Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Սումօ (մարտարուեստ)

**Սումօ**ն Ճափոնի իշխող մարզանքն է մէջ: Գօտեմարտի տեսակ մը, ընդ որում հակառակորդները կը մրցին կլոր հարթակի վրայ։

Սումօն Ճափոնի մէջ հնարուած է: Յաղթելու համար, պէտք է հակառակորդը շրջանակէն դուրս հրել, կամ շրջանակին մէջ գետին ձգել զայն: Մարզիկին ծանրութիւնը կարեւոր է կարենալ հակառակորդին յարձակումներուն դիմադրելու համար: Չափահաս սումօթօրիները կը կշռեն 130-էն 150 քիլոկրամ:

## Խաղին յատուկ արարողութիւններ

Սումօն շատ հին մարզաձեւ մըն է: Ան բազմաթիւ արարողութիւններ ունի: Մարզիկները իրենց զիստերուն կը զարնեն` գէշ ոգիները հեռացնելու համար, եւ գետնին վրայ աղ կը սրսկեն` զայն մաքրելու համար: Փորձէն ետք աշակերտները զիրար կ'ողջունեն իրենց գլուխն ու մարմինը ծռելով` հակառակորդին հանդէպ իբրեւ յարգանք:

Սումօն բիրտ մարզաձեւ մը չէ, ան մարտարուեստ (մարշըլ արթ) մըն է, որ մեծ կեդրոնացումի կը կարօտի: Սակայն նոյնիսկ եթէ զարկերը արգիլուած են, կը պատահի, որ տղաքը յաճախ թեթեւօրէն վիրաւորուին իրարու վրայ յարձակումի կամ ուժգին գետին իյնալու պարագային:

Արհեստավարժ սումօթօրիները ամէն երկու ամիսը անգամ մը ազգային մրցաշարքերու կը մասնակցին: Դասաւորումին ամէնէն բարձր կարգը իւրայատուկ է. ան *Եօքոզունա* տիտղոսն է: Երբ մարզիկ մը այդ տիտղոսին արժանանայ, ան այլեւս չի կրնար աւելի ցած մակարդակի իջնել: Երբ այլեւս ան չի յաղթեր, *Եօքոզունա*ն անձամբ կը քաշուի խաղերէն:

Ճափոնի մէջ սումոյի ախոյեանները մեծ աստղեր են: Ամէն մարդ անոնցմով կը հիանայ եւ անոնց խաւաքարտէ դիմանկարներուն հետ կը նկարուի:

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Ինչպէս կապել Սումոյի գօտին
# Օրիկամի

**Օրիկամին** թուղթերը ծալելով խրթին ձեւեր շինելու արուեստն է:

Յառաջացած է «Օրու» բառէն, որ ճափոներէն կը նշանակէ ծալել, եւ` «քամի», որ կրնայ թարգմանուիլ «թուղթ» բառով:

Օրիկամիով կարելի է շինել անասուններ, ծաղիկներ, կերպարներ եւ այլն:

### Ծագում

Ըստ ենթադրութիւններու, ճափոներէն բառը առնուած է չինարէն «փինեին ժէժի»էն (թուղթ ծալել): Անոր ծագումը շատ հին է: Օրիկամիի արուեստը ծնած է Չինաստանի մէջ, սակայն Ճափոնն է, որ շատ աւելի ճանչցուած է այդ արուեստով, զոր ան զարգացուցած է:

### Օրիկամիի արուեստը

Օրիկամին մեծ ժողովրդականութիւն ունի, որովհետեւ առաջին հերթին ան շատ մատչելի է: Օրիկամի մը շինելու համար յատուկ կամ սուղ գործիքներու պէտքը չկայ: Միակ պայմանը թուղթեր ունենալն է: Հետեւաբար ամէն մարդ կրնայ օրիկամի շինել` անկախ տարիքէն, միջոցներէն եւ ընկերային դասակարգէն:

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Ծանօթագրութիւններ
# Հիերոկլիֆ

