Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ձնծաղիկ

Ձնծաղիկ
**Ձնծաղիկ**, (լատ.՝ Galanthus), գալանտուս, ձմեռնածաղիկ, սպիտակածաղիկ, արանգ-պարանգ, շքանարգիզազգիներու ընտանիքի բազմամեայ սոխուկաւոր խոտաբոյսերու ցեղ:

## Տարածում

Կը հանդիպի Տաւուշի մարզին մէջ (Իջեւան, Աչաջուր գիւղ), կ'աճի ստորին լեռնային գօտիին մէջ, կաղնիի-բոխիի անտառներուն մէջ (1100 մ բարձրութեան վրայ)։ Անդրկովկասեան բնաշխարհիկներ են։ Յայտնի է մօտ 20 տեսակ՝ տարածուած Փոքր Ասիոյ մէջ, Կեդրրոնական եւ Հարաւային Եւրոպայի, Կովկասի, 1 տեսակը՝ Լիբանանի մէջ։ Կ'աճի հիմնականին մէջ նախալեռնային եւ լեռնային անտառներուն մէջ կամ բարձրլեռնային մարգագետիններուն մէջ:

## Կենսաբանական նկարագիր

Տերեւները մեծ մասամբ երկուքն ալ, գծաձեւ։ Ծաղիկները մէկական են, խոնարհուած։ Կը ծաղկի գարնան ակիզբը։ Պտուղը տուփիկ է։ Որոշ տեսակներ դեղաբոյսեր են, կը պարունակեն ալկալոիդներ։ Ալպիական ձնծաղիկ տարածուած է ստորին լեռնային գօտիի կաղնիի – բոխիի եւ հաճարենիի անտառներուն մէջ, կենիի պուրակներուն մէջ, նոսր թփուտներուն մէջ եւ այլն, անդրկովկասեան ձնծաղիկի՝ ստորին եւ միջին լեռնային գոտիներու կաղնիի – բոխիի եւ միայն բոխիի անտառներու փուխր բուսահողերուն մէջ։ Այս տեսակները արձանագրուած են ՀՀ Կարմիր գիրքին մէջ։

## Տեսակներ

Galanthus L.
Յայտնի է մօտ 20, ՀՀ-ի մէջ՝ 3 տեսակ՝ ձնծաղիկ ալպիական (G. alpinus), ձնծաղիկ անդրկովկասեան (G. transcaucasicus), ձնծաղիկ Արտիւշենկոյի (Տ. artjuschenkoae)։

Galanthus elwesii
* Կաղապար:Bt-latarm
	+ Կաղապար:Bt = Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
	+ Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm,
* Կաղապար:Bt-latarm
* Կաղապար:Bt-latarm

Galanthus nivalis 'Viridapice'
## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*

## Գրականութիւն

* *Артюшенко З. Т.*. Критический обзор рода *Galanthus* L. // Ботанический журнал. М.-Л.։ 1966, 51։1443.
* *Артюшенко З. Т.* Амариллисовые СССР. — Л.: Наука, 1970. — С. 41—83. — 179 с.
* *Головкин Б. Н. и др.* Декоративные растения СССР. — М.: Мысль, 1986. — 320 с.
* *Диев М. М.* Галянтусы. — М.: КМК, 2014. — 168 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-87317-936-7

|  |
| --- |
| *Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է «Հայաստանի բնաշխարհ» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։*   |
# Տերեւ

**Տերեւը,** բուսական աշխարհի կարեւորագոյն մասերէն մէկն է։ Անիկա ծառերու, թուփերու կամ խոտերու ցօղունէն աճած կանաչ գունաւոր մասն է, որ ունի բազմաթիւ կենսական կարեւորութիւններ։

Տերեւներու ձեւերը բազմազան են՝ լայն, բարակ, երկար, սրածայր կամ սրտաձեւ։ Այս ձեւերը պայմանաւորուած են բոյսին տեսակէն եւ անոր կլիմայական ու բնական միջավայրէն։ Օրինակ՝ արեւադարձային երկիրներու ծառերը կը բանան լայն տերեւներ՝ արեւու ուժգին ճառագայթները կարելիին չափով կլանելու համար, մինչդեռ ցամաքային շրջաններու բոյսերը մոմապատ տերեւներ ունին՝ ջուրի գոլորշիացումը նուազեցնելու նպատակով։

