# Իտալիա

| **Իտալիա** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Իտալիոյ դրօշը | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Աբրուցցո?, Բազիլիկատա?, Քալաւրիա, Քամփանիա, Էմիլիա Ռոմանիա?, Ֆրիուլի Վենեցիա Ճուլիա, Լացիօ, Լիգուրիա?, Լոմբարդիա?, Մարկե?, Մոլիզե?, Պիեմոնտ?, Ապուլիա?, Սարդինիա?, Սիչիլիա, Թոսքանա, Թրենտինօ Ալտօ Ատիճէ, Ումբրիա?, Վալլե Դ'Աոստա? և Վենեթօ |
| Պետական լեզու | Իտալերէն |
| Մայրաքաղաք |  Հռոմ |
| Օրէնսդիր մարմին | Իտալիայի խորհրդարան? |
| Երկրի ղեկավար | Սերջիո Մատարելլա? |
| Կառավարութեան ղեկավար | Ճորճիա Մելոնի |
| Ազգաբնակչութիւն | 58 850 717 մարդ (2023) |
| Օրհներգ | Իտալիայի օրհներգ? |
| Հիմնադրուած է | 18 Յունիս 1946, 17 Մարտ 1861 և 476 թ. |
| Արժոյթ | `Եւրօ` |
| Ազգային տօն | Նոր Տարի, Յայտնութիւն, Ս. Զատկուան Մեռելոց, Anniversary of the liberation of Italy?, Մայիս Մէկ, Festa della Repubblica?, Ferragosto?, Բոլոր Սրբերի օր?, Ս․ Ծնունդ, Սուրբ Ստեփանոսի օր?, Feast of the Immaculate Conception? և Զատիկ |
| Ժամային համակարգ | Europe/Rome? |
| Հեռաձայնային համակարգ | +39 |
| Համացանցի յղում | .it? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,895 |
| italia.it​(իտալ.)​(անգլերէն)​(սպան․) |

**Իտալիան** (իտալ.՝ Italia), պաշտօնապէս Իտալական Հանրապետութիւն (իտալ.՝ Italia), երկիր է, որ կը գտնուի հարաւային Եւրոպայի մէջ։

## Անուանում

Անուանումը առաջացած է մ.թ.ա. մօտ 500 թուականին Վիտալիա ձեւով եւ սկզբնապէս կը վերաբերէր միայն Կալբրիոյ՝ Ապենինեան թերակղզիին հարաւային վերջաւորութեան, ուր բնակութիւն հաստատած էր հիւսիսէն եկած վիտալներ ցեղը։

Յունական գաղութացման համեմատ, սկսաւ նշանակել Ապենինեան թերակղզիի հարաւային՝ յունական մասը, ի զանազանութիւն անոր մնացած մասի, որ կոչուած էր Տիրենիա։ Մ.թ.ա. 2-1 դարերուն, անուանումը աստիճանաբար տարածուած է ամբողջ թերակղզիին վրայ եւ որոշ ժամանակ կը հետապնդուէր Հռոմի տիրութիւններէն։

Հռոմէական տիրապետութեան հաստատումով դարձած է Ապենինեան թերակղզիին հոմանիշ աշխարհագրական հասկացութիւն։

## Աշխարհագրութիւն

Իտալիոյ ափերը քիչ կտրտուած են, ափագիծի երկարութիւնը մօտ 7.5 հզ քմ է։ Բնաշխարհի մէջ կը գերակշռեն լեռներն ու բարձրութիւնները (տարածքի 4/5-ը)։ Երկրի հիւսիսը Ալպերն են (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 4807 մ., Մոնպլան), որմէ հարաւ կը տարածուի Փատանի հարթավայրը։ Ալպերու եւ Ապենիններու ստորոտներուն կը գտնուին

