# Կենսաբանութիւն

**Կենսաբանութիւն** (յուն․՝ βιολογία, հին յուն․՝ βίος՝ կեանք եւ λόγος (լոկոս)՝ գիտութիւն), բնագիտութեան ճիւղերէն մին։ Կ'ուսումնասիրէ կենդանի մարմինները եւ իրենց փոխազդեցութիւնը շրջապատին հետ։ Բառը նախ օգտագործուած է ֆրանսացի բնագէտ Ժան Պապթիսթ Լամարքի կողմէ։ Կը քննէ կենսաբանութեան գիտութիւնը կառուցուածքը, գործառոյթը, աճումը, սկզբնաղբիւրը, եղափոխութիւնը, բաշխումը եւ դասակարգումը առարկաներու կեանքէն։ Միանալով սկզբունքներ կը կազմէ ժամանակակից կենսաբանութեան հիմնադրման, բջիջային տեսութեան, եղափոխութեան վրայյ։

Կենսաբանութիւնը, ինչպէս զատ գիտական ճիւղ, տասնիններորդ դարուն զարգացաւ, երբ գիտնականներ յայտնաբերեցին, որ մարմիններ կը բաժնեն հիմնական բնութագրեր։ Հիմա օգտագործման կանոնի չափօրինակ դասանիւթ է աշխարհի վարժարաններու, համալսարաններու, եւ մօտաւորապէս մէկ միլիոն ուսումնասիրութիւն, ամէն տարի, կը հրատարակուի կենսաբանութեան ու դեղի ամսագիրներու մէջ։

Կենսաբանութեան մասնագիտացած առարկաները աւանդաբար կը խմբաւորեն մարմինի ուսումնասիրութեան տիպով՝ բուսաբանութիւն՝ բոյսի մասնագիտութիւնը. կենդանաբանութիւն՝ կենդանիներու մասնագիտութիւնը. մանրակենսաբանութիւն՝ բջիջային մարմիններու մասնագիտութիւնը։

## Բաժիններ

Երկրի վրայ կենսաձեւերու եւ անոնց մէջ իրականացուող պրոցեսներու բազմակողմանի դրսեւորման պատճառով ժամանակակից կենսաբանութեան մէջ կ'առանձնանան բազմաթիւ գիտութիւններ, որոնք ձեւաւորուած են պատմական որոշակի յաջորդականութեամբ։

Առաջինը ծագած եւ զարգացած են բուսաբանութիւնն ու կենդանաբանութիւնը։ Կենսաբանական գիտութիւնները կը դասակարգուին ըստ օրգանիզմի ձեւի (ձեւաբանութիւն կամ մորֆոլոկիա), վարքի եւ միջավայրի հետ փոխյարաբերութեան (էգոլոկիա), կենսական ֆունկցիաներու (ֆիզիոլոկիա), ժառանգականութեան (գենետիկա), անհատական զարգացման օրինաչափութիւններու (զարգացման կենսաբանութիւն), կառուցուածքի (անաթոմիա, հիւսուածաբանութիւն), բջիջներու (բջջաբանութիւն) եւ այլն։ 20-րդ դարուն ձեւաւորուած են նաեւ մոլեկուլային կենսաբանութիւնը, տիեզերական կենսաբանութիւնը, կենսաֆիզիքական կենսաբանութիւնը եւ այլն։

