# Հունգարերէն

| **Հունգարերէն**  |
| --- |
| Հունգարերէն գրուած ամէնէն հին պահպանուած բառերը՝ 1055-ի Թիհանիի Պենետիքթեան աբբայութեան հիմնադրման հռչակագիրին մէջ: Գրուած է՝ feheruuaru rea meneh hodu utu rea (ներկայիս հունգարերէնով՝ Fehérvárra menő hadi útra, որ կը նշանակէ՝ «դէպի Ֆեհերուար տանող ռազմական ճանապարհը») |
| Տեսակ | Բնական |
| Ենթադաս | Ուկորա ֆիննական |
| Երկիրներ |  Հունգարիա,  Ռումանիա,  Սլովաքիա,  Ուքրանիա,  Սերպիա,  Խրուաթիա,  Աւստրիա և  Սլովենիա |
| Խօսողներու քանակ | 12 600 000 մարդ (2019) |
| Վերահսկող կազմակերպութիւն | Հունգարիոյ լեզուաբանական հետազօտութիւններու կեդրոն |
| Ռեյտինգ |
52 |
| ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի լեզուի կարգավիճակ | անվտանգ |
| Դասակարգում | * Ուրալեան
	+ Ուկորա-ֆիննական
		- Հունգարերէն
 |
| Գիրերու համակարգ | Հունգարական Այբուբեն, Հին Հունգարերէն և Hungarian Braille? |
| IETF | hu |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | вен 133 |
| ISO 639-1 | hu |
| ISO 639-2 | (B) hun |
| ISO 639-3 | hun |
| Hungarian language Ուիքիպահեստին մէջ |

**Հունգարերէն,** (ինքնանուանումը՝ Magyar nyelv `մատեար նիելվ`)՝ ուկորա-ֆիննական լեզուաճիւղէն։

Ֆիններէնի եւ էսթոներէնի նման, հունգարերէնը կը պատկանի ուրալեան լեզուաընտանիքին, որուն ամէնէն մօտիկ լեզուներն են՝ մանսիերէնը եւ խանթիերէնը:

Եւրոպական Միութեան մէջ ամէնէն լայն գործածութիւն ունեցող ոչ հնդեւրոպական լեզուն է:

Հունգարացիներուն մայրենի լեզուն է:

## Պատմութիւն

Հունգարերէնի վրայ ազդեցութիւն գործած են կարգ մը լեզուներ, այսպէս՝ Ե.-Թ. դարերուն, զգալի է թրքական խօսակցականի ազդեցութիւնը, Թ. դարէն սկսեալ, հունգարերէնին մէջ կը սկսին ներթափանցել սլավոնական տարրեր, քրիստոնէութիւնը ընդունելէ ետք, լատիներէնը կը դառնայ եկեղեցւոյ պաշտօնական լեզուն, հունգարերէնին մէջ մուծելով լատինական եւ յունական բառեզրեր:

Վերջապէս, վերջին երկու դարերուն, հունգարերէնին մէջ աշխուժօրէն մուտք կը գործեն գերմաներէնէ, ֆրանսերէնէ եւ իտալերէնէ բառեր, յատկապէս Ի. դարու երկրորդ կէսին՝ ռուսերէն, իսկ դարու վերջին՝ անգլերէն:

Նախահունգարական ցեղերը շփումներ ունեցած են բազմաթիւ սլավոնական ժողովուրդներու եւ ցեղախումբերու հետ: Ատիկա իր անդրադարձը ունեցած է հունգարերէնի բառապաշարին վրայ, որուն մէջ, առաւելապէս շատ են սլավոնաբանութիւնները՝ թիւով քանի մը հազար, որ կը կազմէ ընդհանուր բառապաշարին 20%-ը, գերմանական ծագումով բառերը կը կազմեն 11%-ը, թրքականները՝ 9.5%-ը, լատինա-յունականները՝ 6%-ը, ռոմանականը՝ 2.5%-ը, բուն ուրալեան ծագումով բառերը՝ 11%-ը, իսկ անորոշ ծագումով բառերը՝ 30%-ը:

