստ տոկոսներու (Փիւ հետազօտական կեդրոն, 2014 թուական):
2015 թուականի 232 երկրներու ու տարածքներու ժողովրդագրական լայնածավալ հետազոտութեան տուեալներով աշխարհի բնակչութեան 24%-ը կամ 1.8 միլիարդ մարդ իսլամ է։ Նրանց 75–90%-ը սուննիներ են, 10–20%-ը՝ շիաներ, իսկ մի ստվար հատուած էլ պատկանում է այլ ուղղութիւններու։ Գրեթէ 57 երկրներում իսլամները մեծամասնութիւն են կազմում, իսկ արաբները կազմում են աշխարհի իսլամ բնակչութեան 20%-ը։ իսլամներու թիվը, որ 1900 թուականին կազմում էր 200 միլիոն, 1970-ին հասավ 551 միլիոնի, իսկ մինչեւ 2015 թուականը եռապատկվեց՝ հասնելով 1.8 միլիարդի։

Իսլամներու մեծ մասը կ'ապրի Ասիոյ եւ Ափրիկէի մէջ։ Աշխարհի իսլամներու մօտ 62%-ը կ'ապրի Ասիոյ մէջ՝ ունենալվ 683 միլիոն հետեւորդ Ինտոնեսիայի, Փաքիստանի, Հնդկաստանի եւ Պանկլատէշի մէջ։ Միջին Արեւելքի ոչ արաբական երկիրներէն ամէնամեծ իսլամ համայնքները ունին Թուրքիան եւ Իրանը, իսկ Ափրիկէի մէջ՝ Եգիպտոսն ու Նիճերիան։

Շատ հաշուարկներ ցոյց կու տան, որ Չինաստանի մէջ կ'ապրին 20-30 միլիոն իսլամներ (բնակչութեան 1.5%-2%-ը)։ Այնուամենայնիւ, Սան Տիեկոյի պետական համալսարանի Միջազգային բնակչութեան կեդրոնի՝ *U.S. News & World Report* ամսագրին տրամադրած տուեալներով՝ Չինաստանն ունի 65.3 միլիոն իսլամ բնակչութիւն։ Իսլամութիւնը քրիստոնէութենէն յետոյ երկրորդ ամէնամեծ կրօնն է եւրոպական շատ երկիրներու մէջ եւ աստիճանաբար նոյն կարգավիճակին կը ձգտի նաեւ Ամերիկայի մէջ՝ 2,454,000 միլիոն՝ ըստ Փիւ համաժողովի եւ 7 միլիոն՝ ըստ Ամերիկա-իսլամական յարաբերութիւններու խորհուրդի տուեալներուն։

Աշխարհի ամէնամեծ իսլամական բնակչութիւն ունեցող երկրի՝ Ինտոնեսիայի մայրաքաղաք Ճաքարդայի համայնապատկերը:
Համաձայն Փիւ հետազօտական կեդրոնի՝ իսլամութիւնը հետեւորդներու թիւով մինչեւ 2050 թուականը կը հաւասարի քրիստոնէութեան։ Իսլամութիւնը շատ աւելի արագ տարածուի, քան աշխարհի որեւէ այլ կրօն՝ հասնելով 2.76 միլիարդ հետեւորդի (73% աճով)։ Այս միտման պատճառներն են ծնելիութեան բարձր մակարդակը՝ իսլամներու մօտ 3.1, իսկ աշխարհի մէջ՝ 2.5, եւ բնակչութեան փոխարինման նուազագոյն մակարդակը՝ 2.1: Այլ գործօն է այն փաստը, որ իսլամութիւնը ամէնաշատ հետեւորդներն ունի մինչեւ 15 տարեկան բնակչութեան մէջ (ամբողջ հետեւորդներու 34%-ը)՝ համեմատած քրիստոնէութեան 27%-ի հետ։ Իսլամներու 60%-ը 16-59 տարիքային խումբին կը պատկանի, մինչդեռ ընդամէնը 7%-ն է 60-էն բարձր (ամէնացած տոկոսը որեւէ կրօնի պարագային)։ Նիճերիոյ եւ Մակեդոնիայի պէս երկիրներու մէջ մինչեւ 2050 թուական կ'ակնկալուի, որ իսլամները մեծամասնութիւն կազմեն։ Հնդկաստանի մէջ իսլամ բնակչութիւնը շատ աւելի մեծ կ'ըլլայ, քան որեւէ այլ երկրի մէջ։ Եւրոպայի ոչ իսլամ բնակչութեան թիւը կը նուազի՝ ի տարբերութիւն իսլամներու, որոնք, ըստ հաշուարկներու, Եւրոպայի մէջ 10%-ով կ'աւելնան։ Եւրոպայի մէջ իսլամութեան աճը գլխաւորաբար կապուած է ներգաղթի եւ 2005 թուականին իսլամներու ծնելիութեան բարձր մակարդակին հետ։