Ստորեւ ներկայացուած են կենսաբանութեան հիմնական բաժինները․

* Աէրոկենսաբանութիւն - գիտութիւն օդածին օրգանական մասնիկներու մասին,
* Գիւղատնտեսութիւն - գիտութիւն մշակաբոյսերու եւ կենդանիներու ցեղատեսակներու արտադրման մասին՝ կիրառական ուղղուածութեամբ,
* Անաթոմիա - գիտութիւն մարդու, այլ կենդանիներու, բոյսերու եւ այլ օրգանիզմներու ձեւի եւ կառուցուածքի մասին,
* Հիւսուածաբանութիւն, *հիստոլոկիա* - գիտութիւն բջիջներու եւ հիւսվածքներու մասին,
* Աստղակենսաբանութիւն (*էքզոկենսաբանութիւն, էքզոհնէաբանութիւն, կենսաստղագիտութիւն*) - գիտութիւն տիեզերքի մէջ կեանքի եղափոխութեան, տարածման եւ ապագայի մասին,
* Կենսաքիմիա - գիտութիւն կեանքի գոյութեան եւ կենսագործունէութեան համար անհրաժեշտ քիմիական ռէակցիաներու մասին, կեդրոնացած բջիջային մակարդակի վրայյ,
* Կենսաճարտարագիտութիւն, *բիոինժեներուա* - գիտութիւն կեանքի ձեւերու ինժեներուայի մէջ կիրառման մասին՝ կիրառական ուղղուածութեամբ, մօտ է կենսատեխնոլոկիային,
* Կենսաաշխարհագրութիւն - գիտութիւն տեսակներու տարածական եւ ժամանակային բաշխուածութեան մասին,
* Կենսաինֆորմատիկա - գիտութիւն գենոմի եւ այլ կենսաբանական տեղեկատուութեան ուսումնասիրման, հաւաքագրման եւ պահպանման նպատակով տեղեկատուական տեխնոլոկիաներու կիրառման մասին,
* Կենսալեզուաբանութիւն - գիտութիւն լեզուի կենսաբանութեան եւ եղափոխութեան մասին,
* Կենսամաթեմատիկա (*մաթեմատիկական կենսաբանութիւն*) - գիտութիւն կենսաբանական գործընթացներու քանակական եւ որակական հետազօտման մասին,
* Կենսամեխանիկա - գիտութիւն կենդանի օրգանիզմներու մեխանիկայի մասին,
* Կենսաբժշկական հետազօտութիւններ - գիտութիւն առողջութեան եւ հիւանդութիւններու կապի մասին,
* Դեղագիտութիւն - գիտութիւն դեղերու եւ արհեստական դեղամիջոցներու ստեղծման, կիրառման եւ ազդեցութեան մասին,
* Կենսաերաժշտաբանութիւն - գիտութիւն կենսաբանական տեսակէտէ երաժշտութեան հետազօտման մասին,
* Կենսաֆիզիկա - գիտութիւն ֆիզիկայի տեսութիւններու եւ մեթոտներու միջոցով կենսաբանական գործընթացները հետազօտելու մասին,
* Կենսանշանագիտութիւն - գիտութիւն կենսաբանական գործընթացները նշանագիտութեան միջոցով հետազօտելու մասին՝ իմաստաւորման եւ հաղորդակցման մոտէլներու կիրառմամբ,
* Կենսատեխնոլոկիա - գիտութիւն կենսաբանական նիւթի գենետիկական, սինթետիկ եւ այլ ձեւերով ձեւափոխման մասին,
* Սինթետիկ կենսաբանութիւն - գիտութիւն, որ կը ներառէ ինժեներուան եւ կենսաբանութիւնը՝ կենսագործունէութեան մէջ բացակայող եւ բնութեան մէջ չհանդիպող ֆունկցիաներու ստեղծումը,
* Կառուցման կենսաբանութիւն - գիտութիւն սենեկային պայմաններու մէջ ապրող միջավայրի ստեղծման մասին,
* Բուսաբանութիւն - գիտութիւն բոյսերու մասին,
* Բջջաբանութիւն - գիտութիւն բջիջի ամբողջական միաւոր ըլլալու եւ բջիջին մէջ կատարուող մոլեկուլային եւ քիմիական գործընթացներու մասին,
* Կոգնիտիվ կենսաբանութիւն - գիտութիւն մտածողութեան՝ որպէս կենսաբանական գործընթաց ըլլալու մասին,
* Յատուկ պահպանութեան կենսաբանութիւն - գիտութիւն բնական միջավայրի, կենսահամակարգերի, վեգետացիայի եւ վայրի բնութեան պահպանութեան, պաշտպանութեան եւ վերականգնման մասին,
* Կրիոկենսաբանութիւն - գիտութիւն կենդանի օրգանիզմներու վրայ բնականէն ցած ջերմաստիճանի ազդեցութիւններու մասին,
* Զարգացման կենսաբանութիւն - գիտութիւն օրգանիզմներու՝ զիգոտէն մինչեւ հասուն վիճակի զարգացման մասին,
	+ Սաղմնաբանութիւն - գիտութիւն սաղմի զարգացման մասին,
* Էկոլոկիա - գիտութիւն կենդանի օրգանիզմներու միմիանց եւ արտաքին միջավայրի անկենդան տարրերու հետ ունեցած փոխյարաբերութիւններու մասին,