## Տերեւին գոյնը

Ամէն ապրող էակ ունի մորթի բնական երփնանիւթեր (փիկմընթ), որոնք անոր գոյն կու տան: Ծառի տերեւներու պարագային, այդ գոյները կրնան ըլլալ` դեղին, նարնջագոյն, կարմիր կամ կանաչ (ասիկա քլորոֆիլն է): Այդ երփնանիւթերը տարբեր ձեւով կը բանին` ըստ եղանակին:

### **Գարնան եւ ամրան**

Ծառին աճման շրջանին քլորոֆիլը շատ մեծ դեր կը խաղայ: Ան արեւուն լոյսը «կը ծծէ» ծառը սնուցանելու համար. այս գործողութիւնը ճանչցած է *ֆոթոսենթեզիս* անունով:

Այս եղանակներուն քլորոֆիլը շատ մեծ քանակով կը գտնուի տերեւներուն մէջ` ծածկելով միւս գոյներու ներկայութիւնը. տերեւները կանաչ կ'ըլլան:

*Ֆոթոսենթեզիս*ի ատեն, օդին մէջ ծառին տերեւները «կը ծծեն» արեւուն լոյսը եւ բնածխական կազը (CO2): Գետնին մէջ անոր արմատները կը հաւաքեն ջուրը եւ հանքային աղերը (հողին մէջ գտնուող սնունդ հայթայթող նիւթեր): Այս տարբեր տարրերով ծառը շաքար կը շինէ սնանելու, ապրելու եւ աճելու համար: Երբ ֆոթոսենթեզիսի գործողութիւնը կ'աւարտի, ան դուրս կ'արձակէ թթուածինը, որ մարդու շնչած կազն է:

### Աշնան

Բոյսը դանդաղօրէն կ'ապրի: *Ֆոթոսենթեզիս*ի աշխատանքները կը նուազին, տերեւները անօգուտ կը դառնան:

*Քլորոֆիլի*ն քանակն ու որակը կը նուազին եւ կը վատանայ: Միւս երփնանիւթերը կը վերայայտնուին. տերեւները կը դառնան դեղին, նարնջագոյն կամ կարմիր, ապա` սրճագոյն: Վերջապէս, անոնք կը մեռնին եւ կը թափին:

Ծառերը տարբեր գոյներ կը ստանան` ըստ իրենց տեսակին, իրենց առողջական վիճակին, ջերմաստիճանին կամ հողին բաղադրութեան: Կարգ մը ծառեր շատ գեղեցիկ տերեւներ կ'ունենան, ինչպէս` կնձնին եւ ընկուզենին, որոնց տերեւները ոսկեգոյն երանգ մը կը ստանան, կամ` կաղնին, որուն տերեւները կարմիր կը դառնան:

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Ծանօթագրութիւններ

## Արտաքին յղումներ

* *VASCULAR PLANT SYSTEMATICS* Section B. General Characters and Character States: Position and Arrangement
* Science aid: Leaf Archived 2013-01-19 at the Wayback Machine. Leaf structure and transpiration resource for teens.
* Cleared Leaves DB Archived 2014-09-25 at the Wayback Machine. An open database for cleared leaves with full annotation.
# Պերքլի քաղաք

| Բնակավայր |
| --- |
| Պերքլի քաղաք |
| անգլերէն՝ Berkeley |
|

|  |
| --- |
| Զինանշան |
|  |

 |
|  |
| Երկիր |  Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ |
| mayor of Berkeley? | Adena Ishii? |
| Հիմնադրուած է՝ | 1866 |
| Տարածութիւն |
45,821691 քմ², 45,83335 քմ² ջրայինը 40,834 տոկոս |
| ԲԾՄ |
52±1 մեթր |
| Բնակչութիւն | 124 321 մարդ (1 Ապրիլ 2020) |
| Ժամային գօտի | Խաղաղօվկիանոսյան ժամային գոտի?, UTC-8? և UTC-7? |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 510 |
| Փոստային ցուցանիշ | 94701, 94702, 94703, 94704, 94705, 94707, 94708, 94709, 94710, 94712 և 94720 |
| Անուանուած է | Ջորջ Բերկլի? |
|  |

