# Թրքերէն

Թրքերէնի այբուբեն
**Թրքերէն** (ինքնանուանումը՝ **Türkçe** (թիւրքչէ) կամ **Türk dili** (թիւրք տիլի), Պալքանեան թերակղզիէն մինչեւ Հայաստան ինկող տարածաշրջանին մէջ օգտագործուող ալթայական լեզուներէն մէկն է: Թրքերէնը մայրենի լեզուն է Հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի (յատկապէս՝ Արեւելեան եւ Արեւմտեան Թրակիայի մէջ) մէջ բնակող 10-15 միլիոն անձի եւ Հարաւ-արեւմտեան Ասիոյ (յատկապէս՝ Թուրքիոյ) 60-65 միլիոն բնակիչներուն համար։ Թուրքիայէն դուրս թուրքախօս ոչ մեծ խումբեր կան Գերմանիոյ, Պուլկարիոյ, Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութեան, Հիւսիսային Կիպրոսի, Յունաստանի, Կովկասի, ինչպէս նաեւ Եւրոպայի եւ Կեդրոնական Ասիոյ մնացեալ տարածքներուն մէջ։ Կիպրոսը նոյնիսկ Եւրոպական Միութեան առաջարկած էր թրքերէնը ընդգրկել միութեան պաշտօնական լեզուներու ցանկին մէջ մէջ, հակառակ որ, Թուրքիան Եւրոպական Միութեան անդամ չէ։ Օղուզական խումբի միւս լեզուները իրենց կարգին տարածուած են նշուած տարածաշրջանի արեւելեան ու հարաւային մասերուն մէջ՝ Կովկասի, Ազրպէյճանի, Իրանի եւ Կասպից ծովու հարաւ արեւելեան հատուածին մէջ:

Թրքերէնը կը պատկանի ալթայական լեզուաընտանիքի արեւմտախունական ճիւղի օղուզական խումբին։ Մերօրեայ գրական թրքերէնը ունի համեմատաբար նոր պատմութիւն. ձեւաւորուած է օսմաներէնի հիման վրայ՝ 19-րդ դարի սկիզբը: Նախկին Օսմանեան կայսրութեան տարածքին եւ մասնաւորապէս այսօրուան Թուրքիոյ մէջ տարածուած թրքերէնը ամբողջ աշխարհի 5-րդ ամէնէն շատ խօսուող լեզուն է:

Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի իրականացուցած բարեփոխումներուն շնորհիւ, 1928-ին թրքերէնը արաբատառ այբուբենի փոխարէն կը սկսի կիրարկել լատինատառը։

Թրքերէնը կցական լեզու է. հարուստ է բազմաթիւ վերջածանցներով, որոնց շնորհիւ որեւէ հիմքէ կարելի է գրեթէ անվերջ քանակութեամբ նոր բառեր ստանալ: Թուրքիոյ թրքերէնին բնորոշ վերջածանցները մասամբ ընդհանուր են նաեւ միւս թրքական լեզուներուն համար: Նախադասութեան կառոյցին հիմնական կաղապարը այս լեզուին մէջ «ենթակայ-խնդիր-ստորոգեալ» հերթագայութիւնը ունի:

«Պոլսական բարբառը» (Ստամպուլեան բարբառը) կը նկատուի թրքերէն գրական լեզուի աղբիւրը. գրական թրքերէնը ձեւաւորուած է այս բարբառին հիման վրայ: Անատոլուի բարբառներուն եւ որոշ թրքական լեզուներուն մէջ առկայ են "բաց է" (/ǝ/), "խռպոտ հ" / խ (/ḫ/) եւ "առաջնաքմային ն" (/ŋ/) հնչիւնները, սակայն պոլսական բարբառին եւ հետեւաբար, նաեւ գրական թրքերէնին մէջ անոնք կը բացակային: Նմանապէս Թուրքիոյ թրքերէնին մէջ կը բացակային /q/ և /w/ հնչիւնները, որոնք առկայ են այլ թրքական լեզուներու եւ բարբառներու մէջ:

## Դասակարգում

Թրքերէնը լեզուներու համաշխարհային դասակարգման մէջ ընդգրկուած է ուրալ-ալթայական լեզուաընտանիքի ալթայական ճիւղին մէջ: Ուրալ-ալթայական լեզուաընտանիքի լեզուներուն վերաբերեալ կատարուած խորքային ուսումնասիրութիւնները աւելի եւս կ'ապացուցեն, որ այս երկու լեզուախումբերը մէկ լեզուաընտանիքի մէջ միաւորելու համար բաւարար հիմքեր չկան: Այդ պատճառով ալ, երբեմն թրքերէնը կը դասակարգուի պարզապէս իբրեւ ալթայական լեզու։

Ինչպէս անուանի թրքագէտ Ռեշիթ Ռահմեթի Արաթը «Թրքերէնի բարբառներու դասակարգումը» խորագիրով իր յօդուածին մէջ կը գրէ՝ թրքական լեզուներու, ներառեալ Թուրքիոյ թրքերէնի դասակարգման վերաբերեալ մինչեւ օրս տարբեր գիտական տեսակէտներ դուրս եկած են: Հիմնուելով աւելի վաղ առաջարկուած դասակարգման փորձերուն հիման վրայ, Արաթ կ'առաջարկէ սեփական դասակարգումը, ըստ որուն Թուրքիոյ թրքերէնը կը պատկանի թրքերէնի բարբառախումբերու VI լեռնային խումբին (հարաւային): Թրքական լեզուաընտանիքը կը ներառէ արեւելեան Եւրոպայի, Կեդրոնական Ասիոյ եւ Սիպիրի մէջ խօսուող շուրջ 30 կենդանի լեզու : Թրքալեզու մարդոց շուրջ 40 առ հարիւրը կը խօսի Թուրքիոյ թրքերէնը : Թրքախօսներուն 40 %-ին համար թրքերէնը մայրենի լեզու է։ Թրքերէնը կը գրաւէ 9-րդ դիրքը այն 10 լեզուներու ցանկին վրայ, որոնք ըստ British Council-ի կողմէ կատարուած հետազօտութեան մը արդիւնքներուն՝ ապագային գերիշխողական կարգավիճակ կ'ունենան :

## Պաշտօնական կարգավիճակ

Թուրքիոյ թրքերէնը Թուրքիոյ, ինքնահռչակ Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութեան, Կիպրոսի Հանրապետութեան, Իրաքի, Հիւսիսային Մակետոնիոյ Հանրապետութիւն, Քոսովոյի, Ռումանիոյ որոշակի շրջանակներուն մէջ պաշտօնական կարգավիճակ ունի: Պաշտօնական կարգավիճակը այս լեզուին շնորհուած է համապատասխանաբար այն տարածաշրջաններուն մէջ, ուր մեծամասնութիւն կը կազմեն թրքախօս քաղաքացիները. այդ տարածաշրջանը արեւելքէն դէպի արեւմուտք կ'ընդգրկէ Պալքաններէն մինչեւ Միջին Ասիա ինկած բազմաթիւ երկիրներ:

1982-ին ընդունուած Թուրքիյ Հանրապետութեան Սահմանադրութեան համաձայն, թրքերէնը Թուրքիոյ պետական լեզուն է: Այս դրութիւնը տեղ գտած է սահմանադրութեան առաջին մասի «Ընդհանուր դրութիւններ» բաժինի 3-րդ յօդուածին մէջ: Նոյն բաժինի 4-րդ յօդուածին համաձայն, վերոնշեալ դրութիւնը երբեւէ ենթակայ չէ փոփոխութեան. երկրի պետական լեզուն փոխելու վերաբերեալ առաջարկ ընելը անգամ արգիլուած է :

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | *Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը, երկիրը եւ ժողովուրդը անբաժանելի ամբողջութիւն են: Լեզուն թրքերէնն է.*- ԹՀ Սահմանադրութիւն |  |

Թրքերէնը պաշտօնական կարգավիճակ ունի նաեւ Իրաքի Քիրքուք նահանգին մէջ : Ինչպէս նաեւ, Կիպրոսի Հանրապետութեան մէջ թրքերէնը յունարէնին հետ միասին սահմանադրօրէն ճանչցուած է իբրեւ պաշտօնական լեզու, սակայն այս դրութիւնը գործնականին մէջ կեանքի կոչելու հետ կապուած լուրջ խնդիրներ կան : Մակեդոնիոյ արեւմուտքը գտնուող որոշակի բնակավայրերու մէջ նոյնպէս թրքերէնը ունի պաշտօնական լեզուի կարգավիճակ : Թրքերէնին պաշտօնական կարգավիճակ շնորհուած է նաեւ Քոսովոյի Փրիզրեն, Մամուշա, Կիլան, Միտրովիցա, Փրիշտինա եւ Վուշտրին քաղաքներուն մէջ : Փրիզրենի մէջ թրքերէնի պաշտօնական կարգավիճակը պաշտպանուած է նաեւ Քոսովոյի Հանրապետութեան՝ «Լեզուներու օգտագործման վերաբերեալ» օրէնքի ծիրէն ներս : Իսկ Ռումանիոյ մէջ այս լեզուն պետութեան կողմէ պաշտօնապէս ճանչցուած է իբրեւ փոքրամասնութեան լեզու :

## Թրքերէնը իբրեւ ոչ պաշտօնական լեզու

Մեծ թիւով թրքախօսներ կ'ապրին նաեւ Եւրոպայի եւ Ասիոյ երկիրներու կամ քաղաքներու մէջ, ուր թրքերէնը որեւէ պաշտօնական կարգավիճակ չունի: Օրինակ, Պուլկարիոյ բնակչութեան 10 առ հարիւրին մայրենի լեզուն թրքերէնն է: Պուլկարիոյ պետական պատկերասփիւռի կայաններէն կը հեռարձակուին նաեւ թրքերէն յայտագիրներ : Քըրճալիի քաղաքապետարանը 2 լեզուով ալ ծառայութիւններ կը մատուցումէ։ Լուտոկորիէի եւ Արեւելեան Ռումելիոյ դպրոցներուն մէջ ծագումով թուրքերը հնարաւորութիւն ունին ուսումնասիրել թրքերէնը իբրեւ մայրենի լեզու: Յունաստանի Քսանթի եւ Քոմոթինի (Կիւմիւրճինա) քաղաքներուն մէջ եւս թրքերէնը կը դասաւանդուի իբրեւ փոքրամասնութիւններու մայրենի լեզու, միաժամանակ կ'օգտագործուի կրօնական գործերու մէջ: Ռոտոսի (Հռոտոս) մէջ կայ 2500-3000 հոգիէ բաղկացող թրքական համայնք մը, որ դուրս մնացած է Լոզանի պայմանագիրէն, որուն հետեւանքով այդ համայնքը զրկուած է այն իրաւունքներէն, որոնք ունին Յունաստանի մայրցամաքային հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ բնակող թուրքերը :