**Հիերոկլիֆ,** գիրի տեսակ, որ մարդկութեան պատմութեան մէջ ի յայտ եկաւ ժայռագրութենէն ետք:

## Նկարագրութիւն

Հիերոկլիֆը, որպէս պատկեր, նման է պիկտոկրամին եւ պիկտոկլիֆին, միայն մէկ տարբերութեամբ, որ Հիրոկլիֆը նաեւ կ'արտայայտէ անմարմին իրականութիւնները:
Ժայռագրութիւնը հետագային կամաց-կամաց իր տեղը կը զիջի հիերոկլիֆին:
Հիերոկլիֆ բառը կը մատնանշէ այն նկարչութիւնը, զոր գիտնականներ «Եգիպտական գիր» կ'անուանեն:

## Եգիպտական հիերոկլիֆի տեսակները

### Ա. Մեհենադրոշմ կամ Խորհրդագիր

Մեհենադրոշմները իրապէս գիրեր չէին, այլ՝ նշաններ ու պատկերներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր ներկայացուցած իրին, կենդանիին կամ ձեւին գաղափարը կու տայ: Հետագային, անոնք փորձելով հնչիւնաւորել իրենց գրածը, իւրաքանչիւր հնչիւնի, զոր կ'արտաբերէին, յատկացուցին պատկեր մը, որուն անունը կը սկսէր այդ իսկ հնչիւնով:

### Բ. Քրմական գիր, նաեւ կոչուած՝ Հիէրօտական

Խորհրդագիրը կը գործածուէր միայն դամբարաններու եւ յուշարձաններու արձանագրութեանց համար: Ուստի, եգիպտացիներ կարելի եղած չափով կրճատեցին խորհրդագրերուն գծագրական ձեւը, ստեղծելով ամենապարզ նշաններ, պահելով սակայն նախնական կերպարը, որ կոչուեցաւ քրմական գիր:

### Գ. Ռամկական գիր

Եգիպտացիներ ազդուելով փիւնիկեցիներէն, ապագային կը հնարեն գրատեսակ մը, որ արդի գիրերուն պէս հնչիւն ունէր:
Հիերոկլիֆը կազմուած ըլլալով զանազան պատկերներ կը ներկայացնէ մեծ բարդոյթ մը:
Դեմոթականին համար առնենք երեք անուններ Պտղոմէոմ, Արսինուա եւ Ալեքսանդր:
Եգիպտացիներ իրենց այս բարդ ու բազմապատկեր գիրերով ստեղծեցին հսկայ գրականութիւն մը:

## Աղբիւր

«Գլաձոր» Տարեգիրք Դպրեվանքի, 1992, ե. Տարի, Պիքֆայա
# Պրունէյ

| **Պրունէյ**
Negara Brunei Darussalam
بروني دارالسلام |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Պրունէյի դրօշակ | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Պելայի, Պրունէյ-Մուարա, Թեպուրոնկ և Թութոնկ |
| Պետական լեզու | մալայերէն |
| Մայրաքաղաք | Պանտար Սերի Պեկաուան |
| Օրէնսդիր մարմին | Օրէնսդրական խորհուրդ |
| Երկրի ղեկավար | Հասանալ Պոլկիահ |
| Կառավարութեան ղեկավար | Հասանալ Պոլկիահ |
| Ազգաբնակչութիւն | 440 715 մարդ |
| Կրօնք | Իսլամութիւն, քրիստոնէութիւն և Պուտտայականութիւն |
| Օրհներգ | Պրունէյի օրհներգ |
| Կարգախօս | A kingdom of unexpected treasures |
| Հիմնադրուած է | 1 Յունուար 1984, 17 Սեպտեմբեր 1888 և 1368 թ. |
| Արժոյթ | `Պրունէյի տոլար (BND)` |
| Ժամային համակարգ | UTC+8 և Ասիա/Պրունէյ |
| Հեռաձայնային համակարգ | +673 |
| Համացանցի յղում | .bn |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,829 |
| **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "ref-ms" does not exist։** |

**Պրունէյի սուլթանութիւն** (մալայեան լեզուով՝ *Negara Brunei Darussalam)․* Պորնիօ կղզիին մէջ պետութիւն, հարաւ-արեւելեան Ասիա։