## Մշակոյթ

«Իսլամական մշակոյթ» եզրը կ'օգտագործուի՝ մատնանշելով այս կրօնին պատկանող մշակոյթը, ինչպէս, օրինակ, փառատոնները եւ հագուստի կոդը։ Անիկա հակասական կերպով կը կիրառուի նաեւ աւանդաբար իսլամ հանդիսացող մարդոց մշակութային կողմերը ցոյց տալու պարագային։ Վերջապէս, «իսլամական քաղաքակրթութիւն» բառակապակցութիւնը կրնայ վերաբերիլ նաեւ վաղ խալիֆաներու ժամանակուայ փոխ-կապակցուած մշակոյթին՝ ներառեալ ոչ իսլամներու։

### Ճարտարապետութիւն

Իսլամական ճարտարապետութեան ամէնակարեւոր արտայայտութիւնը թերեւս մզկիթն է։ Տարբեր մշակույթներ իրենց ազդեցութիւնը ունեցած են մզկիթի ճարտարապետութեան վրայ։ Օրինակ, հարաւափրիկեան կամ սպանական իսլամական ճարտարապետութիւնը, ինչպէս Ուքուպի մեծ մզկիթը, կը պարունակէ հռոմէական եւ բիւզանդական շէնքերուն բնորոշ մարմարէ եւ բորֆիրէ սիւներ, իսկ Ինտոնեսիայի մզկիթները յաճախ ունին տեղական ճափոնական ոճի բազմաշերտ տանիքներ։

* Մեծ մզկիթ Ճեննեն արեւմտա-աֆրիկեան Մալի երկրին մէջ
* Սիանական մեծ մզկիթը Չինաստանի Սիան քաղաքին մէջ
* Գմբէթ Ուզպեքիստանի Պուխարա քաղաքի Պո-ի-Կալեան ճարտարապետական համալիրին մէջ
* Եգիպտոսի Գահիրէ քաղաքին մէջ գտնուող Ալպասթեր մզկիթի գմբէթները ներսէն

### Արուեստ

Իսլամական արուեստը կ'ընդգրկէ տեսողական արուեստի տեսակներ՝ ստեղծուած 7-րդ դարէն այն մարդոց կողմէ (ոչ պարտադիր կերպով իսլամ), որոնք ապրած են իսլամներով բնակեցուած տարածքներու մէջ։ Այդ տեսակներէն են ճարտարապետութիւնը, գեղագրութիւնը, նկարչութիւնը եւ խեցեգործութիւնը՝ ի թիւս միւս տեսակներուն։

Թէեւ Ղուրանին մէջ նշուած չէ, սակայն մարդոց եւ կենդանիներու նկարներ ընելը ընդունուած չէ իսլամութեան մէջ եւ կապուած է կռապաշտութեան դէմ օրէնքի հետ, որ տարածուած էր աբրահամեան կրօններուն մէջ, ինչպէս Ապտուլլահ իպն Մասուտն կը փոխանցէ Մուհամմատի խօսքերը.«Յարութեան օրը Ալլահը ամէնախիստ կերպով կը պատժէ յատկապէս նկար ստեղծողները»։ Այնուամենայնիւ, այս կանոնը տարբեր ձեւով մեկնաբանուած է տարբեր գիտնականներու կողմէ եւ մոնկոլական, պարսկական ու թրքական արուեստին մէջ կան կենդանիներու եւ մարդոց պատկերներու օրինակներ։ Կենդանի արարածներու նկարները ընելէն խուսափելու այս երեւոյթի գոյութեամբ բացատրուած է գեղագրութեան, տեստելաւորման եւ մոտելաւորման մեծ դերը իսլամական մշակոյթին մէջ։