## Վարչական կառոյցներ. թրքերէնի կիրարկում

Թրքերէնը Թուրքիոյ եւ թուրք ժողովուրդին վարչական լեզուն է: 12 Յուլիս 1932-ին Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի հրահանգով կը ստեղծուի Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը (Türk Dil Kurumu)՝ «Թրքերէնի վերահսկման միութիւն» անունով: Միութեան բոլոր հիմնադիրները պատգամաւորներ էին եւ ժամանակի թրքական իրականութեան մէջ բաւական ծանօթ անուններ. Սամիհ Ռիֆաթ, Ռուշէն Էշրեֆ, Ճելալ Սահիր Էրոզան, Եաքուպ Քատրի Քարաօսմանօղլու: Ընկերութեան առաջին նախագահը Սամիհ Ռիֆաթն էր: «Թրքերէնի վերահսկման ընկերութիւնը» իր գործունէութեան նպատակը ձեւակերպած էր հետեւալ ձեւով. «Բարձրացնել թրքերէնի հրաշագեղութիւնն ու հարստութիւնը, աշխարհի միւս լեզուներուն կողքին արժանի բարձրութեան հասցնել զայն»: Աթաթուրքի կենդանութեան օրերուն, 1932, 1934 և 1936 թուականներուն կազմակերպուած 3 համաժողովներուն ընթացքին կ'ընտրուի ընկերութեան ղեկավար կազմը, կը նախանշուի կազմակերպութեան լեզուական քաղաքականութիւնը, ինչպէս նաեւ, կը ներկայացուի եւ կը քննարկուին գիտական զեկոյցներ: 26 Սեպտեմբերէն մինչեւ 5 Հոկտեմբեր երկարած 1932-ի Տոլմապահչէ պալատին մէջ տեղի ունեցած թրքերէնի առաջին համաժողովի աւարտին կ'որոշուի, որ լեզուաբանական ընկերութիւնը իր աշխատանքները պիտի կազմակերպէ վեց հիմնական ուղղութիւններով՝ բառարանագիտութիւն-եզրագիտութիւն, քերականութիւն-շարահիւսութիւն, ժողովածուներու կազմում, լեզուա-բանասիրութիւն, ստուգաբանութիւն, հրատարակչութիւն: Յաջորդ համաժողովներուն ժամանակ այդ ուղղութիւններէն մաս մը կը մասնատուի նոր ճիւղերուն, մաս մը կրկին կը միաւորուի, սակայն հիմնական գաղափարախօսութիւնը չի փոխուիր: 1934-ի գիտաժողովին ժամանակ Միութեան վերանուանման որոշում մը կը կայանայ. կը կոչուի «Թրքերէնի հետազօտութեան ընկերութիւն»: Իսկ 1936-ի տեղի ունեցած համաժողովին կազմակերպութիւնը կը վերանուանուի «Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւն» :

Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը կը կատարէր զանազան լեզուագիտական հետազօտութիւններ՝ կը սահմանէր թրքերէնի ուղղագրական ու կետադրական կանոնները: Ներկայիս այս կազմակերպութիւնը ակադեմական մակարդակի բազմազան աշխատանքներ կը տանի ոչ միայն Թուրքիոյ թրքերէնի, այլ նաեւ ամբողջ աշխարհի մակարդակով թրքերէնի եւ թրքագիտութեան վերաբերեալ:

Թրքական լեզուաբանական ընկերութեան առաջին լուրջ կառուցուածքային փոփոխութիւնը կը կատարուի 1951-ին կազմակերպուած արտակարգ գիտաժողովին. փոփոխութեան կ'ենթարկուի այն օրէնքը, որով Աթաթուրքի կենդանութեան օրերուն սահմանուած էր, որ Լեզուաբանական ընկերութեան նախագահը պէտք է ըլլայ ազգային կրթութեան նախարարը: Այսպիսով, թրքական պետութեան եւ կազմակերպութեան միջեւ կառուցուածքային կապը կը խզուի: Երկրորդ կարեւորագոյն կառուցուածքային փոփոխութիւնը տեղի կ'ունենայ 1982-1983-ին: 1982-ին ընդունուած եւ մինչեւ օրս գործող սահմանադրութեամբ «Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը» եւ «Թրքական պատմագիտական ընկերութիւնը» կը միաւորուին մէկ ընդհանուր կառոյցի տակ՝ «Աթաթուրքի անուան մշակութային, լեզուաբանական եւ պատմագիտական ընկերութիւն» կազմին մէջ: Այսպիսով, պետութեան հետ եղած կապը կը վերահաստատուի աւելի ամուր հիմքով՝ օրէնքի ուժով :

## Պատմութիւն

Հին թրքերէն արձանագրութիւն՝ հին թրքերէն տառերով (8-րդ դար, Քիզիլ, Ռուսիա)
Գիտութեան ծանօթ թրքերէն հնագոյն գրաւոր աղբիւրները օրհոնեան գրաւոր յուշարձաններն են, որոնք յայտնաբերուած են ժամանակակից Մոնկոլիոյ տարածքին մէջ։ Յուշարձանները կը կանգնին Թրքական երկրորդ կագանատի ժամանակաշրջանի արքայազն Քուլ Թիկինի եւ իր եղբօր՝ կայսր Պիլկէ Խականի պատւոյն համար։ 1889-1893 թուականներուն ընթացքին Օրհոն գետի դաշտավայրի ընդարձակ տարածքին մէջ ռուս հնագէտներու կողմէ այս յուշարձաններու եւ քարէ սալիկներու յայտնաբերուելէն եւ պեղումներէ ետք կը հաստատուի, որ յուշարձաններու արձանագրութիւններու լեզուն հին թրքերէնն է՝ գրուած հին թրքական այբուբենով, որ ծանօթ է իբրեւ «թրքական ռուներ» կամ «ռունիֆորմ»՝ շնորհիւ անոր, որ արտաքին նմանութիւններ ունի գերմանական ռունական այբուբենի հետ։ Այդ յուշարձանները կը վերագրուին Ք.ա. 8-րդ դարուն :

Վաղ միջնադարեան (6-11-րդ դարեր) թրքական նուաճումներուն ժամանակ, թրքախօս զանգուածները կը տարածուին Կեդրոնական Ասիոյ մէջ՝ ընդգրկելով հսկայական աշխարհագրական տարածաշրջան, որ կ'երկարէր Սիպիրէն մինչեւ Եւրոպա եւ Միջերկրական ծով։ Սելճուկները 11-րդ դարուն Փոքր Ասիա բերին իրենց լեզուն՝ օղուզերէնը, որ ներկայիս թրքերէնի անմիջական նախկին լեզուն է։ 11-րդ դարուն թրքական լեզուներ ուսումնասիրող Մահմուտ Քաշկարին (Քաշկարացի), որ Գարախանեան պետութենէն էր, գրած է թրքական լեզուներու առաջին համապարփակ բառարանը եւ կազմած է թրքախօս բնակչութեան աշխարհագրական տեղաբաշխման քարտէսը՝ զանոնք զետեղելով «Թրքական լեզուներու տիւան» (օսմաներէն՝ Divânü Lügati't-Türk) աշխատանքին մէջ։

Ներկայիս Թուրքիոյ թրքերէնը բոլորած է զարգացման 4 փուլ․

1. Հին անատոլական թրքերէն. 13-15-րդ դարեր
2. Դասական օսմաներէն. 16-19-րդ դարեր
3. Նոր օսմաներէն. 19-20-րդ դարեր
4. Հանրապետական շրջանի թրքերէն. 20-րդ դարուն սկիզբէն մինչեւ այսօր

## Ալթայական լեզուախումբ

Լեզուաբանական գրականութեան մէջ սովորաբար իբրեւ լեզուաընտանիք կամ լեզուախումբ յիշատակուող ալթայական լեզուները տարբեր դասակարգումներու համաձայն կը ներառեն 3 (թրքական, մոնկոլական, տունկուս-մանճուրական) կամ 5 ճիւղ՝ ներառեալ նաեւ քորիէրէնն ու ճափոներէնը : Այս տեսութեան համաձայն, թրքական, մոնկոլական, տունկուս-մանճուրական լեզուները, քորիէրէնն ու ճափոներէնը ազգակից են եւ ունին ընդհանուր ծագում. մէկ ընդհանուր մայր լեզուէ յառաջացած են: Այդ ընդհանուր մայր լեզուն ենթադրեալ լեզու է եւ, բնականաբար, որեւէ անուանում չունի: Ալթայական լեզուաընտանիքի տեսութեան կողմնակիցները այդ երեւակայական լեզուին կու տան «ալթայերէն» անունը : Տեսականօրէն ենթադրուող այդ ալթայերէնի հետագայ ճիւղաւորումներէն զարգացած է այսօրուան թրքերէնը:

## Օսմանեան թրքերէն

950-ին իսլամութիւնը կ'ընդունին Քարախանեան պետութիւնը եւ սելճուք թուրքերը, որոնք կը նկատուին օսմանցիներու արմատները եւ մշակութային նախնիները։ Այս պետութիւններու վարչական լեզուն բազմաթիւ բառեր փոխ առած է արաբերէնէն եւ պարսկերէնէն։ Օսմանեան ժամանակաշրջանի Թրքական գրականութիւնը՝ մասնաւորապէս Տիւանի գրականութիւնը, մեծապէս կը կրեն պարսկերէնի ազդեցութիւն՝ ներառեալ բանաստեղծական չափերը եւ մեծաքանակ փոխառութիւնները։ Օսմանեան կայսրութեան (1299-1922) գրական եւ պաշտօնական լեզուն՝ օսմաներէնը, որ կը ներկայացնէ թրքերէնի, արաբերէնի եւ պարսկերէնի խառնուրդ, զգալիօրէն կը տարբերի այսօրուան թրքերէնէն։ Առօրեայ խօսակցական թրքերէնով, որ յայտնի իբրեւ «կոպիտ թրքերէն» (kaba Türkçe), կը խօսուի հիմնականին ցած կրթական մակարդակի տէր մարդոց եւ գիւղաբնակներուն կողմէ։ Անոնց խօսակցական լեզուն կը ներառէ մայրենի լեզուի բառապաշարի մեծ մասը եւ հիմք կը ծառայէ ժամանակակից թրքերէնին։