Պրունէյի սուլթանութեան տարածքներուն փոփոխութեան քարտէսըՀարուստ է քարիւղի եւ բնական կազի հանքերով։ 23 Փետրուարին կը տօնուի Անկախութեան տօնը. 1 Յունուար 1984-ին կ՛անկախանայ Միացեալ Թագաւորութենէն, իսկ 23 Փետրուարը հաստատուած է որպէս Բրիտանական խնամակալութենէն անկախացման օր։

## Աշխարհագրութիւն

Պրունէյ սուլթանութիւնը հարաւ-արեւելեան Ասիոյ Պորնիօ կղզիին երեք պետութիւններէն մէկն է եւ տարածութեամբ փոքրագոյնն է՝ 5․765 քլ²։ Բնակչութեան թիւը 440 715 է։ Կ՛երկարի Պորնիօ կղզիին հիւսիս-արեւմտեան կողմը, Հարաւային Չինական ծովուն երկայնքին։ Ցամաքէն Մալեզիոյ սահմանակից է։ Հարուստ է քարիւղի եւ բնական կազի հանքերով։

## Վարչական համակարգ

Պրունէյի վարչակարգը Սահմանադրական Սուլթանութիւն է։ Պետութիւնը 4 քաղաքապեութիւններու (*daerah*) բաժնուած է․ Պելայի (Belait), Պրունէյ-Մուարա (Brunei-Muara), Թեպուրոնկ (Temburong) եւ Թութոնկ (Tutong)։

## Կրօնք

2015-ին Պրունէյ յայտարարուեցաւ իսլամական պետութիւն։ Բնակչութեան 83% մահմետական է, 7% Պուտտակայան կրօնի հետեւորդ է, 4% զանազան կրօներու հետեւորդ է եւ մնացեալը՝ անկրօն։ Պաշտօնապէս կը գործեն 110 մզկիթ եւ աղօթարաններու սրահներ, 6 եկեղեցիներ, 3 չինական տաճարներ եւ 1 հինտուիստական տաճար։

## Ծանօթագրութիւններ
# Արտագաղթ

Japaneseապոնիայի կառավարության պաստառ, որը խթանում է Հարավային Ամերիկան
**Արտագաղթ** կամ **էմիգրացիա** (ծագած է լատ.՝ amigro-«կը վտարուին» բառէն), հայրենիքէն հարկադիր կամ կամաւոր հեռանալը մէկ ուրիշ երկրի մշտական կամ ժամանակաւոր բնակութեան նպատակով՝ քաղաքական, տնտեսական կամ այլ շարժառիթներով։

## Ծանօթագրութիւններ
# Հարպին

| Քաղաք |
| --- |
| Հարպին |
| չին.՝ 哈尔滨 |
|  |
| Երկիր |  Չինաստան |
| Ներքին բաժանում | Դաոլի?, Նանգան?, Դաովայ?, Փինֆան?, Սունբեյ?, Սյանֆան շրջան?, Հուլան շրջան?, Աչենի շրջան?, Իլան շրջան?, Ֆանչժեն շրջան?, Բին շրջան (Հեյլունցզյան)?, Բայան շրջան?, Մուլան շրջան?, Տունհե շրջան?, Յանշոու շրջան?, Շուանչեն շրջան?, Shangzhi? և Wuchang City? |
| Wang Hesheng? |
| Օրէնսդրական մարմին | Q106967276? |
| Հիմնադրուած է՝ | 1898 |
| Առաջին յիշատակում |
1898 |
| Տարածութիւն |
53 076,48 քմ² |
| ԲԾՄ |
150±1 մեթր, 118 մեթր |
| Կլիմայ | dry-winter continental climate? |
| Բնակչութիւն | 10 009 854 մարդ (2020) |
| Ժամային գօտի | UTC+8 |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 0451 |
| Փոստային ցուցանիշ | 150000 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | 黑A |
| Հիմնադիր | Nikolay Sviyagin? |
| Պաշտօնական կայքէջ | **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "ref-zh" does not exist։** |
|  |