**Պերքլի** (/ˈbɜːrkliː/ burk-lee), քաղաք Սան Ֆրանսիսքոյի արեւելեան ափին, Քալիֆորնիա։ Անուանուած է ի պատիւ ԺԸ. դարու անգլօ-իրլանտացի եպիսկոպոս եւ փիլիսոփայ Ճորճ Պերքլիի։ Սահմանակից քաղաքներն են Օքլենտը եւ Էմըրիվիլը հարաւէն, Օլպանի շրջան (Նիւ Եորք)ը եւ Քենսինկթոնի չկազմաւորուած համայնքը հիւսիսէն։

2010-ի մարդահամարի տուեալներով բնակչութիւնը կը կազմէ 112,580 հոգի։

Պերքլին կը համարուի Քալիֆորնիոյ համալսարանական համակարգի ամէնէն հին ճամբարը, որ կրօնական նիւթեր դասաւանդող աշխարհի ամէնէն մեծ համալսարանը կը համարուի։

#### Կլիմայ

Պերքլին ունի զով ամառ, միջերկրածովեան կլիմայ՝ չոր ամառով եւ թաց ձմեռով։

Օդին միջին ջերմաստիճանը Յունուար ամսուան ընթացքին, առաւելագոյնը կը կազմէ 13.6 °C եւ նուազագոյնը՝ 6.4 °C: Ամէնէն տաք ամսուան՝ Սեպտեմբերի առաւելագոյն միջին ջերմաստիճանը 22.1 °C է եւ նուազագոյնը՝ 13.3 °C:

Հնդկական ժայռային զբօսայգիէն, Հիւսիսը Պերքլին է
## Ծանօթագրութիւններ
# Հին Յունարէն

**Հին Յունարէն** (ինքնանունը՝ ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα [γλῶττα])՝ լեզու մըն է հնդեւրոպական ընտանիքին, նախահայրը Յունարէն լեզուին, տարածուած յունական էքումենէին տարածքին մէջ մեր թուականութենէ առաջ II. հազարամեակէն սկսեալ մինչեւ IV. դար։ Մեր օրերուն կը գործածուի Կոստանդնուպոլսոյ եւ Յունաստանի ուղղափառ եկեղեցիներուն մէջ։

Հին Յունական բարբառները
Կը նշուին լեզուին զարգացման տարբեր ժամանակաշրջաններ. նախայունարէն (XX—XVII դար մեր թուականութենէ առաջ), միկենեան (XVI—XII դար մեր թուականութենէ առաջ), ետմիկենեան (XI—IX դար մեր թուականութենէ առաջ), արխայիք (VIII—VI դար մեր թուականութենէ առաջ), դասական (V—IV դար մեր թուականութենէ առաջ), հելլենիստական (մեր թուականութենէ առաջ III դար—IV դար մեր թուականութեան)։

Լեզուին զարգացման իւրաքանչիւր փուլին մէջ գոյութիւն ունէին զգալիօրէն տարբերող բարբառներ։

Հին Յունարէնը լեզուն է «Իլիական» եւ «Ոդիսական» բանաստեղծութիւններուն, Հոմերոսի, փիլիսոփայութեան եւ Ոսկեդարի ատենագրութեան Աթէնքի, Յոթանասնից թարգմանութեանը (թարգմանութիւնը Հին Կտակարանին) եւ Նոր Կտակարանին։ Ասոր վրայ կը խօսէին դասական դարաշրջանի քաղաքապետութիւններուն մէջ, կայսրութեան Ալեքսանդր Մակեդոնացիին եւ թագաւորութիւններուն դիատոկոսին, Հին Յունարէնը երկրորդ պաշտօնական լեզուն էր Հռոմէական Կայսրութիւնին եւ հիմնականը վաղ փուլերուն գոյութեան արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան (աստիճանաբար վերածուելով միջնադարեան (վիզանդական) յունարէնի)։ Միջին դարերուն դարձաւ օրինակ գրական լեզու Վիզանդիոնի, ստացաւ դասական կարգավիճակ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ վերածնունդի ժամանակ եւ ազդեց նոր Յունական լեզուի զարգացման վրայ՝ կաֆարեվուսի, ի տարբերութիւն գրական աւանդոյթին ուղղուած չէ, այլ բանաւոր լեզուն՝ դիմոտիկային։
# Շնաձուկ