Վեզուվիւս հրաբուխի խառնարանը
200 – 500 մ բարձրութեան հարթավայրեր, Փօ գետին երկայնքով՝ կաւաճահճային ցածրադիր (50 – 100 մ.) հարթավայրեր, Փատանի հարթավայրէն հարաւ, Ապենինեան թերակղզիի երկայնքով, մօտ 1200 քմ երկարութեամբ, կը տարածուին միջին բարձրութեան Ապենինները (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 2914 մ, Քորնօ)։ Կան գործող եւ յանգած հրաբուխներ (Ամիատա՝ 1734 մ, Վեզուվ՝ 1277 մ.), լաւային դաշտեր։ Հարաւ-արեւելքին, Ատրիաթիկ ծովու ափերու երկարութեամբ, կը ձգուին Տորկանօ եւ Լէօ Մուրշէ քարսթային սարաւանդները, Ապենինեան թերակղզիի հարաւը՝ Քալապրեան Ապենինները (բարձրութիւնը՝ մինչեւ 1956 մ.)։ Կղզիներն ունին լեռնային ռելիէֆ եւ կարգ մը հրաբուխներ՝ Էթնա (3340 մ.), Սթրոմպոլի, Վուլքանօ։

Իտալիոյ բնորոշ են յաճախակի եւ ուժեղ երկրաշարժները։ Երկրաբանական կառուցուածքով Իտալիան կը պատկանի Ալպեան կէոսինքլինալային (ծալքաւորութեան) մարզին։

Օգտակար հանածոներէն կան քարածուխ, գորշ ածուխ, լիկնիթ, թերթաքարեր, նաւթ, կազ, կապար, ցինկ, երկաթ, պոքսիթներ, սնդիկ, ծծումբ, մարմար, կերակուրի աղ, հանքային եւ տաք ջուրեր (100 – 120 °C)։

### Կլիմայ

Կլիման տարածքի մեծ մասին մէջ, մերձարեւադարձային է, Միջերկրական ծովմիջերկրածովեան, Պադանի հարթավայրին մէջ անցողիկ՝ մերձարեւադարձայինէն բարեխառնի։ Ամառը չորային է։ Յուլիսի կիսուն ջերմաստիճանը Ալպերու ստորոտին՝ 20 – 22 °C է, Պադանի հարթավայրին մէջ՝ 22 – 24 °C, Ապենինեան թերակղզիին եւ կղզիներուն մէջ՝ 23 – 28 °C է։ Սիրոկօ քամիներու հետեւանքով ջերմաստիճանը կը բարձրանայ 40 °C-էն 45 °C։ Ալպերուն մէջ՝ 3500 մ. բարձրութենէն վեր, Յուլիսին՝ ջերմաստիճանը կ'իջնէ մինչեւ 0 °C։ Յունուարի կիսուն ջերմաստիճանը Ալպերու ստորոտին եւ Պադանի հարթավայրին մօտ 0 °C է, Ապենինեան թերակղզիին եւ կղզիներուն մէջ՝ 1 – 12 °C։ Ալպերուն մէջ յաճախ կան— 15 °C-էն —20 °C սառնամանիքներ։ Տեղումներու տարեկան քանակն Արեւելեան Ալպերուն եւ Ապենիններու հիւսիսային մասին մէջ, ինչպէս նաեւ լեռներու արեւմտեան լանջերուն աւելի քան 3000 մմ. է, արեւելեան լանջերուն եւ ներքին շրջաններուն մէջ՝ 600 – 800 մմ., կղզիներուն մէջ՝ 500 մմ։

### Ներքին Ջուրերը

Գետային ցանցը խիտ է։ Հիւսիսէն կը հոսի Փօն (652 քմ.), Պադանի հարթավայրի արեւելքէն՝ Ատիշէ, Պրենթայ, Փիեաւէ, Թալեամենթօ, Ռենօ գետերը։ Ունին ձնանձրեւային եւ սառցադաշտային սնում, կ'օգտագործուին որպէս ոռոգման աղբիւր։ Ապենինեան թերակղզիին եւ կղզիներու գետերը համեմատաբար սակաւաջուր են, սնունդ կ'առնեն անձրեւներով եւ ամռան յաճախ կը չորնան։ Առաւել մեծ գետերէն են Առնօն եւ Տիբրը։

Իտալիոյ լիճերու մեծ մասը կը գտնուին Լոմբարդական Ալպերուն մէջ (Տարտա, Քոմօ, Լակօ-Մաճորէ եւն)։