## Բառապաշար

Հունգարերէնէ այլ լեզուներ բառարաններէն ամէնէն մեծը կը բովանդակէ 120,000 բառ եւ բառակապակցութիւն Հիմնական բառարանը կը պարունակէ քանի մը հարիւր բառարմատ այլ ուրալեան լեզուներէ, ինչպիսիք են՝ ֆիններէնը, էսթոներէնը, մանսիերէնը եւ խանթիերէնը: Ադպիսիներու օրինակ է él «ապրիլ» բայը (ֆիններէն elää), kettő՝ «երկու», három՝ «երեք», négy՝ «չորս» թուականները (մանսիերէն՝ китыг «քիթըկ», хурум «խուրում», нила «նիլայ», ֆիններէն՝ kaksi, kolme, neljä, էսթոներէն՝ kaks, kolm, neli, ), այնպէս, ինչպէս՝ víz՝ «ջուր», kéz՝ «ձեռն», vér «արիւն», fej՝ «գլուխ» (ֆիններէն եւ էսթոներէն՝ vesi, käsi, veri, ֆիններէն pää, էսթոներէն՝ pea կամ pää):

Սլավոններէն փոխառնուած բառեր են՝ medve՝ «արջ», málna` «մոռ», mák՝ «կակաչ» (ռուս.՝ медведь, малина եւ мак) բառերը, չեխերէնէ՝ király (թագաւոր), kukorica (եգիպտացորեն), -grád վերջածանցը (Visegrád):

Սլավոնական փոխառութիւններուն կը պատկանի առաջին հերթին պետական եւ հանրային կեանքի մեծաքանակ բառապաշարը, հողագործութեան եւ անասնապահութեան, ձկնորսութեան եւ որսորդութեան բառեզրերը, արհեստներու, բնակարանային պարագաներու զանազան անունները, հագուստի առարկաները, շաբթուան օրերը եւ այլն:

Թրքական փոխառութիւններուն կը պատկանին gyümölcsök («միրգ», հմմտ. թրք.՝ եմիշ/yemiş`սեխ, չուվաշերէն çимĕç), նաեւ՝ alma (խնձոր) բառերը: Թրքերէնէ փոխ առնուած է նաեւ ezer (ամհարերէն՝ հազար) բառը:

Բառարանին մնացեալ 30%-ը կը կազմեն անորոշ ծագումով բառերը, որոնք նմանապէս շատ են հարեւան ռումաներէնին մէջ:

## Այբուբեն

a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, q, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, w, x, y, z, zs

## Բառակազմութիւն

Հունգարերէնը կը պատկանի կցական լեզուներու շարքին եւ բառերու ձեւաւորման հիմնական ձեւը բառարմատին ածանցներ աւելցնելով կը կատարուի:

Նախածանցները շատ աւելի պակաս են:

Գոյականներու ձեւաւորման գլխաւոր ձեւերէն է միաձուլումը, որ կ'իրականացուի երկու արմատային բառերէ:
Ստորեւ բերուած են քանի մը օրինակներ՝

* fa (ծառ, փայտ) + vágó (կտրող, հատող) → favágó (փայտահատ),
* oj (նոր) + já (-vá, -vé ածանցի ձեւափոխութիւնն է, որ կը նշանակէ՝ «ընել ատիկա բանի մը համար») + építés (կառոյց) → újjáépítés (վերակառուցում),
* sárga (դեղին) + réz (պղինձ) → sárgaréz (արոյր):

Ձուլուածքները կրնան նաեւ ձեւաւորուիլ երկուքէն աւելի հիմնային բառերէն՝

* elme (միտք) + (gyógy [բուժում] + intézet [հաստատութիւն]) → elmegyógyintézet (հոգեբուժարան):

### Ածանցներ

-ság-ը կը համապատասխանէ հայերէնի -ութիւն ածանցին՝ zabadság (սապատշակ՝ ազատութիւն), barátság (պարաթշակ՝ բարեկամութիւն): Նոյն ածանցի -ség տարբերակը կը գործածուի, երբ բառարմատին վերջին վանկը e-ով է՝ idegenség (իտեկէնշէկ՝ օտարութիւն) testvériség (թեսթվերիշէկ՝ եղբայրութիւն):