| **՞**Շնաձուկ |
| --- |
| Վագրաշնաձուկ  |
|  |
| Գիտական դասակարգութիւն |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագաւորութիւն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորտաւորներ |
| Դաս | Կռճիկային ձուկեր |

 |
|  Լատիներէն անուանում |
| Selachii

  |
|

|  Դասակարգումը Ուիքիցեղերու մէջ
 |  Պատկերներ Ուիքիպահեստի մէջ
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Շնաձուկեր**, (անգլերէն՝ Shark, լատ.՝ Selachii), ծովային ձուկ է։ Բնորոշ յատկանիշներն են մարմնի ձեւը, մեծ քանակութեամբ սրածայր ատամներու առկայութիւնը։

Ներկայիս յայտնի է շնաձուկերու 450 տեսակ՝ 17 ս.մ. երկարութիւն ունեցող «Etmopterus perryi» տեսակէն մինչեւ 20 մեթրանոց կէտձուկը (որ աշխարհի ամէնամեծ ձուկն է)։ Այս ենթակարգի տեսակները տարածուած են ծովերու եւ ովկիանոսներու մէջ։ Չնայած շնաձուկերու մեծամասնութիւնը կը բնակի աղի ջուրերու մէջ, որոշ տեսակներ կը յարմարին քաղցրահամ ջուրերու մէջ։ Շնաձուկերու մէջ կը գերակշռուին գիշատիչները, սակայն 3 տեսակ, որոնց կարգին կը դասուի կէտձուկը, կը սնուի փոքր ձուկերով։

## Ստուգաբանութիւն

Մինչեւ ԺԶ. դարը, նաւաստիները շնաձուկերը կը կոչէին «ծովային շուն»։ Ասոր հետքերը դեռեւս ակնյայտ են քանի մը տեսակներու անուանումներուն մէջ, ինչպէս՝ «շնաձկնիկ» կամ «լամնա»։

«Շնաձուկ» բառի ստուգաբանութիւնը անորոշ է։ Ամենահաւանական վարկածը կը նշէ, թէ բառի նախնական իմաստը եղած է «գիշատիչ, ուրիշներու վրայ յարձակող», որ յառաջացած է հոլանտերէն schurk բառէն, որ կը նշանակէ «սրիկայ, չարագործ» (հմմտ. *card shark*՝ թղթախաղի խարդախ, *loan shark*՝ վաշխառու եւ այլն)։ Յետագային այս անունը տարածուած է ձկան վրայ՝ անոր գիշատիչ վարքագիծին պատճառով։

Այժմ հերքուած տեսութիւն մը կայ, ըստ որուն՝ բառը սերած է եուքաթէքեան մայա լեզուի xook (կ'արտասանուի՝ [շօօք]) բառէն, որ կը նշանակէ «շնաձուկ»։ Այս ստուգաբանութեան համար իբրեւ փաստարկ կը բերուէր Օքսֆորտի անգլերէն բառարանը (OED), որ կը նշէ, թէ *shark* բառը առաջին անգամ գործածուած է այն բանէն ետք, երբ Սըր Ճոն Հոքինսի նաւաստիները 1569-ին Լոնտոնի մէջ ցուցադրեցին շնաձուկ մը եւ գործածեցին «sharke» անունը՝ վերաբերելու համար Քարայիպեան ծովու մեծ շնաձուկերուն։ Սակայն, Միջին Անգլերէնի Բառարանը (Middle English Dictionary) կ'արձանագրէ *shark* բառի առանձին կիրառում մը (վերաբերելով ծովային ձկան) Թոմաս Պեքինկթընի կողմէ 1442-ին գրուած նամակի մը մէջ, ինչ որ կը բացառէ «Նոր Աշխարհէն» սերած ըլլալու վարկածը։