**Հարպին**, Չինաստանի հիւսիսը, Ռուսիոյ սահմանին մօտ գտնուող եւ մօտաւորապէս մէկ միլիոն բնակչութիւն ունեցող քաղաք մը։ Անիկա ճանչցուած է իբրեւ Չինաստանի «Սառոյցի քաղաքը»:

Քաղաքը հիմնադրուած է 1898-ին, Ռուսաստանի կողմէն Արեւելա-Չինական երկաթուղիի կառուցման ժամանակ։ Իսկ 1880-1950-ական թուականներուն, չինական Հարպին եւ Շանկհայ քաղաքները հայ համայնքներու կեդրոն եղած են։

## Ծանօթագրութիւններ
# Ինքնիշխանութիւն

Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան անդամ երկիրներ, որոնք բոլորն ալ ինքնիշխան պետութիւններ են, թեեւ պարտադիր չէ, որ բոլոր ինքնիշխան պետութիւնները անդամակցած ըլլան:
**Ինքնիշխան պետութիւն,** պետութիււն, որ ունի յստակ սահմանուած տարածք, որու վրայ գոյութիւն ունի ներքին եւ արտաքին ինքնիշխանութիւն, ունի մշտական բնակչութիւն, կառավարութիւն, կախեալ չէ այլ երկրներէ, ընդունակ է եւ լիազորուած մտնել միջազգային հարաբերութիւններու մէջ միւս ինքնիշխան պետութիւններու հետ: Ինքնիշխան պետութեան կառավարութիւնը ունի սեփականութեան իրաւունք պետութեան ամբողջ ունեցուածքներուն վրայ:

Երբեմն, ինքնիշխանութիւնը կ'ընկալուի որպէս պետութիւն մը, որ կախեալ չէ որեւէ այլ պետութիւններէ կամ միաւորուած պետութիւններէ, թեեւ վերացական առումով ինքնիշխան պետութիւն մը գրնայ գոյութիւն ունենալ առանց այլ ինքնիշխան պետութիւններու կողմէ ճանչցուելու: Աշխարհի վրայ կան չճանչցուած պետութիւններ, որոնք յաճախ դժուարութիւններ կ'ունենան իրականացնելու լիազորութիւններու ամբողջ շրջանակը պայմանագիրներու կնքնման, ինչպէս նաեւ այլ ինքնիշխան պետութիւններու հետ դիւանագիտական յարաբերութիւններու հաստատման գործին մէջ:

## Ծանօթագրութիւններ
# Նարինջ

**Նարինջ**, Նարինջը հիւթալի ու զովացուցիչ պտուղ մըն է, որ մեծ տարածում ունի ամբողջ աշխարհին մէջ։

Ունի կլորաւուն ձեւ, մաքուր բոյր եւ բաց կամ մութ գոյնի կեղեւ։

### Նարինջին բուժիչ յատկութիւններէն

Առողջ սննդակարգը եւ կարգ մը ուտելիքներու կանոնաւոր օգտագործումը կրնան կանխել կարգ մը հիւանդութիւններ, որոնց կարգին նաեւ` քաղցկեղը:

«Հելթի Ֆուտ Սթար» կը գրէ, որ քաղցկեղէ պաշտպանուելու եւ քաղցկեղային բջիջներուն աճը կանխելու համար կայ բնական միջոց մը. զայն պատրաստելու համար անհրաժեշտ է երկու հիմնական բաղադրիչ` նարինջ եւ կարմիր կաղամբ:

Պատրաստելու համար պէտք է քամել 6 նարինջ, մանր կտրատել կարմիր կաղամբի մէկ չորրորդը, աւելցնել 2 բաժակ ջուր եւ հարիչէ անցընել: Ստացուած հիւթը պէտք է խմել պարապ ստամոքսով, օրական մէկ բաժակ:

Ըստ «Հելթի Ֆուտ Սթար»-ի գաղտնիքը նարինջի եւ կարմիր կաղամբի համադրութեան մէջ է: Անոնք մեծ քանակութեամբ *անթիօքսիտան*ներ կը պարունակեն, իսկ վերջիններուն պակասը կրնայ քաղցկեղ յառաջացնել:

Կարգ մը կենսանիւթեր եւ հանքանիւթեր շատ կարեւոր են զօրացնելու մարմինին դիմադրողականութիւնը: Անոնցմէ են A, B-6 եւ C կենսանիւթերը, Omega-3-ը, զինքը, երկաթը եւ այլն։ Այս կենսանիւթերով հարուստ են՝ նարինջը, լիմոնը, կրիֆոնը եւ պղպեղը, որոնք կը պարունակեն նաեւ հակաօքսիտանդներ:

### Նարինջի բարիքներէն

Բացի ուտելէ եւ անոր հիւթը խմելէ` նարինջը կարելի է օգտագործել.