### Բուսականութիւնն ու Կենդանական Աշխարհը

Ալպերուն մէջ՝ մինչեւ 800 մ. բարձրութեան վրայ կ'աճին լեռնային լայնատերեւ անտառներ (կաղնի, շագանակենի, հացենի), 800 – 1800 մ. բարձրութիւններուն՝ հաճարենին եւ փշատերեւ անտառները, աւելի բարձր՝ լեռնամարգագետնային հողերուն, թփուտները եւ ենթալպեան ու ալպեան մարգագետինները։ Պադանի հարթավայրին մէջ տարածուած է բուսականութիւնը, Ապենիններուն եւ Սիսիլիա ու Սարտինիա կղզիներուն մէջ (մինչեւ 500 – 600 մ. բարձրութիւնները), շագանակագոյն եւ հրաբխային հողերուն մէջ՝ մշտադալար սոճին, թփուտները, 1000 – 1500 մ.-էն բարձր՝ լեռնային լայնատերեւ անտառները։

Կենդանիներէն կը հանդիպին քարայծ, վայրի կատու, կզաքիս, գորշ արջ, նապաստակ, սկիւռ, մօտ 400 տեսակի թռչուններ եւ բազմաթիւ ջրային անասուններ։

## Բնակչութիւն

Բնակչութեան թիւով՝ Իտալիան Եւրոպայի չորրորդ երկիրն է։ Երկրի բնակչութեան 94% իտալացիներն են, որոնք դաւանանքով քրիստոնեայ կաթոլիկներն են։ Բնակչութեան կէսէն աւելին կ'ապրի քաղաքներուն մէջ։ Քաղաքներու մեծ մասը հաստատուած են հիւսիսային Իտալիոյ մէջ։

| Բնակչութեան 1960-2023 թուականների վիճակագրություն |
| --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1960 | 50 199 700 մարդ |  |
| 1961 | 50 536 350 մարդ |  |
| 1962 | 50 879 450 մարդ |  |
| 1963 | 51 252 000 մարդ |  |
| 1964 | 51 675 350 մարդ |  |
| 1965 | 52 112 350 մարդ |  |
| 1966 | 52 519 000 մարդ |  |
| 1967 | 52 900 500 մարդ |  |
| 1968 | 53 235 750 մարդ |  |
| 1969 | 53 537 950 մարդ |  |
| 1970 | 53 821 850 մարդ |  |
| 1971 | 54 073 490 մարդ |  |
| 1972 | 54 381 345 մարդ |  |
| 1973 | 54 751 406 մարդ |  |
| 1974 | 55 110 868 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1975 | 55 441 001 մարդ |  |
| 1976 | 55 718 260 մարդ |  |
| 1977 | 55 955 411 մարդ |  |
| 1978 | 56 155 143 մարդ |  |
| 1979 | 56 317 749 մարդ |  |
| 1980 | 56 433 883 մարդ |  |
| 1981 | 56 501 675 մարդ |  |
| 1982 | 56 543 548 մարդ |  |
| 1983 | 56 564 074 մարդ |  |
| 1984 | 56 576 718 մարդ |  |
| 1985 | 56 593 071 մարդ |  |
| 1986 | 56 596 155 մարդ |  |
| 1987 | 56 601 931 մարդ |  |
| 1988 | 56 629 288 մարդ |  |
| 1989 | 56 671 781 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1990 | 56 719 240 մարդ |  |
| 1991 | 56 758 521 մարդ |  |
| 1992 | 56 797 087 մարդ |  |
| 1993 | 56 831 821 մարդ |  |
| 1994 | 56 843 400 մարդ |  |
| 1995 | 56 844 303 մարդ |  |
| 1996 | 56 860 281 մարդ |  |
| 1997 | 56 890 372 մարդ |  |
| 1998 | 56 906 744 մարդ |  |
| 1999 | 56 916 317 մարդ |  |
| 2000 | 56 942 108 մարդ |  |
| 2001 | 56 974 100 մարդ |  |
| 2002 | 57 059 007 մարդ |  |
| 2003 | 57 313 203 մարդ |  |
| 2004 | 57 685 327 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2005 | 57 969 484 մարդ |  |
| 2006 | 58 143 979 մարդ |  |
| 2007 | 58 438 310 մարդ |  |
| 2008 | 58 826 731 մարդ |  |
| 2009 | 59 095 365 մարդ |  |
| 2010 | 59 277 417 մարդ |  |
| 2011 | 59 379 449 մարդ |  |
| 2012 | 59 539 717 մարդ |  |
| 2013 | 60 233 948 մարդ |  |
| 2017 | 60 551 416 մարդ |  |
| 2016 | 60 599 936 մարդ |  |
| 2020 | 60 317 000 մարդ |  |
| 2023 | 58 850 717 մարդ |  |

