# Պաքու

| Բնակավայր |
| --- |
| Պաքու |
| ազրպ.՝ Bakı |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրօշակ | Զինանշան |
|  |  |

 |
|  |
| Երկիր |  Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն |
| Eldar Azizov? |
| Տարածութիւն |
2140 քմ² |
| ԲԾՄ |
−28 մեթր |
| Պաշտօնական լեզու | ազրպէյճաներէն |
| Բնակչութիւն | 2 300 500 մարդ (1 Յունուար 2021) |
| Կը գտնուի ափին | Կասպից Ծով |
| Ժամային գօտի | UTC+4։00 |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 12 |
| Փոստային ցուցանիշ | AZ1000 |
| Շրջագայութեան պետ-համարագիր | 10, 90 և 99 |
| Պարգեւներ | Լենինի շքանշան |
| Պաշտօնական կայքէջ | baku-ih.gov.az​(ազրպ.) |
|  |

**Պակու** (ազրպ.՝ Bakı, *Baraca*/պարս․՝ باراکا,հայ․՝ Պակովան-Pakovan, *Pavlovian*), Ազրպէյճանի մայրաքաղաքը։ Կը գտնուի Ապշերոնեան թերակղզիի հարաւային մասը։ Խոշորագոյն արդիւնաբերական, տնտեսական եւ գիտա-տեխնիկական կեդրոն Հարաւային Կովկասի մէջ, ինչպէս նաեւ Կասպից ծովի ամէնամեծ նաւահանգիստը եւ Կովկասի ամէնամեծ քաղաքը։

## Բնական պաշարներ

Պաքուի ընդերքը հարուստ է նաւթով, բնական գազով, կրաքարերով, զարգացած են նաւթի եւ գազի արդիւնահանումը, նաւթաքիմիական, քիմիական, շինանիւթերու, թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութիւնները, մեքենաշինութիւնը (նաւթասարքաւորումներու արտադրութիւն, սարքաշինութիւն, ելեկտրոնիքա եւ ռատիոտեխնիկա, նաւանորոգում եւ այլն)։

## Կրթութիւն

Պաքուի մէջ կը գործեն Ազրպէյճանի գիտութիւններու ակադեմիան, 11 բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ (անոնցմէ՝ 3 համալսարան), 7 թատրոն, մետրոպոլիտէն (1967-էն), շուրջ 30 թանգարան՝ արուեստի, գորգերու, ժողովրդական կիրառական արուեստի եւ այլն։

## Պատմութիւն

Պաքուն 1540-ին գրաւած է Սեֆեան Պարսկաստանը, 1580-ականներուն՝ Օսմանեան կայսրութիւնը։ 1747-ին Պաքուն դարձած է Պաքուի խանութեան կեդրոնը։ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1804–1813-ականներուն) ժամանակ՝ 1806-ին, Պաքուն միացած է Ռուսաստանին։ Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն՝ Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան, 1991-էն Ազրպէյճանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։ Պաքուի պատմական մասէն պահպանուած են Ամրոցը կամ Իչերիշահերը (պետական ճարտարապետական ինստիտուտ-արգելոց է), Շիրուանշահերու պալատը (15-րդ դար), Սընըղ Կալա մզկիթը (11-րդ դար), Բաիլովեան քարերը (13-րդ դար), Կըզ Կալասին (Կոյսի աշտարակը, 13-րդ դար) եւ այլն։