ա.- Մրջիւններէն ձերբազատելու համար հարիչէ անցընել նարինջի մը կեղեւները եւ բաժակ մը գաղջ ջուրը: Ստացուած խիւսը տարածել հոն, ուրկէ մրջիւնները կ'ելլեն, եւ հոն, ուր ընդհանրապէս մրջիւն կը տեսնուի:

բ.- Կատուները քշելու համար նարինջի կեղեւին սուրճի մրուր խառնել եւ ստացուած խառնուրդը դնել հոն` ուրկէ կատու մուտք կը գործէ:

գ.- Տան մթնոլորտը թարմացնելու համար սենեակներուն բոլոր դուռերը բանալ, ապա խոհանոցը, ալիւմինիոմ կաթսայի մը մէջ, թեթեւ կրակի վրայ, 2 բաժակ ջուրի մէջ  եռացնել 2-3 նարինջի եւ կիտրոնի կեղեւ: Տեւաբար աւելցնել շոգինալու պարագային:

### Նարինջով աղցան

*Բաղադրութիւն*

* Քառորդ կարմիր կաղամբ,
* Երկու նարինջ,
* Քառասուն կրամ խոշոր դդումի սերմ,
* Երկու սուրճի դգալ ձէթ
* Մէկ սուրճի դգալ խնձորի քացախ
* Աղ

*Պատրաստութիւն.-*

Կարմիր կաղամբը լուալ, ցամքեցնել եւ անոր մէկ չորրորդ մասը շատ բարակ շերտել:

Նարինջները նոյնպէս կեղուել, մաքրել շերտերուն վրայի բարակ մաշկը եւ իւրաքանչիւր շերտ 2 կամ 3 մասի բաժնել:

Խոշոր դդումի սերմերը տապակի մէջ, առանց իւղի խարկել:

Խորունկ ամանի մը յատակին լեցնել քացախը, ձէթը, աղը եւ խառնել: Աւելցնել մանրուած կաղամբը եւ կրկին խառնել:

Հրամցնելու ատեն աղցանը զարդարել նարինջի կտորներով եւ խարկուած սերմերով:

## Պատկերասրահ

*
*
*
*

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Նարինջով աղցան
# Տրամաբանութիւն

**Տրամաբանութիւն** (յունարէն *λογική* logikē), փիլիսոփայութեան մէջ տրամաբանութիւնը իրաւացիութեան եւ յստակ պատճառահետեւանքային սկզբունքներու պաշտօնական դասականացուած ուսումնասիրութիւնն է: Տրամաբանութիւնը կ'օգտագործուի մտաւոր գործունէութեան մեծ մասին մէջ, բայց անիկա ի սկզբանէ ուսումնասիրուած է փիլիսոփայութեան եւ թուաբանութեան բնագաւառներուն մէջ:

Փիլիսոփայութեան մէջ տրամաբանութիւնը կը կիրարկուի գրեթէ բոլոր բնագաւառներուն մէջ՝ իմացաբանութիւն, բարոյագիտութիւն, բնազանցութիւն (մետաֆիզիկա). թուաբանութեան մէջ ճշգրիտ մտայանգումներու ուսումնասիրութիւնն է որոշ պաշտօնական լեզուներու մէջ: Տրամաբանութիւնը կ'ուսումնասիրուի նաեւ *Հիմնաւորման տեսութեան* մէջ:

## Տե՛ս նաեւ

* Փիլիսոփայութիւն
* Փիլիսոփայութիւնը Հայաստանի Մէջ
* Վերլուծական Փիլիսոփայութիւն

## Ծանօթագրութիւններ