## Ծանօթագրութիւններ
# Միջնադար

**Միջնադար** (Միջին դարեր), պատմական ժամանակաշրջան, որ կը յաջորդէ հին դարաշրջանին եւ կը նախորդէ նոր ժամանակաշրջանին։ Միջնադարի սկիզբը կը համարուի արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան անկումը հինգերորդ դարուն (սովորաբար անկման տարեթիւը կը համարուի 476 Սեպտեմբեր 4, երբ վերջին կայսրը՝ Հռումուլոս Ավգուստուլուսը գահազրկուեցաւ): Սակայն Միջնադարի աւարտին մասին կան տարբեր կարծիքներ։ Այդ կարծիքներէն են՝ Կոստանդնուպոլիսի անկումը (1453), տպագրութեան յայտնագործումը (տասնհինգերորդ դարու կէսեր), Ամերիկայի յայտնաբերումը (1492), Անգլիական յեղափոխութեան (1640) սկիզբը, երեսնամեայ պատերազմի սկիզբը եւայլն։

## Աւատական կարգերու հաստատումը

Միջին դարերու հիմնական առանձնայատկութիւնը համայնական եւ ստրկատիրական կարգերու փոփոխութիւնն է՝ աւատականութեամբ։ Այդ կարգերու ժամանակ հիմնական թշնամական դասակարգերը, ոչ թէ ստրկատէրերն ու ստրուկներն էին, այլ աւատական ու կախեալ գյիւղացիները։ Տարբեր ժողովուրդներու մօտ աւատական կարգերը հաստատուած են ոչ միաժամանակ։ Արեւմտեան Եւրոպայի մէջ անոնք առաջացան Ե. դարավերջերը, այն շարժումէն ետք, երբ 476-ին ստրուկներու եւ գաղթօճախներուն ապստամբութեան հետեւանքով թուլացաւ ու «բարբարոսներու» ջախջախիչ հարուածներէն խորտակուեցաւ արեւմտեան Հռոմէական Կայսրութիւնը։

### Կախեալ գիւղացիներ

Հողի օգտագործման դիմաց կախեալ գիւղացիները պէտք է կատարէին պարհակներ, այսինքն ՝ հարկադիր պարտականութիւններ։ Գիւղացիները պէտք է վարէին ու ցանէին տիրոջ դաշտը, իսկ այնուհետեւ հնձէին, տեղափոխէին ու կալսէին հաւաքուած հացահատիկը։ Անոնք աւանակականի տնտեսութեան կը կատարէին այլ աշխատանքներ՝ կը կառուցէին ու կը վերանորոգէին անոր տունը, շտեմարաններն ու կամուրջները, կը մաքրէին լճակները, կ'ապահովէին աւանակականի պալատը բնամքերով։ Աւանակականի կառավարիչն ու ծառաները կ'իրականացնէին հսկողութիւնը՝ բացառելու համար աշխատանքէն խուսափելու գիւղացիներուն ձգտումները։ Աւանակական տնտեսութեան մէջ գիւղացիին կատարած բոլոր աշխատանքները կը կոչուէին *կոռ*։

Գիւղացիները աւանակականին պէտք է տային նաեւ իրենց տնտեսութեան մթերքներուն մէկ մասը՝ հացահատիկ, անասուններ, թռչուններ, ձու եւ այլն։ Անոնք նաեւ պարտաւոր էին տալ իրենց արտադրանքի մէկ մասը՝ թաքան, մանուածք ու կաշի։ Մթերքներով ու իր տնտեսութեան մէջ պատրաստուած արտադրանքով գիւղացիին վճարումները հողատիրոջ կը կոչուէր *բահրա*։

Կոռն ու բահրան կախեալ գիւղացիներուն գլխաւոր պարհակութիւններն էին։ Աւելի ուշ աւանակականները մտցուցին նաեւ նոր հարկեր։ Գիւղացիներուն կը ստիպէին իրենց հացահատիկն աղալ միայն աւանակականի ջաղացքէն, հաց թխել տիրոջ փուռին մէջ եւ անոնց դիմաց կամ հարկեր վճարել, կամ ալ տալ ստացուած բերքի մէկ մասը։