 |

## Մեծ Քաղաքներ

Մեծ քաղաքներէն են Հռոմը, Թուրինը, Միլանը, Ճենովան, Վենետիկը, Նեապոլը եւ Պալերմոն։

|  | Քաղաք | Շրջան | Բնակչությունը |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Հռոմ | Լացիո | 7006286810400000000♠2 868 104 |
| 2 | Միլան | Լոմբարդիա | 7006133962200000000♠1 339 622 |
| 3 | Նեապոլ | Կամպանիա | 7005989292000000000♠989 292 |
| 4 | Թուրին | Պիեմոնտ | 7005901250000000000♠901 250 |
| 5 | Պալերմո | Սիցիլիա | 7005677584000000000♠677 584 |
| 6 | Գենուա | Լիգուրիա | 7005595025000000000♠595 025 |
| 7 | Բոլոնիա | Էմիլիա-Ռոմանիա | 7005385175000000000♠385 175 |
| 8 | Ֆլորենցիա | Տոսկանա | 7005378556000000000♠378 556 |
| 9 | Բարի | Ապուլիա | 7005322179000000000♠322 179 |
| 10 | Կատանիա | Սիցիլիա | 7005315535000000000♠315 535 |
| 11 | Վենետիկ | Վենետո | 7005264593000000000♠264 593 |
| 12 | Վերոնա | Վենետո | 7005260347000000000♠260 347 |
| 13 | Մեսինա | Սիսիլիա | 7005241084000000000♠241 084 |
| 14 | Պադուա | Վենետօ | 7005210890000000000♠210 890 |
| 15 | Տրիեստ | Ֆրիուլի-Վենետիկ-Ջուլիա | 7005204489000000000♠204 489 |
| 16 | Տարանտո | Ապուլիա | 7005202700000000000♠202 700 |
| 17 | Բրեշիա | Լոմբարդիա | 7005195624000000000♠195 624 |
| 18 | Պրատո | Տոսկանա | 7005190618000000000♠190 618 |
| 19 | Պարմա | Էմիլիա-Ռոմանիա | 7005188836000000000♠188 836 |
| 20 | Մոդենա | Էմիլիա-Ռոմանիա | 7005185217000000000♠185 217 |

## Պետական Կառուցուածքը

Մաթէո Ռենցի Վարչապետ 2021-էնՍերճօ Մաթարելլայ Հանրապետութեան նախագահ 2015-էն
Իտալիան խորհրդարանական հանրապետութիւն է։ Երկրի ղեկավարը կը համարուի՝ խորհրդարանը։

Օրենսդիր իշխանութիւնը Իտալիոյ կը պատկանի խորհրդրանին, որ նոյնպէս երկպալատ է։ Նրա պալատներն են՝ Պատգամաւորներու Պալատը եւ Սենատը։ Իտալիոյ խորհրդարանի պալատները կը համարուին հաւասար։ Պատգամաւորները կ'ընտրուին 5 տարի ժամկէտով։

Իտալիոյ մէջ, գործադիր իշխանութիւնը կ'իրականացուի 13 նախարարութիւններու միջոցով, որոնց գործունէութիւնը կը համակարգէ Նախարարներու Խորհրդի Նախագահը։

Բարձրագոյն դատական մարմինը Իտալիոյ մէջ՝ Բարձրագոյն կասացիոն դատարանն է։ Պետութեան բոլոր շրջաններուն մէջ կը գործեն 26 վերաքննիչ դատարան։