* világos՝ պարզ, világosság՝ պարզութիւն,
* nagy՝ մեծ, nagyság՝ մեծութիւն:

### Շատ Երկար Բառեր

Կցական եղանակով հունգարերէնին մէջ կարելի է ձեւաւորել արտակարգ երկար բառեր, յաճախ՝ չգործածուող, որոնցմէ ամէնէն նշանաւորն է՝ megszentségteleníthetetlenségeskedéseitekért բառը, որուն մօտաւոր թարգմանութիւնն է՝ «անտեսանելի ձեւանալու ձեր կրկնութեան համար»:

### Անուններ

Հունգարերէն ցուցանակ
Հունգարերէնը կը կիրարկէ անուններու այսպէս կոչուած, արեւելեան կարգը, երբ նախ մականունը կը գրուի, ապա անունը: Օտար լեզուներուն մէջ, հունգարական անունները կը ներկայացուին արեւմտեան ձեւով: Օրինակ, «ջրածնային ռումբի հայրը» Հունգարիա ծնած է եւ ծննդեան անունը եղած է Թելլեր Էտէ (հունգարերէն՝ Teller Ede), իսկ ԱՄՆ տեղափոխուելէն ետք ճանչուած է արդէն Էտուարտ Թելլըր (անգլերէն՝ Edward Teller) անունով: Նշանաւոր ներդրող Ճորճ Սորոսին անունը մեզի ծանօթ է անգլերէն George Soros ձեւով, իսկ հունգարերէնով կը գրուի՝ Soros György (Շորոշ Տեորտ):

Ներկայի կանոններով, օտար անունները հունգարերէնին մէջ կը պահպանեն իրենց կարգը:

Մինչեւ Ի. դար, շատ էին օտար նշանաւոր անձերու անուններու «հունգարէացումը»՝ Եոհան Վոլֆկանկ Կէօթէի անունը կը գրուէր «Goethe János Farkas»: Այս եղանակով «հայերէնացնելու» պարագային, անիկա պէտք է գրուէր՝ «Յովհաննէս Գայլ Կէօթէ»: Այս կիրարկումը անսովոր կը հնչէ մեր օրերուն, երբ միայն քանի մը յայտնի անձերուն անունները պահպանած են իրենց հունգարերէնացուած ձեւերը՝ Verne Gyula (Ժիւլ Վէռն, ֆրանսերէն՝ Jules Verne), Marx Károly (Քարլ Մարքս, գերմաներէն՝ Karl Marx), Kolumbusz Kristóf (Քրիսթոֆըր Քոլոմպոս, սպ.՝ Christopher Columbus):
Աւելի յաճախ են (ինչպէս՝ հայերէնին մէջ) կրօնական գործիչներու եւ միապետներու անուններու հունգարէացումը, օրինակ՝ Սպանիոյ Խուան Քարլոսի (*Juan Carlos I*) թագաւորին անունը իբրեւ «I. János Károly» կամ Միացեալ թագաւորութեան թագուհի Եղիսաբէթ Բ.ի (*Elizabeth II*) անունը իբրեւ II. Erzsébet:

Ճափոնական անունները, որոնք Եւրոպային մէջ կը գրաւեն արեւմտեան կարգով, հունգարերէնին մէջ կը պահպանեն իրենց նախնական կարգը, ինչպէս օրինակ, Աքիրա Քուրոսաւայի անունը կը գրուի «Kuroszava Akira»:

Երկիրներու անունները կը կազմուին -ország վերջաւորութիւն աւելցնելով՝ Magyarország՝ Հունգարիա, Örményország՝ Հայաստան, Görögország՝ Յունաստան, Lengyelország՝ Լեհաստան, Észtország՝ Էսթոնիա, Németország՝ Գերմանիա, Oroszország՝ Ռուսիա:

## Ծանօթագրութիւններ