## Լեզուական բարեփոխումներ եւ ժամանակակից թրքերէն

Թրքական ժամանակակից պետութեան հիմնադրութենէն եւ գրային բարեփոխումէն ետք՝ 1932-ն, Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխաւորութեամբ կը հիմնուի Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը, որուն նպատակն էր հետազօտութեան ենթարկել թրքերէնը։ Նոր հիմնուած կազմակերպութեան խնդիրներէն էր նախաձեռնել լեզուական բարեփոխում՝ փոխարինելով արաբական եւ պարսկական փոխառութիւնները թրքերէն համարժէքներով։ Մամուլին մէջ փոխառեալ բառերու կիրարկումը արգիլելով՝ Ընկերութիւնը կը յաջողի լեզուէն դուրս մղել քանի մը հարիւր օտար բառ։ Բառերուն մեծ մասը, որ ԹԼԸ-ի կողմէ կը ներառուին լեզուին մէջ, նոր կազմուած էին թրքական արմատներով եւ յատուկ ընտրուած էին, որպէսզի վերակենդանացնէին հին թրքերէն բառերը, որոնք դարերէ ի վեր չէին կիրարկուած։

Լեզուական այսպիսի արագ փոփոխութեամբ, տարիքով աւելի մեծերու եւ երիտասարդներու բառապաշարը կը սկսի չհամապատասխանել եւ իրարմէ տարբերիլ։ Մինչեւ 1940-ականները ծնած սերունդը աւելի կը հակէր արաբա-պարսկական ծագում ունեցող բառերը կիրարկելու, մինչդեռ երիտասարդ սերունդը կը նախընտրէր նոր արտայայտութիւնները։ Հետաքրքրականը այն է, որ 1927-ին խորհրդարանին մէջ իր յայտնի երկար ելոյթին (Ճառ, Nutuk) ժամանակ Աթաթուրքի օգտագործած օսմաներէնի ոճական ձեւերը, չնայած որ ժամանակակից թրքերէն «թարգմանուած էին» շուրջ 3 անգամ՝ 1963, 1986 եւ 1995-ին, խորթ են ներկայ սերունդի ընթերցողներուն համար։

Անցեալ քանի մը տասնամեակներու ընթացքին Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը շարունակական աշխատանք կը տանի թրքերէն այնպիսի բառեր մշակելու, որոնք պիտի արտայայտէին նոր գաղափարներ ու արհեստագիտական եզրեր։ Անոնք հիմնականօրէն կը փոխառուէին անգլերէնէն։ Այդ բառերուն մեծ մասը, յատկապէս տեղեկատուական արհեստագիտութեան վերաբերեալ եզրերը, համընդհանուր կիրարկութիւն կը գտնեն։ Այնուամենայնիւ, ԹԼԸ-ն երբեմն կը քննադատէ արհեստական եւ յօրինուած բառերու ստեղծումը։ Որոշ փոփոխութիւններ, որ եղած էին աւելի կանուխ, օրինակ bölem-ի փոխարինումը fırka -ով (կուսակցութիւն), չարժանացան համընդհանուր հաւանութեան (fırka-ն կը փոխարինուի ֆրանսերէնէ փոխառեալ parti-ով)։ Որոշ բառեր ալ կը վերադարձուին հին թրքերէնէն եւ կը ստանան յատուկ իմաստներ։ Օրինակ, betik -ը (սկզբնական իմաստը՝ գիրք) այժմ կը կիրարկուի «ձեռագիր» (ձեռագրային լեզու) համակարգչային գիտութեան մարզին մէջ։ Բառերուն մեծ մասը, որոնք գործածութեան մէջ դրուած են ԹԼԸ-ի կողմէ, ունին նաեւ իրենց հին համարժէքները։ Ասիկա սովորաբար կը պատահի այն ժամանակ, երբ փոխառեալ բառը կը փոխէ իր իմաստը։ Օրինակ, dert բառը, որ կը ծագի պարսկերէն dard (درد, «ցաւ») բառէն, թրքերէնի մէջ կը նշանակէ «հոգ, մտածում», մինչդեռ բուն թրքական ağrı բառը կ'օգտագործուի «ֆիզիքական ցաւը» արտայայտելու համար։ Երբեմն փոխառութիւնը իր նշանակութեամբ քիչ մը կը տարբերի բուն թրքական բառէն, ինչպէս գերմանական եւ ռոմանական բառերը անգլերէնի մէջ։ Ժամանակակից թրքերէն բառերու եւ հին փոխառութիւններու օրինակները ստորեւ․

| Օսմաներէն | Ժամանակակից թրքերէն | Հայերէն թարգմանութիւն | Մեկնաբանութիւններ |
| --- | --- | --- | --- |
| müselles | üçgen | եռանկիւն | Կազմուած է üç թիւէն
եւ gen վերջածանցէն |
| tayyare | uçak | օդանաւ | Կը ծագի uçmak ՝ «թռչիլ» բայէն,
սկիզբը առաջարկուած է բառը օգտագործել «օդակայան» իմաստով |
| nispet | oran | 1․յարաբերութիւն, 2․համաչափ
3․ենթադրութիւն, վարկած | Մինչեւ օրս հին բառը եւս կը կիրարկուի նորին հետ միասին։ Ժամանակակից բառին արմատը հին թրքական -or «կտրել» բայն է։ |
| şimal | kuzey | հիւսիս | Կը ծագի հին թրքերէն kuz («մութ եւ ցուրտ տարածք», «ստուեր» ) գոյականէն։ Բառը ետ վերադարձուած է միջին թրքական կիրարկութենէն։ |
| teşrinievvel | ekim | Հոկտեմբեր | ekim գոյականը կը նշանակէ «տնկում, աճեցում», բառը ցոյց կու տայ աշնան հացահատիկի սերմերը ցանելու գործընթացը, որ լայնօրէն տարածուած է Թուրքիոյ մէջ։ |

## Թրքերէնի բարբառներ

Ժամանակակից թրքերէնի հիմքը Պոլսոյ խօսակցական լեզուն է։ «Պոլսոյ թրքերէնը» ("İstanbul Türkçesi") գրաւոր եւ խօսակցական թրքերէնի այն օրինակն է, որ կ'առաջարկէին Զիա Գէոքալփը, Օմեր Սէյֆետտինը եւ այլք։ Շարք մը բարբառներ գոյութիւն ունին 1930-ականներէն սկսած թրքական զանգուածային լրատուամիջոցներու եւ կրթական համակարգի կողմէ բարբառներու կարգաւորման (որոշակի բարբառներու՝ իրարու հետ ձուլման, միախառնման գործընթաց, որ յաճախ կ'ուղեկցուի լեզուի պարզացումով) շնորհիւ։ Գիտական շրջանակներու մէջ թուրք ուսումնասիրողները թրքական բարբառները կ'ընդունին իբրեւ բերանացի խօսք (ağız) կամ ճիւղ (şive)՝ առաջնորդուելով անորոշ լեզուական բառբառներով։ Թրքական բարբառները ուսումնասիրելու ծրագիրներ կ'իրականացուին քանի մը համալսարաններու մէջ։ Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւնը նոյնպէս նուիրուած է այս գործին։ Աշխատանքները տակաւին ընթացքի մէջ են եւ կը նախատեսուի կազմել ու հրատարակել թրքական բարբառներու համապարփակ աթլաս։

Ռումելիերէնը (Rumelice), որ կը խօսին Ռումելիայէն (Թուրքիոյ եւրոպական հատուած) ներգաղթածները կը ներառոէ Լուտոկորիվի, Տինլերի, Ատաքալէի առանձին բարբառներ, որոնց մէջ նկատելի է պալքանեան լեզուական միջավայրի ազդեցութիւնը։ Kıbrıs Türkçesi-ն Կիպրոսի թրքերէնն է, որ կը խօսին Կիպրոսի թուրքերը։ Էտիրնէի բարբառը կը կրէ Edirne անունը։ Ege-ով կը խօսին Էգէական ծովուն տարածաշրջանի բնակիչները։ Այս բարբառը կը տարածուի ընդհուպ մինչեւ Անթալիա։ Քոչուոր եուրեուքները, որոնք կը բնակին Միջերկրական ծովուն թրքական ափին վրայ, նոյնպէս ունին իրենց ուրոյն բարբառը Անոնք պէտք չէ շփոթել Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն, Յունաստանի եւ Թուրքիոյ եւրոպական շրջաններուն մէջ բնակող եուրեուքներու հետ, որոնք կը խօսին պալքանեան կակաուզերէն։ Հարաւ-արեւելեան շրջաններէն մինչեւ Մերսինի արեւելեան շրջաններ կը խօսին Güneydoğu բարբառը։ Doğu բարբառը, որ կը խօսուի Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններուն մէջ, ունի բարբառներու շղթայ։ Մեսխեթցի թուրքերը, որոնք կ'ապրին Ղազախիստանի, Ազրպէյճանի, Ռուսաստանի, ինչպէս նաեւ Կեդրոնական Ասիոյ որոշ շրջաններու մէջ, կը խօսին Թուրքիոյ արեւելեան շրջաններու Doğu բարբառը, որ կը ծագի Կարսի, Արտահանի եւ Արդուինի շրջաններէն եւ նմանութիւններ ունի ազրպէյճաներէնի։ Թուրքիոյ կեդրոնական շրջաններու բարբառը կը կոչուի Orta Anadolu։ Karadeniz-ը Սեւ ծովեան արեւելեան տարածաշրջանի բարբառն է, որ կը կոչուի նաեւ Տրապիզոնի բարբառ։ Այս բարբառին մէջ յստակօրէն կ'երեւի յունարէնի հնչիւնական համակարգի եւ շարահիւսութեան հիմնարար ազդեցութիւնը։ Անիկա ծանօթ է նաեւ լազական բարբառ (չշփոթե՛լ լազերէնի հետ) անունով։ Քաստամոնուն Քասթամոնուի եւ յարակից տարածքներու բարբառն է։ Քարամանեան թրքերէն կը խօսին Յունաստանի մէջ, ուր անիկա կը կոչուի քարամանլիտիքա։ Վերջինս քարամաններու գրական լեզուն է։