### Քաղաքական Կուսակցութիւններ

* Տեմօքրաթական կուսակցութիւն (իտալ.՝ Partito Democratico, PD)Ձախ կեդրոնամէտ կուսակցութիւն է
* Հինգ Աստղերու Շարժում (իտալ.՝ Movimento 5 Stelle, M5S)
* Յառաջ, Իտալիա (իտալ.՝ Forza Italia)` Սիլուիօ Պերլուսքոնիի աջ կեդրոնամետ կուսակցութիւն
* Հիւսիսի Լիկայ (իտալ.՝ Lega Nord per l'Indipendenza della Padania)
* Նոր Աջ Կեդրոն (իտալ.՝ Nuovo Centrodestra)

## Մշակոյթը

### Ճարտարապետութիւն

Իտալիոյ տարածքին կը գտնուէն անհամար յայտնի շինութիւններՖլորենցիաՓիզա
Հնագոյն գեղարուեստական հուշարձանները կը պատկանին պալէոլիթի եւ էնեոլիթի դարաշրջաններուն։ Պրոնզի դարաշրջանին (մ.թ.ա. II հազարամեակի 2-րդ կէս) բնորոշ է կրեաեմիկենեան մշակոյթի ազդեցութիւնը։

Սարդինիա կղզիին մէջ, ստեղծուած է մեգալիթեան կառոյցի իւրօրինակ տիպ՝ կեղծ գմբեթածածկ բոլորակ քարէ աշտարակ։ Հիւսիսին մէջ, զարգաած է տեռամար մշակոյթը։ Մ.թ.ա. IX—V դդ., ստեղծուած է Վիլլանովա մշակույթը, Ք.Ա. VIII—II դդ.՝ էարոակների մշակույթը։ Մ.թ.ա. VIII —VI դդ. Իտալիոյ ծովեզերեայ տարածքին մէջ, ստեղծուած յունական առեւտրական բնակավայրերու տեղերուն մէջ, պահպանուած են տաճարներու մնացորդներ, քանդակներ, գեղագիտական իրեր։ Հին յունական, էտրուսկեան եւ այլ տեղական գեղագիտական աւանդութիւններու հիման վրայ, մ.թ.ա. V դարէն մինչեւ V դ., զարգացած է հին Հռոմի արուեստը։ Հռոմի անկումէն եւ քրիստոնէութեան ընդունումէն յետոյ, սկսած է կազմաւորուիլ Իտալիոյ միջնադարեան արուեստը՝ հենելով հին արուեստի աւանդութիւններուն, դարերու ընթացքին կրելով Բիւզանդիոյ մշակոյթի եւ բազմաթիւ բարբարոս ժողովուրդներու գեղագիտական ճաշակի ազդեցությունը։

IV – VI դդ. Հռոմին մէջ եւ այլ քաղաքներուն մէջ, կառուցուած են շքեղ բազիլիկներ (Սան Ճովաննի Լատերանօ, Սան Փաուլօ Ֆուորի լէ Մուռա, Հռոմ), պաշտամունքային կեդրոնակազմ շէնքեր (Սան Վիտալե եկեղեցին, Ռավեննա)։ Տաճարները ներսէն զարդարուած են բազմագոյն խճանկարներով, որոնք սկզբը պահպանելով հին արուեստի կենսուրախութիւնն ու պատկերման ծաւալայնութիւնը (Սանտա-Կոստանցա եկեղեցւոյ խճանկարները, IV դ., Հռոմ), հետզհետէ դարձած են աւելի պայմանական։ Լուսաստվերային ձեւաստեղծումը փոխարինուած է հարթ-մակերեսայինով, գունային նուրբ եւ հնչեղ համադրումները ձեռք բերած են հանդիսաւոր վերացականութիւն։

VIII – X դդ., առաջատարը Լոմբարդիոյ ճարտարապետութիւնն էր։ Այստեղ ստեղծուած է առանձին կանգնած աշտարականման զանգակատան տիպը։ XI —XIII դդ., Իտալիայիոյ տարածքին կազմավորուած է համաեւրոպական ռոմանական ոճը, որ երկրի ֆեոդալական մասնատւածութեան պայմաններուն, տարբեր կեդրոններուն(Միլան, Վերոնա, Պարմա, Պադուա) ձեռք բերած է շարք մը տեղական առանձնահատկութիւններ։