Նմանատիպ կարգեր կը գործէին նաեւ այն գիւղացիներուն համար, որոնք կ'ապրէին եկեղեցապատկան հողատարածքներուն մէջ։ Անոնք պէտք է տային եկեղեցւոյ տասանորդ՝ բերքի եւ անասուններու ծնաճի մէկ տասներորդը։

## Ծանօթագրութիւններ
# Սունկեր

**Սունկեր,** կորիզաւոր օրկանիզմներու թագաւորութեան առանձին խումբ մը, որուն մէջ կը մտնեն մանրէաբանական չափի խմորասունկեր եւ բորբոսներ, ինչպէս նաեւ աւելի ծանօթ սունկերը՝ սարդոստայնաւոր, թարթիչաւոր կամ գետնամշակ պտղամարմիններով։

### Կենսաբանական յատկանիշներ

Սունկերը կը տարբերին պաքթերիաներէն (ցպկային մարմիններ) եւ բոյսերէն՝ իրենց բջիջային պատին մէջ խիտինի առկայութեամբ։

Սունկերը էական դեր կը խաղան բնութեան մէջ, իբրեւ հիմնական քայքայիչներ։

Սնկաբանութիւնը՝ սունկերու ուսումնասիրութիւնը, կենսաբանութեան առանձին ճիւղ մըն է։ Անիկա անցեալին կը նկատուէր բուսաբանութեան մաս, բայց այսօր հաստատուած է, որ սունկերը աւելի մօտ են անասունններուն, քան բոյսերուն։

### Տարածում եւ դերակատարութիւն

Սունկերը տարածուած են աշխարհի տարածքին։

Անոնց մեծ մասը անտեսանելի է՝ շնորհիւ մանրակազմ կառուցուածքներու եւ գաղտնի կենսակերպին՝ հողին մէջ կամ մահացած օրկանական նիւթին վրայ։

Սունկերը կենսական դեր ունին օրկանական նիւթերու քայքայման, սննդանիւթերու շրջանառութեան եւ միջավայրին մէջ փոխանակման գործընթացներուն մէջ։ Անոնք երկար ատեն օգտագործուած են իբրեւ անմիջական սնունդ, իբրեւ խմորիչ հացի պատրաստութեան մէջ, ինչպէս նաեւ գինիի, գարեջուրի, սոյայի եւ այլ մթերքներու խմորումին մէջ։

1940-ականներէն սկսեալ սունկերը կը ծառայեն հակապիոթիքներ արտադրելու համար, իսկ արդի շրջանին անոնց արտադրած բազմաթիւ խմորիչներ, թթխմորներ լայնօրէն կ'օգտագործուին թանաքեղէնի եւ արդիւնաբերութեան մէջ։ Սունկերը կը գործածուին նաեւ մոլախոտերու, բուսական հիւանդութիւններու եւ միջատներու դէմ։

Բազմաթիւ տեսակներ կ'արտադրեն միացութիւններ, որոնք թունաւոր են անասուններու, ներառեալ մարդուն համար։ Որոշ սունկերու պտղամարմիններ կը պարունակեն հոգեմիջատ ազդեցութիւն ունեցող նիւթեր եւ կը գործածուին աւանդական արարողութիւններու կամ զուտ հաճոյքի համար։

Սունկերը կրնան քայքայել նաեւ մարդածին նիւթեր եւ շէնքեր։

Բազմաթիւ սունկեր վտանգաւոր յարուցիչներ են՝ թէ՛ մարդուն, թէ՛ անասուններուն։

Գիւղատնտեսութեան մէջ անոնք մեծ վնասներ կը պատճառեն՝ բերքի կորուստներու (օրինակ՝ բրինձի հիւանդութիւններ) եւ սննդամթերքի փճացմամբ։

### Բազմազանութիւն

Գիտութիւնը տակաւին քիչ կը ճանչնայ իրական բազմազանութիւնը․ կը կարծուի, թէ գոյութիւն ունին 2,2-3,8 միլիոն տեսակներ, որոնցմէ միայն մօտ 148,000-ը նկարագրուած են։ 8000 տեսակ վնասակար է բոյսերուն, եւ առնուազն 300 կրնան վարակիչ ըլլալ մարդուն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Ուտելի Սունկեր
# Մարդաբանութիւն