## Թրքերէնի հնչիւնական համակարգ

## Բաղաձայններ

Թրքերէնի բաղաձայն հնչիւններ|  | Շրթնային | Ատամնային | Վերատամնային | Յետվերատամնային | Քիմքային | Ետնալեզուային | Կոկորդային |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ռնգային | m |  | n |  |  |  |  |
| Պայթական | p b | t d |  |  | (c) (ɟ) | k g |  |
| Կիսաշփական |  |  |  | t͡ʃ d͡ʒ |  |  |  |
| Շփական | f v |  | s z | ʃ ʒ |  |  | h |
| Առաջնալեզուային | v |  | (ɫ) | l | j |  |  |
| Միաշեշտ |  |  | r |  |  |  |  |

Աղբիւրներէն մէկուն համաձայն, ինչպէս հայերէնի, նոյնպէս թրքերէնի բաղաձայնները կը սահմանուին իբրեւ եռաշարք ուժեղ-թոյլ հնչիւններ (շնչեղ, ռնգային, ձայնեղ)։ Հնչոյթը, որ սովորաբար կը նշուի իբրեւ yumuşak g (փափուկ կ) թրքերէնի ուղղագրութեան մէջ կը գրուի ⟨ğ⟩։ Անիկա կլոր ձայնաւորներուն միջեւ կը ներկայանայ իբրեւ ձայնային յաջորդականութիւն կամ աւելի թոյլ երկշրթնային առաջնալեզուային հնչիւն, իսկ ոչ կլոր առաջնային ձայնաւորներուն միջեւ՝ թոյլ քիմքային առաջնալեզուային հնչիւն եւ որեւէ այլ տեղ ձայնային յաջորդականութիւն։ Ğ-ն երբեք չի յայտնուիր բառի կամ վանկի սկիզբը. միշտ կը յաջորդէ ձայնաւորին։ Երբ բառին վերջաւորութեան է կամ կը նախորդէ այլ բաղաձայնի մը, կ'երկարէ բաղաձայնը։

Բուն թրքական բառերուն մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները լրացուցիչ դասակարգման մէջ կը գտնուին [k], [ɡ] եւ [ɫ] հնչիւններուն հետ․ մէյ մը կը յայտնուին առաջնային ձայնաւորներու կողքին, մէյ մըն ալ՝ յետնային ձայնաւորներու։ Սովորաբար այս հնչոյթներու դասաւորումը անկանխատեսելի է, յատկապես փոխառեալ բառերու եւ յատուկ անուններու պարագային։ Որոշ բառերու մէջ [c], [ɟ] եւ [l] հնչիւնները հանդէս կու գան յետնային ձայնաւորներու հետ։

### Բաղաձայններու առնմանութիւն

Թրքերէնի ուղղագրութիւնը ունի բաղաձայններու առնմանութիւն, երբ բաղաձայնները կը դառնան ձայնեղ աղմկային։ Ինչպէս օրինակ՝ b, d, c, ɡ ձայնաւորները կը դառնան համապատասխանաբար p, t, ç, k, երբ բառին վերջաւորութեան են կամ բաղաձայնէն առաջ, բայց կը պահպանեն ձայնեղութիւնը ձայնաւորէն առաջ։ Փոխառեալ բառերուն մէջ /k/-ի ձայնեղ համարժէքը /g/-ն է, իսկ թրքական ծագումով բառերուն՝ /ğ/-ն։

Ձայնաւորներու առնմանութիւնը գոյականներուն մէջ| Հիմնական բաղաձայն | Փոխուած տարբերակ | Հիմնական ձեւոյթ | Բառարանային տարբերակ | Տրական / հոլով | Նշանակութիւն |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| b | p | \*kitab | kitap | kitaba | գիրք (փոխառութիւն) |
| c | ç | \*uc | uç | uca | ծայր, եզր |
| d | t | *\**bud | but | buda | ազդր |
| g | k | \*reng | renk | renge | գոյն (փոխառութիւն) |
| ğ | k | \*ekmeğ | ekmek | ekmeğe | հաց |

Ասիկա կը նմանի ռուսերէնին եւ գերմաներէնին, բայց թրքերէնի պարագային արտասանութիւնը սովորաբար կը ստիպէ համապատասխանեցնել հնչիւնները։ Մինչդեռ կարգ մը պարագաներու, ինչպես ad /at/ («անուն») գոյականի պարագային (տրականը՝ada) հոլովելու ժամանակ հիմնական ձեւը պահպանուի (կամ at /at/ «ձի», տրականը՝ata)։ Բացառութիւն են նաեւ od «կրակ» եւ ot «խոտ», sac «թիթեղ» եւ saç «մազ» բառերը։ Շատ փոխառեալ բառեր, ինչպէս kitap-ը կ'արտասանուին ինչպէս որ կը գրուին, բայց շատ բառեր, ինչպէս, hac («հաջ»), şad («ուրախ»), yad(«օտար, օտարական») կը պահպանեն իրենց հիմնական ձեւը։

Բուն թրքական գոյականները, որ կազմուած են 2 կամ աւելի վանկէ եւ կը վերջանան /k/ հնչիւնով, գրեթէ բոլորը ձեւափոխուած տարբերակներուն մէջ հիմնական բառին վերջաւորութեան կ'ունենան /ğ/։ Իսկ բայերու եւ միավանկ գոյականներու պարագային հիմնական /k/-ն կը պահպանուի։

## Ձայնաւորներ

Թրքերէնի ձայնաւորներն են՝ ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨ı⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨ö⟩, ⟨u⟩, ⟨ü⟩։ Թրքերէնի ձայնաւորներու համակարգը կրնայ համարուիլ եռաչափ, ուր ձայնաւորները կը բնութագրուին ըստ իրենց արտայայտուած ձեւին եւ տեղին՝ առջնային եւ յետնային, կլոր եւ ոչ կլոր, ինչպէս նաեւ ձայնի բարձրութեամբ։ Ձայնաւորները կը դասակարգուին հետեւեալ կերպով՝ [±յետնային], [±կլոր] եւ [±բարձր]։ Երկբարբառներ կան միայն փոխառեալ բառերու մէջ կրնան դասակարգուիլ իբրեւ իջնող երկբարբառներ, որ սովորաբար կ'ուսումնասիրուին իբրեւ /j/ -ին կամ ձայնաւորին յաջորդող։

### Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն

| Թրքերէնի ձայնաւորներու ներդաշնակութիւն | Առաջնային ձայնաւորներ | Յետնային ձայնաւորներ |
| --- | --- | --- |
| Ոչ կլոր | Կլոր | Ոչ կլոր | Կլոր |
| Ձայնաւոր | e /e/ | i /i/ | ü /y/ | ö /ø/ | a /a/ | ı /ɯ/ | u /u/ | o /o/ |
| Երկաստիճան (Յետնային) | e | a |
| Քառաստիճան (Յետնային + Կլոր) | i | ü | ı | u |

Թրքերէնը կցական լեզու է, ուր վերջածանցներու շարքը կը կցուի բառի արմատին։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը հնչիւնաբանական գործընթացք մըն է, որ կ'ապահովէ հնչիւնների հարթ հոսք՝ պահանջելով նուազագոյն բերանի շարժումներ։ Ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը կարելի է դիտարկել իբրեւ ձուլման գործընթացք, երբ յաջորդ ձայնաւորները կը վերցնեն նախորդ ձայնաւորի առանձնայատկութիւնները։ Թրքերէնի ձայնաւորները կարելի է դիտարկել նաեւ երկու համադրական համակարգերու մէջ՝ a-առանց կէտերու (a, ı, o, u), ուր յետնային ձայնաւորները բերանի յետնային մասով կ'արտասանուին, եւ e-կէտերով (e, i, ö, ü)՝ բերանի առաջնային մասով արտասանուող։ Ձայնաւորներու արտասանութեան տեղը եւ ձեւը կ'որոշեն, թէ որ տեսակի ձայնաւորի ներդաշնակութեան պիտի ենթարկուի բառը։
Քերականական ածանցները ունին «քամելէոնի ազդեցութիւն» եւ կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան հետեւալ ձեւերուն․

* Երկաստիճան (-e/-a)․ օրինակ, ներգոյական հոլովի ածանցը առաջնային ձայնաւորներէն ետք -de -ն է, իսկ յետնայիններէն ետք՝ -da -ն։ Այսպիսի օրինակի համար յարմար է-de² կրճատ նշագրումը։
* Քառաստիճան (-i/-ı/-ü/-u)․ սեռական հոլովի ածանցը, օրինակ, -in կամ-ın է ոչ կլոր ձայնաւորներէն ետք (համապատասխանաբար առաջնային եւ յետնային), եւ -ün կամ-un է համապատասխան կլոր ձայնաւորներէն ետք. Այս օրինակին համար կ'օգտագործուի -in4 կրճատ նշագրումը։

Գործնականին մէջ երկկողմ տարբերակը (յայտնի է նաեւ e տիպի ձնկ (ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոն) նշանակէ, որ եթէ միջավայրը, ուր ձայնաւորը ձեւաւորուած է բառի արմատին մէջ, բերանի առաջնային մասն է, ածանցը պէտք է լինի e-ով, իսկ եթէ յետնային է՝ ապա a-ով։ Քառաստիճան օրինակին մէջ (յայտնի է իբրեւ i տիպի ձնկ) կը հաւասարակշռէ կլորները այնպէս, ինչպէս յետնայինի ու առաջնայինի պարագային։ Հետեւեալ օրինակները, որ հիմնուած են dir4 մասնիկի վրայ, կը ներկայացնեն i տիպի ձնկ-ն The following examples, based on the copula *-*dir4 ("[it] is"), illustrate the principles of i-type vowel harmony in practice: Türkiye'dir ("it is Turkey"), kapıdır ("it is the door"), but gündür ("it is the day"), paltodur ("it is the coat").։

'

Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին մէջ կան նաեւ որոշակի բացառութիւններ․