* Շրջակայ միջավայրի կենսաբանութիւն - գիտութիւն բնական միջավայրի որպէս մեկ ամբողջութիւն ըլլալու մասին՝ մարդկային ազդեցութիւնը հաշուի առնելով,
* Համաճարակաբանութիւն - գիտութիւն հասարակական առողջութեան, պոպուլիացիաներու առողջութեան վրայ ազդող գործօններու մասին,
* Եղափոխութիւն կենսաբանութիւն - գիտութիւն ժամանակի ընթացքին տեսակներու ծագման, զարգացման եւ ոչնչացման մասին,
* Գենետիկա - գիտութիւն գեներու եւ ժառանգականութեան մասին,
	+ Էպիգենետիկա - գիտութիւն ԴՆԹ-ի յաջորդականութեամբ չպայմանաւորուած գեներու էքսպրեսիայի եւ բջիջային ֆենոտիպի ժառանգական փոփոխութիւններու մասին,
* Արիւնաբանութիւն - գիտութիւն արեան եւ արիւնաստեղծ օրգաններու մասին,
* Համակցական կենսաբանութիւն - գիտութիւն ամբողջական օրգանիզմներու հետազօտման մասին,
* Լճագիտութիւն - գիտութիւն լիճերու մասին,
* Ովկիանոսի կենսաբանութիւն - գիտութիւն ովկիանոսի էքոհամակարգերու, բոյսերու, կենդանիներու եւ այլ կենդանի օրգանիզմներու մասին,
* Մանրէաբանութիւն - գիտութիւն միքրօրգանիզմներու եւ անոնց՝ այլ օրգանիզմներու հետ փոխյարաբերութիւններու մասին,
	+ Պաքթերիոլոկիա - գիտութիւն պաքթերիաներու մասին,
	+ Սնկաբանութիւն - գիտութիւն սունկերու մասին,
	+ Մակաբուծաբանութիւն - գիտութիւն մակաբոյծներու եւ մակաբուծութեան մասին,
	+ Վիրուսաբանութիւն - գիտութիւն վիրուսներու եւ վիրուսանման մասնիկներու մասին,
* Մոլեկուլային կենսաբանութիւն - գիտութիւն մոլեկուլային մակարդակի տեղի ունեցող կենսաբանական գործընթացներու մասին, յաճախ կը հատուի կենսաքիմիայի հետ,
* Նանոկենսաբանութիւն - գիտութիւն այն մասին, թէ ինչպէս կրնայ նանոտեխնոլոկիան կիրառուիլ կենսաբանութեան մէջ եւ կենդանի օրգանիզմներու նանօ մակարդակի վրայ ունեցած կառոյցներու մասին,
* Նեյրոգիտութիւն - գիտութիւն ջղային համակարգի անաթոմիայի, ֆիզիոլոկիայի, ախտաբանութեան մասին,
* Պոպուլիացիոն կենսաբանութիւն - գիտութիւն տեսակներու պոպուլիացիաներու մասին,
	+ Պոպուլիացիոն էկոլոկիա - գիտութիւն պոպուլիացիաներու զարգացման եւ ոչնչացման մասին,
	+ Պոպուլիացիոն գենետիկա - գիտութիւն օրգանիզմներու պոպուլիացիաներուն մէջ գեներու յաճախականութեան փոփոխութեան մասին,
* Հնէաբանութիւն - գիտութիւն բրածոյ մնացորդներու եւ նախապատմական կեանքի մասին,
* Ախտակենսաբանութիւն կամ ախտաբանութիւն - գիտութիւն հիւանդութիւններու, ատոնց պատճառներու, գործընթացներու, բնոյթի եւ զարգացման մասին,
* Ֆիզիոլոկիա - գիտութիւն կենդանի օրգանիզմի, օրգաններու եւ մարմնի մասերու կենսագործունէութեան մասին,
* Ֆիտոպաթոլոկիա - գիտութիւն բոյսերու հիւանդութիւններու մասին,
* Հոգեկենսաբանութիւն - գիտութիւն հոգեբանութեան կենսաբանական հիմքերու մասին,
* Քուանտային կենսաբանութիւն - գիտութիւն կենսաբանական օբյեկտներու քուանտային մեխանիկայի մասին,
* Սոցիոկենսաբանութիւն - գիտութիւն սոցիոլոկիայի կենսաբանական հիմքերու մասին,
* Կառուցուածքային կենսաբանութիւն - մոլեկուլային կենսաբանութեան, կենսաքիմիայի եւ կենսաֆիզիկայի բնագաւառ, որ կ'ուսումնասիրէ կենսամոլեկուլներու մոլեկուլային կառուցուածքը,
* Կենդանաբանութիւն - գիտութիւն կենդանիներու, ատոնց դասակարգման, ֆիզիոլոկիայի, զարգացման եւ վարքի մասին,
	+ Էթոլոկիա - գիտութիւն կենդանիներու վարքի մասին,
	+ Միջատաբանութիւն - գիտութիւն միջատներու մասին,
	+ Հերպետոլոկիա - գիտութիւն սողուններու եւ երկկենցաղներու մասին,
	+ Ձկնաբանութիւն - գիտութիւն ձուկերու մասին,
	+ Կաթնասունաբանութիւն - գիտութիւն կաթնասուններու մասին,
	+ Թռչնաբանութիւն - գիտութիւն թռչուններու մասին։

## Պատկերասրահ

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## Արտաքին յղումներ

* Կենսաբանական գրականութեան գրադարան (ռուս.)
* Կենսաբանական գրադարաններու հղումներ (ռուս.)