Իտալական ռոմանական ճարտարապետութեան ընդհանուր բնորոշ հատկանիշներն են հստակ եւ համաչափ համամասնութիւնները, հանդիսաւոր հարդարանքը։ Ներդաշնակ համամասնութիւններով, դեկորի նրբագեղուեամբ օժտուած է Պիզայի կաթողիկէի համալիրը։

Սիսիլիայի կառոյցներուն իւրայատուկ միահիւսուած են բըիւգանդական, արաբական, նորմանդական ճարտարապետական ձեւերը։

Բիւզանդական խաչաձեւ գմբեթաւոր եկեղեցւոյ յուրատիպ տարբերակներէն է Վենետիկի հնգագմբեթ Սան Մարկո մոնումենտալ կաթողիկէն (IX դ., վերակառուցվել է XI—XV դդ.)։

Ռոմանական ժամանակաշրջանին, կազմաւորուած ե Իտալիոյ քաղաքներու մեծ մասը, ըստ տեղանքի՝ պաշտպանական կառոյցներով, քարէ տուն-աշտարակներով, ռատուշաներով, կամպանիլաներով, նեղ լուսամուտներով, կղմինտրեայ երկլանջ տանիքներով, 3—4-յարկանի խոժոռակերպար տուներով։

Կառուցվածքներուն կը կիռակուին քար, աղիւս, ջլաղեղային խաչային թաղեր, գմբեթ։ Կանոնաւոր կամ անկանոն հատակագծով, խիտ կուտակուած կառուցապատումը կը կատարուէր կեդրոնական հրապարակի շուրջը։

Իտալիան առաջինն է աշխարհին մէջ, իւրաքանչյուր չնչին բաժին ինկնող տեսարժան վայրերու թիւով, գեղեցիկ բնութիւնը, 300 թանգարաններն, հուշարձանները (աշխարհի բոլոր հուշարձաններու 80%-ը), արուեստի գործերը (ողջ մոլորակի արուեստի գործերու 50%-ը)։ Իտալիոյ հինավուրց քանդակներն ու ամրոցները մշտապէս կը գրաւեն աշխարհի տարբեր անկիւններու մէջ, բնակուող զբօսասերներուն, որոնք միշտ սիրով կը վերադառնան այստեղ։ Իտալական արուեստը յայտնի է բոլորիս նախ եւ առաջ իբրեւ գեղեցկութեան խորհրդանիշ, ինչի լաւագույն վկայութիւնն են «Միլոսյան Վեներա»-ն, Լեոնարտօ տա Վինչիի «Ջոկոնդա»-ն, Բուոնարոտի Միքելանջելոյի «Դավիթ»-ը, Ռաֆայէլ Սանտիի որմնանկարները, Կոլիզեումը, Միլանի Մայր Տաճարը, Պիզայի աշտարակը կամ Կրեմոնայի մէջ, ծնած Անտոնիո Ստրադիվարիի ջութակի կախարդական հնչիւնները։

Հրաշքներու երկիր Իտալիան անչափ մեծ վաստակ ունի մարդկութեան առաջ՝ իբրեւ գեղեցիկի «քարոզիչ»։ Այս մասին վկայ են համամարդկային նշանակութեան մշակութային գլուխգործոցները, բարձր նորաձեւութիւնը, պաշտամունքային դարձած իտալական կինոն, մեքենաները, խոհանոցը, ինչպէս նաեւ լեզուն, որ ամենագեղեցիկներէն է իր բարեհնչութեամբ։ Պատահական չէ, որ գեղագիտութեան փիլիսոփայական ուսմունքը ստեղծուած է իտալացի Բենեդետտո Կրոչեի կողմէն, որ 1903 թ–ին, յայտնաբերեց ինտուիցիոյ եւ արտահայտման միջեւ առկա կապը։ Իտալացիները կը համարուին ամենահանճարեղ ազգերէն մէկը. «Իտալացիները բոլոր անոնք են, ովքեր կիրթ են», կ'ըսէր Էրազմ Ռոտերդամցին։