## Մշակոյթ

Պաքուն անցեալին եղած է նաեւ հայ մշակոյթի կեդրոն։ 500-ին Արցախի հայոց Վաչագան Բարեպաշտ թագաւորը քաղաքին մէջ կառուցած է հայկական առաջին եկեղեցին։ 19-րդ դարուն Պաքուի բնակչութեան մէկ քառորդը հայ էր, որոնք աշխուժօրէն մասնակցած են քաղաքի տնտեսական, հասարակական եւ մշակութային կեանքին։ Պաքուի նաւթահանքերու զգալի մասը կը պատկանէր հայ նաւթարդիւնաբերողներուն՝ Ալեքսանդր Մանթաշեան, Ստեփան Լիանոզով, Պաւել (Պօղոս) Ղուկասով, Եսայի Փիթոեւ եւ ուրիշներ, որոնք ունէին նաւթի սեփական փոխադրամիջոցներ (ինչպէս՝ ծովային)։ Հայերը նշանակալի դեր խաղցած են նաեւ ձկնարդիւնաբերութեան, ծխախոտագործութեան, գինեգործութեան բնագաւառներու մէջ։ Պաքուի առաջին դրամատուներու հիմնադիրները նոյնպէս հայեր էին։

## Ճարտարապետութիւն

1863–1869ականներուն հայերը Պաքուի մէջ կառուցած են Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին։ 1895-ին օծուած է քաղաքի հայկական գերեզմանատան մատուռ-եկեղեցին, 1911-ին՝ Սուրբ Թադէոս եւ Սուրբ Բարթողիմէոս եկեղեցին։ Առաջին հայկական դպրոցը Պաքուի մէջ բացուած է 1860-ին եւ արդէն 19-րդ դարու վերջը այդտեղ կը գործէր 12 դպրոց, իսկ 1930–1950-ականներուն հայկական միջնակարգ դպրոցներու թիւը հասած էր 80-ի։ Այդ տարիներուն կը գործէին նաեւ մանկավարժական տեխնիկումը, հայկական համալսարաններ՝ Պաքուի համալսարանին եւ մանկավարժական ինստիտուտին մէջ։ Հայ ճարտարապետները (Գաբրիէլ Տէր-Միքէլեան, Վարդան Սարգսեան, Յ. Տէր-Յովհաննիսեան եւ ուրիշներ) եւ շինարարները գործօն մասնակցութիւն ունեցած են Պաքուի կառուցապատման։ 1980-ականներու վերջերը Պաքուի մէջ բնակած է շուրջ 300 հազար հայ։ Վերջին հայկական դպրոցը փակուած է 1983-ին։ 13-19 Յունուար 1990-ին Պաքուի մէջ կազմակերպուած հայերու ջարդերէն ետք հայերը հարկադրաբար հեռացած են քաղաքէն։

## Թատրոն

Հայ թատերական կեանքը Պաքուի մէջ սկզբնաւորուած է 1870-ին, բացուած է հայկական թատրոն (իբրեւ պետական թատրոն գործած է 1939–1949-ականներուն)։ Պաքուի մէջ գործած են նաեւ երաժշտական անսամպլներ, գրադարան-ընթերցարաններ, ակումբներ։ Տարբեր տարիներու Պաքուի հայ թատերական կեանքը ղեկավարած են Յովհաննէս Աբէլեանը, Յովհաննէս Զարիֆեանը, Յովսէփ Ոսկանեանը, Լեւոն Երամեանը, Ժասմէնը, Արշակ Յարութիւնեանը եւ ուրիշներ։ Այստեղ գործած են նաեւ տպարաններ, հրատարակուած են հայերէն պարբերականներ («Հայկական աշխարհ», «Օրեր», «Շեփոր», «Առաւօտ», «Թատրոն եւ երաժշտութիւն», «Նոր խօսք» եւ այլն), դասագիրքեր, գրականութիւն։ 1890-ականներու կէսերուն Պաքուի մէջ գործած է «Օջախ» գրական խմբակը, 1910–1917-ականներուն՝ Հայ գրողներու ընկերութիւններ, որոնց աշխատանքներուն մասնակցած են Ղազարոս Աղայեանը եւ Յովհաննէս Թումանեանը։ Պաքուի մշակութային կեանքին մէջ նշանակալի դեր խաղացած են հայ կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալեանը, Կոմիտասը, Անտոն Մայիլեանը եւ ուրիշներ։