* Տարբեր մոլորակներ պատկերող իսլամական գեղագրութիւն
* Իրանի Շիրազ քաղաքին մէջ գտնուող Հաֆիզ Շիրազի գերեզմանի գմբէթի ստորին մասին մէջ գտնուող երկրաչափական արաբական սալիկապատում
* Մալիզիայի իսլամական արուեստի թանգարանը՝ Հարաւարեւելեան Ասիայի իսլամական արուեստի ամէնամեծ թանգարանը

### Օրացոյց

Լուսնի փուլերը իսլամական օրացոյցի հիմքն են հանդիսանում:
Իսլամական դարաշրջանի պաշտօնական սկիզբ ընտրուեցաւ մ.թ. 622 թուականի հիճրին, որ Մուհամմատի համար ճակատագրական պահ էր։ Իսլամական օրացոյցը լուսնային է։ Իսլամական սուրբ օրերը կը համապատասխանեն լուսնային օրացոյցի լրիւ օրերու, որ կը նշանակէ, թէ անոնք տեղի կ'ունենան Գրիգորեան օրացոյցի տարբեր եղանակներուն։ Իսլամական ամէնակարեւոր տօներն են *Իյտ-ալ-Ֆիթրը* (արաբերէն՝ عيد الفطر‎)՝ Շաու՛ալի առաջին օրը, որ կը խորհրդանշէ Ռամատան ամսուան պահքի վերջը, եւ *Իյտ-ալ-Ատհան* (عيد الأضحى)՝ Զու ալ-Հիճճայի 10-րդ օրը՝ համընկնելով Հաճ ուխտագնացութեան աւարտի հետ։

## Քննադատութիւն

Դժոխքի պատկերումն ըստ Ուիլյամ Բլեյքի (19-րդ դար) ցոյց կու տայ Մուհամմատը, որ կը բանայ իր կրծքաւանդակը, որ մասնատած էր սատանան՝ ի նշան անոր կեղծ մարգարէ ըլլալուն:
Իսլամի քննադատութիւնը գոյութիւն ունեցա է դեռեւս ձեւաւորման փուլերուն։ Վաղ շրջանի քննադատութիւնը կու գայ քրիստոնեայ հեղինակներէն, որոնցմէ շատերը իսլամութիւնը կը համարէին քրիստոնէական հերետիկոսութիւն կամ կռապաշտութեան ձեւ մը։ Աւելի ուշ եղան քննադատութիւններ իսլամական աշխարհէն, ինչպէս նաեւ հրեայ հեղինակներէ եւ եկեղեցական քրիստոնեաներէ։

Քննադատութեան առարկաներուն կարգին են Մուհամմատի կեանքի բարոյախօսութիւնը, վերջին օրէնքը՝ իսլամութեան մարգարէին յայտնի ըլլալու փաստը, իր հասարակական եւ անձնական կեանքը։ Իսլամական սուրբ գիրքի՝ Ղուրանի իսկութեան եւ բարոյականութեան վերաբերող հարցերը նոյնպէս քննարկման առարկայ են։

Այլ քննադատութիւններ շեշտը կը դնեն մարդու իրաւունքներու խնդրին վրայ ժամանակակից երկիրներու մէջ, ուր իսլամները մեծամասնութիւն կը կազմեն, ինչպէս նաեւ իսլամական օրէնքին ու սովորութիւններուն մէջ կանանց հանդէպ վերաբերմունքի վրայ։ Բազմամշակութային վերջին միտումներու պարագային իսլամութեան ազդեցութիւնը արեւմուտքի իսլամ գաղթականներուն վրայ քննադատութեան արժանացած է։

## Ծանօթագրութիւններ