## Նորաձեւութիւնը

Դիմակահանդէս Վենեցիոյ մէջ
Ժամանակակէն՝ Իտալիան ունի երկարաճիտ կոշիկի ձեւ, ինչ խիստ խորհրդանշական է՝ հաշուի առնելով՝ այս երկրի հագուստի եւ կոշկեղենի արտադրութեան ծաւալները։ «Made in Italy» արտայայտութիւնը փոխաբերական իմաստով թարգմանվուած է՝ էլեգանտ հագուստ եւ նրբաճաշակ ուրուագիծ։ Այդպիսով, գեղեցկութիւնը՝ հավանաբար ունի երկարաճիտ կոշիկներով նրբագեղ քայլվածք, որ այստեղ՝ Իտալիոյ մէջ, իր ընթացքը կ'ապրի Հռոմ–Ֆլորենցիա-Միլան նորաձեւութեան եռանկիւնի շրջանակներուն մէջ։ Այս հանգամանքն այնքան ալ տարօրինակ չի թուիր, եթէ ընդունենք, որ բնորդագործական տաղանդը իտալացիներու արեան մեջ է, իսկ նորաձեւութեան արուեստը այս երկրին մէջ ունի 7 հարիւրամեակի պատմութիւն։ Իտալական fashion արդիւնաբերութեան սկիզբ կը համարուի 1962 թ–ը, երբ Հռոմի մէջ, ստեղծուեցաւ Բարձր նորաձեւութեան Ազգային պալատը՝ Փարիզի Haute Couture խմբակցութեան նմանութեամբ։ 20-րդ դարի 50-ական թվականներուն Ֆլորենցիոյ մէջ, սկիզբ առած էր alta moda pronta երեւոյթը (pret-a-porte-ի նմանութեամբ)։ Իսկ արդէն 70-ականներէն համաշխարհային նորաձեւութեան կեդրոն դարձաւ Միլանը։ Հաստատուած է, որ «Մետաքսի ճանապարհը» սկիզբ առած է Կոմոյէն. այստեղ սֆեղծուած են կնոջ ամենայայտնի թիկնոցները։

### Խոհանոցը

Միջերկրածովեան ճաշացանկը մտցուած է ԻՒՆԷՍՔՕ-ի մարդկութեան ժառանգութեան ցանկի մէջԼազանեայ
Եթէ մարդը այն է, ինչ կ'ուտէ, ապա իտալացիներն, անկասկած, աշխարհի ամենալաւ ժողովուրդն են։ Ֆրանսական խոհանոցը, որ երկրորդ տեղը կը գրաւէ իտալականէն յետոյ, լաւն է պարզապէս այն պատճառով, որ Եկատերինա Մեդիչին, ամուսնանալով Հենրիխ II Նաւարացու հետ, խոհեմութիւն ունեցաւ իր հետ վերցնելու իտալացի խոհարարներու։ Ի դէպ, յայտնի շամբայնը յայտնագործուած է իտալացի վենետիկեան միաբան Ֆրանչեսկօ Սկակիի կողմէն, որ ալ 1335 թ–ին, գրի առաւ կազով գինու բաղադրատոմսը։ Իտալական խոհանոցը հիրաւի հանճարեղ է. պատահական չէ, որ տասնհինգերորդ դարուն, դեռեւս անյայտ Լեոնարտօ Դա Վինչին՝ Ֆլորենցիոյ մէջ, Վերոկիոյ քանդակագործութեան դպրոցն աւարտելէն յետոյ աշխատեց «Tre lumache» (Երեք խխունջ) ռեստորանին մէջ նախ՝ որպէս մատուցող, ապա՝ խոհարար։ Իտալական «փասդան», պանիրները, ապուրը, պաղպաղակը, սուրճը եւ նույնիսկ փիծծան, որ առաջինը մտաբերուած է իտալական խոհանոցը։

### Իտալիան Զբօսաշրջիկներու Ուխտատեղի

«Ես կը պաշտեմ Իտալիան, այստեղ ամենուր լաւ է», - ժամանակին ըսած է Ք. Բեյլին, եւ ատոր բացարձակ ճշմարտություն է։