## Ժողովրդագրութիւն

| Տարի | Ատրպէյճանցիներ | % | Ռուսեր | % | Հայեր | % | Հրեաներ | % | Այլ | % | Ընդամէնը |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1886 | 37,530 | 43.3 | 21,390 | 24.7 | 24,490 | 28.3 | 391 | 0.5 | 2,810 | 3.2 | 86,611 |
| 1897 | 40,341 | 36 | 37,399 | 33.4 | 19,099 | 17.1 | 3,369 | 3 | 11,696 | 10.5 | 111,904 |
| 1926 | 118,737 | 26.2 | 167,373 | 36.9 | 76,656 | 16.9 | 19,589 | 4.3 | 70,978 | 15.7 | 453,333 |
| 1939 | 215,482 | 27.4 | 343,064 | 43.6 | 118,650 | 15.1 | 31,050 | 3.9 | 79,377 | 10.1 | 787,623 |
| 1959 | 211,372 | 32.9 | 223,242 | 34.7 | 137,111 | 21.3 | 24,057 | 3.7 | 56,725 | 8.7 | 652,507 |
| 1970 | 586,052 | 46.3 | 351,090 | 27.7 | 207,464 | 16.4 | 29,716 | 2.3 | 88,193 | 6.9 | 1,262,515 |
| 1979 | 530,556 | 52.4 | 229,873 | 22.7 | 167,226 | 16.5 | 22,916 | 2.3 | 62,865 | 6.2 | 1,013,436 |
| 1999 | 1,574,252 | 88 | 119,371 | 6.7 | 378 | 0.02 | 5,164 | 0.3 | 89,689 | 5 | 1,788,854 |
| 2009 | 1,848,107 | 90.3 | 108,525 | 5.3 | 104 | 0.005 | 6,056 | 0.6 | 83,023 | 4.1 | 2,045,815 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1897 | 111 904 մարդ |  |
| 1926 | 446 832 մարդ |  |
| 1939 | 543 939 մարդ |  |
| 1959 | 642 507 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1970 | 851 547 մարդ |  |
| 1979 | 1 021 969 մարդ |  |
| 1989 | 1 150 055 մարդ |  |
| 2009 | 2 045 800 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2012 | 2 122 300 մարդ |  |
| 2014 | 2 181 800 մարդ |  |
| 2018 | 2 262 600 մարդ |  |
| 2019 | 2 293 100 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2020 | 2 293 700 մարդ |  |
| 2021 | 2 300 500 մարդ |  |

 |

## Կլիմայ

Պաքուն կը գտնուի բարեխառն գօտիի մէջ՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ յատկանիշերով։ Անոր շնորհիւ այստեղ պարզ կ՚արտայայտուին տարուայ չորս եղանակները։ Ձմեռները զով են, երբեմն՝ ցուրտ եւ ձնառատ։ Ամրան ընդհանրապէս տաք է, չորային։ Կլիման կիսաչոր է։ Տեղումներու հիմնական մասը կու գայ գարնան, աշնան եւ ձմրան։ Կ՚ըլլան ուժեղ քամիներ ամբողջ տարուան ընթացքին։