1. Որոշ բուն թրքական արմատ ունեցող բառեր, ինչպէս օրինակ anne (մայր), elma (խնձոր) եւ kardeş (եղբայր)։ Այս օրինակներուն մէջ վերջածանցները ներդաշնակութեան կ'ենթարկուին վերջին ձայնաւորին հետ։
2. Բաղադրեալ բառերը, ինչպէս օրինակ, bu-gün (այսօր) եւ baş-kent (մայրաքաղաք)։ Այս օրինակներուն մէջ ձայնաւորները ներդաշնակութիւն չեն պահանջեր բաղկացուցիչ բառերուն միջեւ։
3. Փոխառեալ բառերը սովորաբար չեն ենթարկուիր ձնկ-ին, հակառակ անոր, որ կարգ մը օրինակներու մէջ ածանցները ներդաշնակութեան կ'ենթարկուին առաջնային ձայնաւորին հետ, նոյնիսկ այն բառերուն մէջ, որոնց վերջին վանկին մէջ չկայ առաջնային ձայնաւոր։ Սովորաբար վերոնշեալը տեղի կ'ունենայ այն պարագային, երբ բառերը կ'աւարտին յետվերատամնային [l]-ով։ Օրինակ, halsiz < hal + -siz (անտարբեր), meçhuldür< meçhul + -dir (անհայտ է)։ Փոխառեալ ածանցները չեն ենթարկուիր ձնկ-ին․ -izm (ateizm «աթէիզմ»), -en (փոխառուած է ֆրանսերէնէն, ածականի գերադրական աստիճանն է,« ամենա․․․»), anti- (antidemokratik «հակաժողովրդավարական»)։
4. Շարք մը բուն թրքական վերջածանցներ նոյնպէս անփոփոխ են, ինչպէս կարելիութեան -abil մասնիկը կամ -ken մասնիկը, ինչպէս նաեւ ներկայ ժամանակի -yor վերջածանցը։ Կան նաեւ որոշ ճիւղաւորուած վերջածանցներ, որոնք եւս չեն ենթարկուիր ձնկ-ին՝ -gen-ը üçgen-ին մէջ (եռանկիւնի) կամ altıgen-ի մէջ (վեցանկիւն)։

Գիւղական որոշ բարբառներու մէջ կը բացակային նշեալ բացառութիւնները․

* բուն թրքական բաղադրութիւն, որ չ'ենթարկուիր ձնկ-ին՝Orta+köy («կեդրոնական գիւղ»․ տեղանուն է)
* փոխառութիւնները եւս կը խախտեն ձայնաւորներու ներդաշնակութիւնը՝ viyadük (<ֆրանսերէն viaduc-էն «ուղեկամուրջ»)
* ստացական վերջածանց -i 4 ներդաշնակութեան կ'ենթարկուի վերջին ձայնաւորին հետ (եւ փափկացնէ k-ն բաղաձայններու առնմանութեամբ)՝ viyadüğü։

Ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնները կրնան փոխուիլ ըստ տարածաշրջանային բարբառի։ Թրքերէնի տրապիզոնեան բարբառին մէջ, որ տարածուած Թուրքիոյ հիւսիս-արեւմտեան շրջանին մէջ, կ'ենթարկուի հին անատոլիական թրքերէնի կրճատուած ձայնաւորներու ներդաշնակութեան, որ 2 ձայնաւորներու (ü եւ ı) կորուստին պատճառով լրացուցիչ բարդացած է, հակառակ որ կը բացակայի նաեւ յետվերատամնային ներդաշնակութիւնը։ Օրինակ, elün կը նշանակէ «քու ձեռքդ»։ Մինչ երկրորդ դէմքի եզակի պատկանելիութեան վերջածանցը կը փոխուի առաջնային եւ յետնային ձայնաւորներու միջեւ, կը դառնայ -ün կամ -un, ինչպէս elün կամ kitabun։ Տրապիզոնի բարբառին մէջ ü ձայնաւորի պակասութեան պատճառով 2 պարագաներուն ալ կ'օգտագործուի -un տարբերակը՝ elun, kitabun։

## Բառի շեշտադրութիւնը թրքերէնի մէջ

Բառերուն մեծ մասին մէջ շեշտը կ'իյնայ վերջին վանկին վրայ։ Կան քանի մը բացառութիւններ, որոնց մէջ կը մտնեն որոշակի փոխառութիւններ, մասնաւորապէս, իտալերէն եւ յունարէն փոխառութիւնները, որոնք ձայնարկութիւններ են, որոշ հարցական բառեր, մակբայներ (բայց ոչ ածականներ, որոնք կը կատարեն նաեւ մակբայի գործառոյթ) եւ շարք մը յատուկ անուններ։ Փոխառութիւններուն մէջ հիմնականին կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝ [ɫoˈkanta] lokanta- ճաշարան կամ [isˈcele] iskele -նաւահանգիստ։ Յատուկ անուններուն մէջ եւս սովորաբար կը շեշտուի նախավերջին վանկը՝ [isˈtanbuɫ] İstanbul, սակայն երբեմն կը շեշտուի վերջաւորութենէն երրորդ վանկը, եթէ բառը կը վերջանայ կրետացի չափով՝ [ˈaŋkaɾa] Ankara։

Ի յաւելումն, որոշ վերջածանցներու պարագային, ինչպէս -le «հետ» եւ բայի ժխտական ածանցը -me-/-ma-, շեշտը կ'իյնայ անոնց նախորդող վանկին վրայ՝ kitáp-la «գիրքով», dé-me-mek «չասել»։

Որոշ պարագաներու մէջ (օրինակ, բարդ բառերու երկրորդ մասին մէջ կամ, երբ բային կը նախորդէ անորոշ խնդիր) բառին շեշտը կը ճնշուի եւ չի լսուիր։

## Շարահիւսութիւն

#### Նախադասութիւններու խումբեր

Թրքերէնի մէջ կան նախադասութիւններու երկու խումբեր՝ բայական եւ անուանական։ Վարը նշուած բայական նախադասութեան օրինակին մէջ ստորոգեալը սահմանական բայ է, մինչդեռ անուանական նախադասութեան մէջ պէտք է ունենայ կամ ոչ բացայայտ բայ, կամ կապող բայ՝ ol կամ -y- («ըլլալ» բայի տարբերակներն են)։

| Նախադասութեան տեսակներ | Թրքերէն | Հայերէն |
| --- | --- | --- |
|  | Ենթակայ | Ստորոգեալ |  |
| Բայական | Necla | okula gitti | Նեճլան դպրոց գնաց։ |
| Անուանական (առանց բայի) | Necla | oğretmen | Նեճլան ուսուցիչ է։ |
| Կապող բայով | Necla | ev-de-y-miş (գծիկները կ'ուրուագծեն վերջածանցները) | Նեճլան հաւանաբար տունն է։ |

##### Ժխտում

Նախադասութեան երկու տիպերը ունին ժխտման տարբեր ձեւեր։ Անուանական նախադասութեան ժխտումը կը կատարուի değil բառի յաւելումով։ Օրինակ, վերի նախադասութեան ժխտականը կ'ըլլայ «Necla oğretmen değil» (Նեճլան ուսուցիչ չէ)։ Բայական նախադասութիւնը կը պահանջէ բային ժխտական վերջածանցի՝ -me-ի յաւելում (կը դրուի բայի արմատէն ետք եւ ժամանակ ցոյց տուող ածանցէն առաջ)։ Necla okula gitmedi (Նեճլան դպրոց չի գնաց)։

##### Հարցական նախադասութիւն

Բայական նախադասութիւններուն մէջ -mi հարցական ձեւը առանց որեւէ այլ մասնիկի կը դրուի նախադասութեան վերջաւորութեան, ինչպէս՝ Necla okula gitti mi? (Նեճլան գնա՞ց դպրոց)։ Անուանական նախադասութիւններուն մէջ -mi-ն կը դրուի ստորոգեալէն ետք, բայց նախքան անձնական վերջածանցը․ Necla, siz oğretmen misiniz? (Նեճլա՛, դուք ուսուցի՞չ էք)։

## Բառի կարգ

Պարզ թրքերէն նախադասութեան մէջ բառի կարգը, ինչպէս քորիերէնի եւ լատիներէնի մէջ, հիմնականին մէջ հետեւեալ կերպ ձեւով է՝ ենթակայ-խնդիր-բայ։ Թրքերէնը ունի իրադարձութեան կամ դէպքի ընդգծման համակարգ եւ շարք մը քերականական ձեւեր կը մատնանշուին ձեւաբանական նշումներու օգտագործման միջոցով։ ԵԽԲ կառուցուածքը կրնայ խախտուիլ եւ ասիկա կրնայ նկատուիլ լեզուի «գործնական բառային կարգ»՝ երբ քերականական տեսանկիւնէն կարելի չէ վստահիլ բառային կարգին։ Ընդհանրապէս, բառային կարգը կրնայ փոխուիլ որոշակի պատճառներով։

#### Անմիջապէս մակբայական

Քննարկենք հետեւեալ նախադասութիւնը․

| Բառի կարգ |  |  |  | Բառի շեշտադրում |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ենթակայ-խնդիր-բայ | Ahmet
Ահմեթ | yumurta-yı
(հաւկիթը) (հայցական հոլով) | yedi
կերաւ | Չընդգծուած՝ Ահմեթը հաւկիթը կերաւ |
| Ենթակայ-բայ-խնդիր | Ahmet | yedi | yumurta-yı | Ընդգծուած է ենթական՝ Ահմեթ (Ահմեթն է, որ կերաւ է հավկիթը) |
| Խնդիր-բայ-ենթակայ | Yumurta-yı | yedi | Ահմեթ | Ընդգծուած է խնդիրը՝ հաւկիթ (Ահմեթին կերածը հաւկիթ է) |

##### Ստորոգեալէն ետք

Ստորոգեալէն ետք գտնուիլը կը մատնանշէ կարեւոր տեղեկութիւն ըլլալը փաստը․ տեղեկութիւն մը, որ յայտնի է թէ՛ խօսողին, թէ՛ լսողին, կամ տեղեկութիւն մը, որ արդէն իսկ առկայ է բնագիրին մէջ։

| Նախադասութեան տեսակ | Բառի կարգ |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Անուանական | Ենթակայ-ստորոգեալ | Bu ev güzelmiş (Գեղեցիկ էր այս տունը) | Չընդգծուած |
|  | Ստորոգեալ-ենթակայ | Güzelmiş bu ev (Այս տունը գեղեցիկ էր ) | Հասկանալի է, որ նախադասութիւնը տան մասին է |
| Բայական | Ենթակայ-խնդիր-բայ | Bana da bir kahve getir (Ինծի ալ սուրճ բեր) | Չընդգծուած |
|  |  | Bana da getir bir kahve (Սուրճ ինծի ալ բեր) | Հասկանալի է, որ խօսողը սուրճ կ'ուզէ |

## Թրքերէնի քերականութիւն

Թրքերէնը կցական լեզու է, յաճախ կ'օգտագործէ ածանցներ, յատկապէս վերջածանցներ կամ վերջաւորութիւններ։ Բառ մը կրնայ ունենալ շարք մը ածանցներ, ինչ որ կրնայ օգտագործուիլ նաեւ նոր բառեր կազմելու, ինչպէս օրինակ որեւէ անուն խօսքի մասէն բայ կամ ալ բայի արմատէն անուն կազմելու համար։ Ոորշ ածանցներ բառին մէջ ունին քերականական գործառոյթ։ Միակ բուն թրքական նախամասնիկները բաղաձայնոյթը զօրացնող վանկերն են, որ կը կիրարկուին ածականներու եւ մակբայներու հետ՝ sımsıcak «շատ տաք, եռացող»< sıcak, masmavi -կաս-կապույտ< mavi։