Քարապինիերը Պոլոնիոյ մէջ
Իտալիոյ բնորոշ բնակավայր
Բաւական մտածած է այնպիսի վայրերու մասին, ինչպիսի են Թուրինը (Իտալիօյ առաջին մայրաքաղաքը, ուր 2006-ին, կայացան ձմեռային օլիմբիական խաղերը), Նեապոլը, Ֆերարան, Պադովան, Պարման, Բերգամօն, Ճենովան։

Ինչպէս ժամանակին ըսած է Բրոդսկին՝ այստեղ «Մարմինը միայն տրանսպորտային միջոց է աչքերու համար», որոնք փոքր-ինչ լայն բացելով՝ կը տեսնենք, որ Վենետիկն իրողութեամ մէջ, ոչ միայն գոնդոլաներով զբօսանք է ջրանցքներով, աղաւնիներով լեցուն հրապարակ, կամուրջներ, փողոցային սրճարաններ, դիմակներ կամ ջահեր։

Այստեղ՝ Մխիթարեան միաբանութեան մէջ էր, որ 1512 թուականին աբբահայր՝ Հակոբ Մեղապարտի շնորհիւ լույս տեսաւ հայերէն առաջին տպագիր գիրքը, եւ այստեղ է, որ երեք դար շարունակ պահուած են արուեստի եզակի նմուշներ՝ եգիպտական սարկոֆագներէպ մինչեւ Այվազովսկւոյ կտավները։ Սուրբ Ղազար կղզիին մասին Պալացեսկին կը գրէ. «Արևելքէն եկած կղզի մը, որ հանգրուած է այստեղ՝ զմայլուած Վենետիկի գեղեցկութեամբ»։

### Տօները

* 1 Յունուար՝ Նոր տարի (*Il Capodanno*),
* 6 Յունուար՝ Էպիֆանիա (*l’Epifania*) կամ Բեֆանա (*La Befana*), Աստուածայայտնութիւն, Աստուծոյ կնունք
* 8 Մարտ՝ Կանանց միջազգային օր (*La Festa della Donna*), պարտադիր տօն չէ եւ աշխատանքային օր է
* 21 Ապրիլ՝ Հռոմի հիմնադրման օր (*Natale di Roma*),
* 25 Ապրիլ՝ Ֆաշիզմից ու գերմանական շրջափակումէն ազատագրուելու օր (*La Liberazione*),
* 1 Մայիս՝ Աշխատանքի տօն (*La Festa del Lavoro*),
* 2 Յունիս՝ Իտալիոյ Հանրապետութեան հռչակման օր (*La Festa della Repubblica*),
* 15 Օգոստոս՝ Ֆերագոստո (*Il Ferragosto*) Աստուածամօր Փոխակերպութիւն կամ Համբարձում (*L’Assunzione*),
* 1 Նոյեմբեր՝ Բոլոր սուրբերու օր (*Il giorno di tutti i Santi* կամ *Ognissanti*),
* 2 Նոյեմբեր՝ Մեռելոց օր (*Il giorno della Commemorazione dei Defunti*),
* 8 Դեկտեմբեր՝ Աստուածամօր անարատ հղութիւն (*L’Immacolata Concezione*),
* 25 Դեկտեմբեր՝ Սուրբ Ծնունդ (*Il Natale*),
* 26 Դեկտեմբեր՝ Սուրբ Ստեֆանի օր (*Santo Stefano*).

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* Իտալիոյ մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատուն
* Երեւանի մէջ Իտալիոյ դեսպանատուն Archived 2013-01-11 at Archive.is

* Italy from BBC News
* Italy Archived 2021-07-01 at the Wayback Machine.. *The World Factbook*. Central Intelligence Agency.
* Italy from *UCB Libraries GovPubs*
* Իտալիա Curlieի վրայ
* Italy from the OECD
* Italy at the European Union
* Վիքիմեդիային մեջ Italy
* Key Development Forecasts for Italy from International Futures
* Government website
* Italian tourism official website

Կաղապար:Wikibooks