| Պաքուի կլիմայական տուեալները |
| --- |
| Ամիս | յունու | փետ | մարտ | ապր | մայ | յուն | յուլ | օգոս | սեպ | հոկ | նոյ | դեկ | Տարի  |
| Միջին բարձր °C (°F) | 6.6 (43.9) | 6.3 (43.3) | 9.8 (49.6) | 16.4 (61.5) | 22.1 (71.8) | 27.3 (81.1) | 30.6 (87.1) | 29.7 (85.5) | 25.6 (78.1) | 19.6 (67.3) | 13.5 (56.3) | 9.7 (49.5) | 18.1 (64.6) |
| Միջին օրական °C (°F) | 4.4 (39.9) | 4.2 (39.6) | 7.0 (44.6) | 12.9 (55.2) | 18.5 (65.3) | 23.5 (74.3) | 26.4 (79.5) | 26.3 (79.3) | 22.5 (72.5) | 16.6 (61.9) | 11.2 (52.2) | 7.3 (45.1) | 15.1 (59.2) |
| Միջին ցած °C (°F) | 2.1 (35.8) | 2.0 (35.6) | 4.2 (39.6) | 9.4 (48.9) | 14.9 (58.8) | 19.7 (67.5) | 22.2 (72) | 22.9 (73.2) | 19.4 (66.9) | 13.6 (56.5) | 8.8 (47.8) | 4.8 (40.6) | 12.0 (53.6) |
| Տեղումներ մմ (մատնաչափ) | 21 (0.83) | 20 (0.79) | 21 (0.83) | 18 (0.71) | 18 (0.71) | 8 (0.31) | 2 (0.08) | 6 (0.24) | 15 (0.59) | 25 (0.98) | 30 (1.18) | 26 (1.02) | 210 (8.27) |
| Միջ. տեղումներու օրեր (≥ 0.1 mm) | 6 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 2 | 2 | 6 | 6 | 6 | 49 |
| Միջ. ձնառատ օրեր (≥ 1 cm) | 4 | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 3 | 10 |
| Միջին ամսական արեւային ժամ | 89.9 | 89.0 | 124.0 | 195.0 | 257.3 | 294.0 | 313.1 | 282.1 | 222.0 | 145.7 | 93.0 | 102.3 | 2207,4 |
| *Աղբիւր #1: World Meteorological Organisation (UN), Hong Kong Observatory for data of sunshine hours* |
| *Աղբիւր #2: Meoweather (Snowy days)* |

## Հայերը Պաքուի մէջ

## Հայկական դպրոցներ

###### Հայկական դպրոցները մինչեւ ԽՍՀՄ կազմաւորում

* Պաքուի հայկական Մեսրոպեան ծխական երկդասեան դպրոց
* Պաքուի հայկական Հռիփսիմեան օրիորդաց միջնակարգ դպրոց
* Պաքուի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ իգական ծխական դպրոց
* Պաքուի հայկական միջնակարգ հոգեւոր դպրոց
* Պաքուի Գրիգոր Լուսաւորչի անուան դպրոց
* Պաքուի եկեղեցական աղքատանոցի արական դպրոց
* Պաքուի եկեղեցական աղքատանոցի իգական դպրոց
* Պաքուի մարդասիրական աղքատանոցի արական դպրոց
* Պաքուի մարդասիրական աղքատանոցի իգական դպրոց
* Պաքուի «Շամախու» թաղի արական ծխական դպրոց
* Պաքուի «Շամախու» թաղի օրիորդաց դպրոց
* Պաքուի հայ բողոքականներու դպրոց
* Պաքուի Ա. Տեր-Ղուկասեանի հիմնած դպրոց
* Պաքուի հայկական ձայնագրութեան դպրոց
* Պաքուի հայ-լիւթերական դպրոց
* Պաքուի հայ կանանց արհեստագիտական դպրոց
* Պաքուի Հռիփսիմեան օրիորդաց դպրոց

###### ԽՍՀՄ շրջանի հայկական դպրոցներ

* Պաքուի Յովհաննէս Թումանեանի անուան միջնակարգ դպրոց

## Աղբիւրներ

* Հայկական Հանրագիտարան

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* baku.am — կայք Պաքուի հայ համայնքի պատմութեան եւ ոչնչացման մասին Archived 2018-03-17 at the Wayback Machine.
* Պաքուի քաղաքապետարանի պաշտօնական կայք (ազրպ.)
* Հայերը Պաքուի մէջ (ռուս.)
* Հայկական կայք Պաքուի մասին (Հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն) Archived 2020-07-18 at the Wayback Machine.