Շատ ածանցներու կիրարկութիւնը երկար բառեր առաջ կը բերէ, օրինակ, Çekoslovakyalılaştıramadıklarımızdanmışsınızcasına «Հաւանաբար դուք անոնցմէ էք, որոնցմէ մենք ձեզի չկրցանք չեխոսլովաք դարձնել»։ Երկար բառերը յաճախ կը կիրարկուին թրքերէնի մէջ, ինչպիսին է նաեւ թրքական թերթերու յօդուածներէն մէկուն հետեւեալ վերնագիրը Bayramlaşamadıklarımız «Անոնք, որոնց չկրցանք շնորհաւորել տօնական օրերու առիթով»։

## Գոյականներ

Թրքերէնի մէջ չկայ որոշիչ յօդ, առարկայի որոշակիութիւնը կ'արտայայտուի հայցական հոլովի կիրարկումով։ Թրքերէնի գոյականները կը հոլովուին վերջաւորութիւններ ստանալով։ Թրքերէնի մէջ գոյականը ունի 6 հոլով, որոնց բոլոր վերջածանցները կ'ենթարկուին ձայնաւորներու ներդաշնակութեան կանոնին։ Յոգնակիակերտ մասնիկը՝ -ler ²-ը կը յաջորդէ անմիջապէս բառի արմատին։ Անկէ ետք նորէն կը դրուին միւս ածանցները՝ köylerin «գիւղերու»։

| Հոլով | Վերջաւորութիւն | Օրինակներ | Նշանակութիւն |
| --- | --- | --- | --- |
| köy «գիւղ» | ağaç «ծառ» | araba «**ինքնաշարժ**» |
| Ուղղական | Ø (չկայ) | köy | ağaç | araba | գիւղ/ծառ/ինքնաշարժ |
| Սեռական | -in 4 | köyün | ağacın | arabanın | գիւղի/ծառի/ինքնաշարժի |
| Տրական | -e ² | köye | ağaca | arabaya | գիւղին/ծառին/ինքնաշարժին |
| Հայցական | -i 4 | köyü | ağacı | arabayı | գիւղը/ծառը/ինքնաշարժը |
| Բացառական | -den ² | köyden | ağaçtan | arabadan | գիւղէն/ծառէն/ինքնաշարժէն |
| Ներգոյական | -de ² | köyde | ağaçta | arabada | գիւղին մէջ/ծառին մէջ, ծառին վրայ/ինքնաշարժին մէջ |

Բառը կը դրուի հայցական հոլովով այն պարագային, երբ յայտնի է առարկան որուն մասին խօսքը կ'ըլլայ․ համեմատենք հետեւեալ նախադասութիւնները․ (bir) ağaç gördük «ծառ մը տեսանք» եւ ağacı gördük «ծառը տեսանք»։ Յոգնակիակերտ -ler ² մասնիկը չի կիրարկուիր, երբ բառը դասակարգ կամ ինչ հանգամանք ցոյց կու տայ։ Օրինակ, ağaç gördük-ը հաւասարապէս կրնայ նշանակել թէ՛ «ծառ տեսանք», թէ՛ «ծառեր տեսանք»։ ağaç բառի թեքումները ցոյց կու տան թրքերէնի հնչիւնական համակարգի կարեւոր յատկութիւնները՝ բաղաձայններու առնմանութիւնը վերջածանցներուն մէջ (ağaçtan, ağaçta) եւ վերջին բաղաձայններու հնչեղացումը ձայնաւորներէն ետք (ağacın, ağaca, ağacı)։

Աւելցնենք, որ գոյականները կը ստանան նաեւ անձնական վերջածանցներ, օրինակ, -imiz 4 («մեր»)։ Այս մասնիկններու կցումով աւարտին կրնան կազմուիլ նախադասութիւններ։ Ժխտական mi 4 մասնիկը անմիջապէս կը յաջորդէ բառին հարցական նախադասութեան մէջ՝ köye mi? («Գյո՞ւղ (ես գնում)»), ağaç mı? («Ծա՞ռ է»)։

| Թրքերէն | Հայերէն |
| --- | --- |
| ev | տուն |
| evler | տուներ |
| evin | տունդ |
| eviniz | ձեր տունը |
| evim | տունս |
| evimde | տանս մէջ |
| evlerinizin | ձեր տուներուն |
| evlerinizden | ձեր տուներէն |
| evlerinizdendi | ձեր տուներէն էր |
| evlerinizdenmiş | ձեր տուներէն եղած է |
| Evinizdeyim. | Ձեր տունն եմ |
| Evinizdeymişim. | Ձեր տունն էի |
| Evinizde miyim? | Ձեր տունն ե՞մ |

## Անձնական դերանուններ

Թրքերէնի անձնական դերանուններն են՝ ben (ես), sen (դուն), o (ան), biz (մենք), siz (դուք), onlar (անոնք)։ Անոնք կը հոլովուին որոշակի բացառութիւններով․ benim (իմ), bizim (մեր), bana (ինծի), sana (քեզի)։ Երրորդ դէմքի դերանուն o-ն հոլովուելու ժամանակ կը դառնայ on եւ նոր միայն կը ստանայ հոլովական վերջածանցներ։

## Կապակցման եղանակներ (tamlama)

Երկու գոյականներ կամ գոյականներու խումբը կրնան կապուիլ հետեւեալ եղանակներով․

* որոշեալ (ստացական) կապակցութիւն (belirtili tamlama), օրինակ, Türkiye'nin sesi (Թուրքիոյ ձայնը), ձայն, որ կը պատկանի Թուրքիոյ։ Այս կապակցութեան ձեւին մէջ սեռական հոլովի -in4 մասնիկը կը կցուի առաջին անունին, իսկ երկրորդ անունը կը ստանայ երրորդ դէմքի -(s) i 4 վերջածանցը։
* անորոշ (որակող) կապակցութիւն (belirtisiz tamlama), օրինակ, Türkiye Cumhuriyeti (Թուրքիոյ Հանրապետութիւն)։ Հոս առաջին գոյականը չունի որեւէ վերջաւորութիւն, իսկ երկրորդը ստացած է երրորդ դէմքի -(s)i4 վերջածանցը։

Ներքոբերյալ աղյուսակը ցուցադրում է վերոնշյալ սկզբունքները։

Կապակցուած անուններ եւ անուններու խումբեր| Որոշեալ (ստացական) | Անորոշ
(որակող) | Կցուած ձեւ | Նշանակութիւն |
| --- | --- | --- | --- |
| kimsenin |  | yanıtı | ոչ մէկուն պատասխանը |
|  | "kimse" | yanıtı | «ոչ ոք» պատասխանը |
| Atatürk'ün |  | evi | Աթաթուրքի տունը |
|  | Atatürk | Bulvarı | Աթաթուրքի անուան զբօսայգի (ոչ թէ կը պատկանի Աթաթուրքին, այլ կոչուած է անոր յիշատակին համար) |
| Orhan'ın |  | adı | Օրհանի անունը |
|  | "Orhan" | adı | Օրհան անունը |
|  | r | sessizi | բաղաձայն *r*-ն |
| r sessizinin |  | söylenişi | բաղաձայն *r*-ի արտասանութիւնը |
|  | Türk | [Dil Kurumu] | Թրքական լեզուաբանական ընկերութիւն |
|  | [Türk Dili] | Dergisi | Թրքերէնի ամսագիր |
|  | Ford | [aile arabası] | Ֆորտ (Ford) ընտանեկան ինքնաշարժ |
| Ford'un |  | [aile arabası] | (Պրն) Ֆորտի ընտանեկան ինքնաշարժը |
| Ford ailesi՚nin |  | arabası | Ֆորտ ընտանիքի ինքնաշարժը  |
|  | Ankara | [Kız Lisesi] | Անքարայի օրիորդաց դպրոց |
|  | [yıl sonu] | sınavları | տարեվերջեան քննութիւններ |
| Bulgaristan'ın |  | [İstanbul Başkonsolosluğu] | Պոլսոյ մէջ Պուլկարիոյ գլխաւոր հիւպատոսութիւն (կը գտնուի Պոլսոյ մէջ, բայց կը պատկանի Պուլկարիոյ) |
|  | [ [İstanbul Üniversitesi] [Edebiyat Fakültesi] ] | [ [Türk Edebiyatı] Profesörü] | Պոլսոյ համալսարանի Գրականութեան բաժանմունքի թրքական գրականութեան դասախօս |
|  | ne oldum | delisi | «Ի՞նչ դարձեր եմ» -Խենթ։ |

Վերջին օրինակը ցոյց կու տայ, որ որակող նախադասութիւնը կրնայ ըլլալ աւարտուն։

Գոյականներու կապակցութեան ձեւ մը եւս գոյութիւն ունի՝ անվերջածանց կապակցութիւն (takısız tamlama)։ Այս կապակցութեան մէջ առաջին գոյականը հանդէս կու գայ իբրեւ ածական․ Demir kapı (երկաթեայ դուռ), elma yanak (խնձոր թշներ, նկատի ունի կարմիր թշներ), kömür göz (սեւ աչքեր)։

## Ածականներ

Թրքերէնի մէջ ածականները չեն հոլովուիր։ Սակայն շարք մը ածականներ, որ կրնան կիրարկուիլ իբրեւ գոյական, կը հոլովուին գոյականի նման։ Օրինակ, güzel («գեղեցիկ») → güzeller («գեղեցիկ մարդիկ, սիրուններ»)։ var (գոյութիւն ունեցող, կայ) and yok (գոյութիւն չունեցող, չկայ) ածականները կը կիրարկուին «կայ» եւ «չկայ», «ունի» եւ «չունի» իմաստներով՝ süt yok-կաթ չկայ, imparatorun elbisesi yok- Կայսրը հագուստ չունի, kedimin ayakkabıları yoktu -կատուս կօշիկներ չունէր։

## Բայ

Թրքերէնի բայերը ունին դէմքեր։ Անոնք կրնան կազմել ժխտական, կարելիութեան եւ անկարելիութեան ձեւեր։ Բայերը ունին ժամանակներ (ներկայ, անցեալ, ապառնի եւ ընդարձակ), եղանակներ (պայմանական, հրամայական, հարկադրական, ըղձական, ենթադրական)։ Ժխտականը կը կազմուի -me²- մասնիկի միջոցով, որ անմիջապէս արմատին կը կցուի։

| Թրքերէն | Անգլերէն |
| --- | --- |
| gel- | (գալ) եկո՛ւր |
| gelebil- | (գալ) կարենալ գալ |
| gelme- | (չգալ) մի՛ գար |
| geleme- | չկարենալ գալ |
| gelememiş | չկարենալ գալ |
| gelebilecek | պիտի կարենայ գալ |
| gelmeyebilir | կարելի չգայ |
| gelebilirsen | եթէ կարենաս գալ |
| gelinir | (կրաւորական) Եթէ մէկը գայ, այլ մարդիկ ալ կու գան |
| gelebilmeliydin | պիտի կարենայիր գալ |
| gelebilseydin | եթէ կարենայիր գալ |
| gelmeliydin | պիտի գայիր |

Թրքերէնի գրեթէ բոլոր բայերը խոնարհուին նոյն ձեւով։ Ամէնէն նշանաւոր բացառութիւնը անկանոն եւ անկատար բայ i-ն է, որ կրնայ օգտագործուիլ բաղադրեալ կառոյցներու մէջ․ Gelememişti = Gelememiş idi = Gelememiş + i- + -di։

## Բայի ժամանակ

Թրքերէնի մէջ կայ բայի 9 պարզ եւ 20 բաղադրեալ ժամանակ։ 9 պարզ ժամանակներն են.- անցեալ կատարեալ (di'li geçmiş), անցեալ անկատար (miş'li geçmiş), ներկայ շարունակական, ընդարձակ ներկայ, ապառնի, ըղձական, ենթադրական, պայմանական եւ հրամայական։ Բաղադրեալ ձեւերը կը միաւորուին 3 խումբերու մէջ, որոնք են պատմական (hikaye), ենթադրական (rivayet), պայմանական (koşul)։

| Հայերէն | Հիմնական ժամանակ | Պատմական (hikaye) | Ենթադրական (rivayet) | Պայմանական (koşul) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| դուն գացիր | gittin | gittiydin | – | gittiysen |
| դուն գացեր ես | gitmişsin | gitmiştin | gitmişmişsin | gitmişsen |
| դուն կ'երթաս | gidiyorsun | gidiyordun | gidiyormuşsun | gidiyorsan |
| կ'երթաս | gidersin | giderdin | gidermişsin | gidersen |
| պիտի երթաս | gideceksin | gidecektin | gidecekmişsin | gideceksen |
| եթէ երթաս | gitsen | gitseydin | gitseymişsin | – |
| կարելի երթաս | gidesin | gideydin | gideymişsin | – |
| պէտք է երթաս | gitmelisin | gitmeliydin | gitmeliymişin | – |
| գնա՛ (հրամայական) | git | – | – | – |

Կան նաեւ կապակցուած բայեր, որոնք կը կազմուին բայարմատին այնպիսի վերջածանցներու կցումով ինչպիսիք են bil կամ ver-ը։ Bil-ը (կարենաթ, ի վիճակի ըլլալ) կարելիութեան վերջածանցն է։ Ver-ը արագութեան ցուցիչն է, kal-ը՝ անժամկետութեան, yaz-ը՝ բանի մը մօտ ըլլալու (գրեթէ)։ Այսպէս, եթէ gittin կը նշանակէ «դուն գացիր», ապա gidebildin կը նշանակէ «կրցար երթալ», իսկ gidiverdin կը նշանակէ «արագ գացիր»։ Փաստօրէն, կապակցուած բայերը կը կազմուին այնպէս ինչպէս պարզ բայերը։

### Դերբայներ (ածականական դերբայներ)

Թրքերէնի բայերը ունին յատկորոշիչ ձեւեր, ներառեալ ներկայ ժամանակի բայերը։ Անոնք կը նմանին անգլերէնի դերբայներուն։ Կ'ունենան -en2, -ecek2, miş4,-er2 կամ ir4 վերջածանցները։ Անոնք կրնան կատարել ինչպէս ածականի, այնպէս ալ գոյականի գործառոյթներ, օրինակ, oynamayan çocuklar- երեխաներ, որոնք չեն խաղար, oynamayanlar-չխաղացողներ, okur yazar -կրթուած, okur yazarlar- կրթուածներ։

-en2 -ով կազմուող դերբայը չի համաձայնիր թըւով։ -ecek2 -ով դրված բառերը ցոյց կու տան ապառնի ժամանակ, իսկ *-*dik4 -ով դրուածները՝ ներկայ եւ անցեալ։ Վերջին 2 ածանցները կը ստանան անձնական վերջածանցներ, օրինակ, yediğim - կերածս, yediğin-կերածդ եւ այսպէս շարունակաբար։

| Հայերէն համարժէք | Օրինակ | Թարգմանութիւն |
| --- | --- | --- |
| Յարաբերական դերանունի հոլով | Դերանուն | Բառացի | Խօսակցական |
| Ուղղական | որ | şimdi konuşan adam | "հիմա խօսող մարդը" | մարդը, որ հիմա կը խօսի |
| Սեռական | որուն | babası şimdi konuşan adam | "հայրը հիմա խօսող մարդը" | մարդը, որուն հետ հայրը հիմա կը խօսի |
|  | որուն | babasını dün gördüğüm adam | հօրը երէկ տեսածս մարդը | մարդը, որուն հետ հայրս երէկ տեսայ |
|  | որուն | resimlerine baktığımız ressam | "իր նկարներուն մեր նայած նկարիչը" | նկարիչը, որուն նկարները նայած ենք |
|  | որմէ | muhtarı seçildiği köy
 | "գիւղապետը ընտրուած գիւղ" | գիւղ, որմէ ան գիւղապետ ընտրուած է |
|  | ուրկէ | muhtarı seçilmek istediği köy |  | գիւղ, ուրկէ ան կ'ուզէր գիւղապետ ընտրուիլ |
| Մնացեալ հոլովները | որուն | yazdığım mektup | "իմ գրած նամակս" | նամակը, որ ես գրած եմ |  |
|  | ուրկէ | çıktığımız kapı | "մեր դուրս եկած դուռը" | դուռը, ուրկէ մենք դուրս եկանք |
|  | որով | geldikleri vapur | "անոնց եկած շոգենաւը" | շոգենաւը, որով անոնք եկած էին |
|  | որ + լրացուցիչ դրոյթներ | yaklaştığını anladığı hapishane günleri | "մօտենալը հասկցած բանտային օրեր" | բանտային օրեր, որոնց մօտենալը կը հասկանար։ |

## Թորքերէնի բառապաշար

2010-ին Թրքական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ վերահրատարակուած Büyük Türkçe Sözlük (Թրքերէնի մեծ բառարան)-ը թրքերէնի պաշտօնական բառարանն է: Անիկա կը պարունակէ 616,767 բառ, արտայայտութիւն, եզր եւ անուն։ 2005-ին հրատարակուած Güncel Türkçe Sözlük-ն ալ Թրկական լեզուաբանական ընկերութեան կողմէ լոյս տեսած թրքերէնի պաշտօնական բառարան է, որ կը պարունակէ 104,481 բառ, որոնց 86%-ը թրքական, իսկ 14%-ը օտար ծագում ունին Among the most significant foreign contributors to Turkish vocabulary are Arabic, French, Persian, Italian, English, and Greek.։ Թրքերէնի բառապաշարին մէջ շատ են արաբական, պարսկական, ֆրանսական, իտալական, անգլիական եւ յունական փոխառութիւններն ու լեզուական ազդեցութիւնները։

### Բառերու կառուցուածք

Թրքերէնը լայնօրէն կը կիրարկէ կցականութիւնը՝ բայական արմատներէ եւ անուն խօսքի մասերէ նոր բառեր կազմելու համար։ Թրքերէնի բառերուն մեծամասնութիւնը կը կազմուին ածանցեալ վերջածանցներով։ Վերջածանցներուն կցման հետ կապուած թրքերէնը ունի որոշակի սկզբունքներ։ Թրքերէնի մէջ վերջածանցներուն մեծ մասը ունին քանի մը տարբերակ՝ ենթարկուելով ձայնաւորներու ներդաշնակութեան ու բաղաձայններու առնմանութեան կանոններուն։

| Թրքերէն | Բաղադրիչներ | Հայերէն | Խօսքի մասի պատկանելիութիւն |
| --- | --- | --- | --- |
| göz | göz | աչք | գոյական |
| gözlük | göz + -lük | ակնոց | գոյական |
| gözlükçü | göz + -lük + -çü | ակնագործ | գոյական |
| gözlükçülük | göz + -lük + -çü + -lük | ակնագործութիւն | գոյական |
| gözlem | göz + -lem | դիտարկում, զննում | գոյական |
| gözlemci | göz + -lem + -ci | դիտորդ | գոյական |
| gözle- | göz + -le | դիտեցէ՛ք | բայ (հրամայական) |
| gözlemek | göz + -le + -mek | դիտել, դիտարկել | բայ(անորոշ) |
| gözetlemek | göz + -et + -le + -mek | դիտարկել տալ | բայ (անորոշ) |

Այլ օրինակ մը՝ բայական հիմքով․

| Թրքերէն | Բաղադրիչներ | Հայերէն | Խօսքի մասի պատկանելիութիւն |
| --- | --- | --- | --- |
| yat- | yat- | պառկի՛ր | բայ (հրամայական) |
| yatmak | yat-mak | պառկիլ | բայ (անորոշ) |
| yatık | yat- + -(ı)k | հակուածութիւն | ածական |
| yatak | yat- + -ak | մահճակալ | գոյական |
| yatay | yat- + -ay | հորիզոնական | ածական |
| yatkın | yat- + -gın | հակուած | ածական |
| yatır- | yat- + -(ı)r- | պառկեցո՛ւր | բայ (հրամայական) |
| yatırmak | yat- + -(ı)r-mak | պառկեցնել | բայ (անորոշ) |
| yatırım | yat- + -(ı)r- + -(ı)m | ներդրում | գոյական |
| yatırımcı | yat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cı | ներդրող | գոյական |

Նոր բառերը յաճախ կը կազմուին երկու բառերու միաւորումէ, ինչպէս գերմաներէնի մէջ։ Բառակազմութիւնը կ'ըլլայ երկու տեսակի՝ պարզ եւ (s)I-ով կազմուող։ Պարզ բառակազմութիւնը տեղի կ'ունենայ հետեւեալ ձդւով․ թէ՛ գոյականը, թէ՛ ածականը իրարու հետ կը կցուին առանց որեւէ վերջածանցի, ինչպէս օրինակ kızarkadaş՝ kız+arkadaş (ընկերուհի), կամ karabiber՝ kara+biber (սեւ պղպեղ)։

| Թրքերէն | Հայերէն | Իրարու հետ կցուող բառեր | Բառացի իմաստ |
| --- | --- | --- | --- |
| pazartesi | երկուշաբթի | pazar ("կիրակի") եւ ertesi ("յաջորդ, ետք") | կիրակիէն ետք, կիրակիին յաջորդող |
| bilgisayar | համակարգիչ | bilgi ("տեղեկութիւն") եւ say- ("հաշուել") | տեղեկութիւն հաշուող |
| gökdelen | երկնաքեր | gök ("երկինք") եւ del- ("ծակել") | երկինք ծակող |
| başparmak | բթամատ | baş ("գլխաւոր") եւ parmak ("մատ") | գլխաւոր մատ |
| önyargı | նախապաշարում | ön ("նախ, առաջ") եւ yargı ("դատողութիւն, որոշում, վճիռ") | դատողութենէն առաջ |

Թրքերէնի մէջ բառերուն մեծ մասը կը կազմուի (s)I- միջոցով, որ կը նշանակէ, թէ երկրորդ բառը կը ստանայ երրորդ դէմքի պատկանելիութեան վերջածանց․

| Թրքերէն | Հայերէն | Իրարու հետ կցուող բառեր | Պատկանելիութեան վերջածանցներ |
| --- | --- | --- | --- |
| el çantası | ձեռքի պայուսակ | el (ձեռք) եւ çanta (պայուսակ) | +sı |
| masa örtüsü | սեղանի սփռոց | masa (սեղան) եւ örtü (ծածկոց) | +sü |
| çay bardağı | թէյի գաւաթ | çay (թէյ) եւ bardak (գաւաթ) | +ı (k-ն կը դառնայ ğ) |

## Թրքերէնի գրային համակարգ

1928-ին Աթաթուրքի կատարած լեզուական բարեփոխումներուն պատճառով թրքերէնը օսմաներէնի այբուբէնէն, որ արաբ-պարսկական այբուբեններու խառնուրդն էր, անցաւ լատինատառ այբուբենի։ Օսմանեան այբուբենը կը նշէր միայն երեք տարբեր ձայնաւորներ՝ ā, ū և ī եւ ունէր քանի մը չօգտագործուող բաղաձայն, ինչպես z-ի քանի մը տարբերակ, որոնք բնորոշ էին արաբերենին, ոչ թէ թրքերէնին։ Արաբական գրային համակարգին մէջ կարճ ձայնաւորներու բացթողումը անհամատեղելի էր թրքերէնի հետ, որ ունէր 8 ձայնաւոր։

Գրային բարեփոխումը ընթացիկ մշակութային բարեփոխումներու մէջ կարեւոր քայլ մըն էր։ Նոր այբուբենի պատրաստութիւնը եւ թրքերէնի հնչիւններուն համապատասխան փոփոխութիւններու իրականացումը վստահուած էր Լեզուաբանական ընկերութեան, որ իր անձնակազմին մէջ կը ներառէր ականաւոր լեզուաբաններ, գիտնականներ եւ գրողներ։ Երկրի բոլոր ծայրերուն բացուած հասարակական դպրոցները պարտաւոր էին սորվեցնելու թրքերէնի նոր այբուբենը, շարք մը հասարակական կազմակերպութիւններ, ինչպէս նաեւ Աթաթուրքը անձամբ կը շրջէին ամբողջ երկիրը եւ կը սորվեցնէին նոր այբուբենը As a result, there was a dramatic increase in literacy from its original Third World levels.։ Այդ պատճառով ալ կ'արձանագրուի գրագիտութեան աճ։
Այժմ թրքերէնը ունի իր հնչիւններուն համապատասխանող այբուբեն մը. կը գրուի այնպէս ինչպէս կ'արտասանուի, ամէն մէկ տառին կը համապատասխանէ մէկ հնչիւն։ Հնչիւններէն ⟨ö⟩ եւ ⟨ü⟩ -ն կ'արտասնաուին «էօ» եւ «իւ»։ ⟨ş⟩ եւ ⟨ç⟩ տառերը կ'արտասանուին համապատասխանաբար «շ» եւ «չ»։

Թրքերէնի այբուբենը ունի 29 տառ (q, x, w տառերը վերցուած են եւ աւելցած են ç, ş, ğ, ı, ö, ü տառերը)՝

a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z ( i -ի գլխագիրը İ-ն է, իսկ ı-ի գլխագիրը՝ I)։

| Թրքերէն գրութիւն | Արտասանութիւն | Նշանակութիւն |
| --- | --- | --- |
| Cağaloğlu | ˈdʒaːɫoːɫu | Պոլսոյ թաղամաս |
| çalıştığı | tʃaɫɯʃtɯˈɣɯ | ուր/որ աշխատած է/աշխատած |
| müjde | myʒˈde | լաւ լուր |
| lazım | laˈzɯm | անհրաժեշտ |
| mahkûm | mahˈcum | դատապարտեալ, դատապարտուած |

###### Օրինակ

Աշըք Վէյսել Սաթըրօղլու (1894–1973) Dostlar Beni Hatırlasın (Ընկերներս թող զիս յիշեն)

|  |  |
| --- | --- |
| Ben giderim adım kalır | Ես կ'երթամ, անունս կը մնայ։ |
| Dostlar beni hatırlasın | Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |
| Düğün olur bayram gelir | Հարսանիք կ'ըլլայ, տօն կ'ըլլայ |
| Dostlar beni hatırlasın | Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |
|  |
| Can kafeste durmaz uçar | Հոգին վանդակին մէջ չի մնար, կը թռչի։ |
| Dünya bir han konan göçer | Աշխարհը պանդոկ մըն է, որուն բնակիչները կը հեռանան, |
| Ay dolanır yıllar geçer | Լուսինը կը պտտի, տարիները՝ կ'անցնին |
| Dostlar beni hatırlasın | Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |
|  |
| Can bedenden ayrılacak | Հոգին մարմինէն կ'անջատուի, |
| Tütmez baca yanmaz ocak | Ծխնելոյզէն ծուխ չ'ելլեր, օճախ չի վառիր |
| Selam olsun kucak kucak | Մնաք բարով բոլորիդ |
| Dostlar beni hatırlasın | Ընկերներս յիշե՛ն զնձ թող։ |
|  |
| Açar solar türlü çiçek | Կը բացուին ու կը գոցուին տարբեր ծաղիկներ |
| Kimler gülmüş kim gülecek | Ովքե՜ր ծիծաղած են, ով կը ծիծաղի |
| Murat yalan ölüm gerçek | Նպատակը սուտ է, մահն է իրական։ |
| Dostlar beni hatırlasın | Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |
|  |
| Gün ikindi akşam olur | Առաւօտը կը դառնայ գիշեր |
| Gör ki başa neler gelir | Տես ի՞նչ կու գայ մարդուն գլխուն |
| Veysel gider adı kalır | Վէյսելը կ'երթայ, անունը կը մնայ |
| Dostlar beni hatırlasın | Ընկերներս թող յիշե՛ն զիս։ |

### Թրքերէն սուլոցներու լեզուն

Թրքական Գիրեսունի մարզի Քիւշքիէօ գիւղի բնակիչները արդէն մօտաւորապէս 400 տարիէ ի վեր կը հաղորդակցին թրքերէնի սուլող տարբերակով («սուլող» լեզուները մատներու, լեզուի, ակռաներու, շրթունքերու եւ թուշերուն միջոցով ստեղծուող սուլոցին բառի արժէք տուող եւ այդ բառերէն բաղկացած լեզուներն են)։ Այս արածաշրջանը բաղկացած է շարք մը անդնդախոր ձորերէ եւ հաղորդակցութեան այս ոչ սովորական ձեւը կարելիութիւն կու տայ նոյնիսկ մինչեւ 5 քմ հեռաւորութենէ հաղորդակցելու։ Թրքական իշխանութիւններու հաշուարկներուն համաձայն, մօտաւորապէս 10․000 մարդ կը հաղորդակցի սուլոցներու լեզուով։ 2011-ին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն «սուլող» թրքերէնը կը դասէ մեռնող լեզուներու շարքին՝ անիկա ներառելով ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցուցակներու մէջ։ Անկէ ետք տեղական կրթութեան վարչութիւնը լեզուն ներառած է դպրոցական ծրագրին մէջ՝ զայն վերակենդանացնելու նպատակով։ Ուսուցումը կ'իրականացուի թրքական արմատներով գերմանացի գիտնական Օնուր Գյո*Կիւնթիւրքիւնի կողմէ, որ ուսումնասիրելով լեզուն, կը նշէ, թէ անիկա թրքերէնի բառապաշարի եւ շարահիւսության արտացոլումն է։*

## Հնչիւնային համակարգ

| Տառ | ՄՀԱ | Հայերէն մօտաւոր արտասանութիւն | Տառ | ՄՀԱ | Հայերէն մօտաւոր արտասանութիւն |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | a | /a/ | ա | M | m | /m/ | *մ* |
| B | b | /b/ | պ | N | n | /n/ | *ն* |
| C | c | /dʒ/ | ճ | O | o | /o/ | *օ* |
| Ç | ç | /tʃ/ | չ | Ö | ö | /ø/ | քմային *օ* |
| D | d | /d/ | տ | P | p | /p/ | *փ* |
| E | e | /e/, /æ/ | է | R | r | /ɾ/ | *ր* |
| F | f | /f/ | ֆ | S | s | /s/ | *ս* |
| G | g | /ɡ/, /ɟ/ | կ | Ş | ş | /ʃ/ | *շ* |
| Ğ | ğ | /ɰ/ | ղ | T | t | /t/ | *թ* |
| H | h | /h/ | հ | U | u | /u/ | *ու* |
| I | ı | /ɯ/ | ը | Ü | ü | /y/ | քմային *ու* |
| İ | i | /i/ | ի | V | v | /v/ | *վ* |
| J | j | /ʒ/ | ժ | Y | y | /j/ | *յ* |
| K | k | /k/, /c/ | ք | Z | z | /z/ | *զ* |
| L | l | /ɫ/, /l/ | լ |

## Ծանօթագրութիւններ