**Մարդաբանութիւն**, մարդ արարածը ուսումնասիրող գիտակարգ։ Բառին լայն իմաստով, մինչեւ 19-րդ կէսերը, նիւթ առած է գլխաւորաբար մարդ արարածի ֆիզիքական կազմութիւնը։ Ընկերաբանութեան, տնտեսագիտութեան եւ կենդանաբանութեան զարգացումով, մարդաբանութիւնը կը կորսնցնէ իր ուսումնասիրութեան ասպարէզները, իսկ 20-րդ դարու ծինաբանական գիտութիւններու զարգացումէն ետք, նաեւ կը կորսնցնէ ֆիզիքական կազմութեան ուսումնասիրութեան խնդիրը։ Մարդաբանութեան բուն նպատակն է, հասկնալ թէ որո՞նք են մարդ արարածին բնորոշ յատկանիշները։

Մարդաբանութեան խնդիրներէն է հասկնալ թէ ինչպէս իրարմէ կը տարբերին մարդկային խմբաւորումները։ Օրինակ, բոլոր մարդիկ պէտք ունին ուտելու, սակայն մարդիկ իրարմէ տարբեր ձեւերով կը գոհացնեն այս մարդկային կարիքը։ Ուրեմն մարդաբանները կ՚ուսումնասիրեն թէ ինչպէս զանազան մարդկային խմբաւորումներ կը գտնեն, կը պատրաստեն եւ կը բաժնեկցին իրենց ուտելիքը։

Արդի մարդաբանութեան ենթա-գիտակարգերը կը նկատուին մշակութային մարդաբանութիւնը, հնագիտութիւնը, կենսաբանական մարդաբանութիւնը եւ լեզուաբանութիւնը։ Կան նաեւ աւելի փոքր ենթա-գիտակարգեր, օրինակ արուեստի մարդաբանութիւն, հետախուզական մարդաբանութիւն, տեսողական մարդաբանութիւն, բժշկագիտական մարդաբանութիւն, եւ շատ աւելի այլ տեսակներ։

Մշակութային մարդաբանութիւնը կ՚ուսումնասիրէ մարդ արարածին զանազան մշակութային երեսակները, եւ ընդհանրապէս մարդկային մշակոյթի զանազանութիւնը։ Այս ուղղութեամբ, մարդաբանութիւնը թէ՛ կ՚ուսումնասիրէ նախնական ընկերութիւնները եւ անոնց անհատները եւ թէ՛ զարգացած ընկերութիւնները եւ անոնց անհատները։

## Ծանօթագրութիւններ
# Անտեան Լեռնաշղթայ

**Անտեան Լեռնաշղթայ**, հարաւային Ամերիկայի մէջ, Վենեզուէլա, Գոլոմպիա, Էքուատօր, Փերու, Պոլիվիա, Արժանթին եւ Չիլիի հողամասերուն վրայ գտնուող, Խաղաղական Ովկիանոսին զուգահեռ Հիւսիսէն Հարաւ շուրջ 7000 քմ. երկարող Անտեան լեռները աշխարհի ամենաերկայն լեռնաշղթան է:

Ագօնգակուան 6962 մեթր բարձրութեամբ Անտեան լեռնաշղթային ամենաբարձր լեռն է: Անտեան լեռները 60 միլիոն տարի առաջ կազմուած են: Անտեան լեռնաշղթային վրայ մօտաւորապէս 5000մ. 3000մ. եւ 2000մ. բարձրութեամբ լեռներ կան:

Անտեան լեռնաշղթային վրայ ինչպէս մարած, նոյնպէս ալ տակաւին ժայթքող հրաբուխներ կը գտնուին: Հարաւային եւ Կեդրոնական Փերու, Հարաւային Չիլի, Էքուատօր եւ Գոլոմպիայի հողերուն վրայ 70 ժայթքող հրաբուխներ կը գտնուին:

Անտեան լեռներու ծովու մակարդակէն 914 մեթր բարձրութեան վրայ գտնուող վայրերուն օդի բարեխառնութիւնը մօտաւորապէս 24-էն 28-ի միջեւ կը փոխուի:

Անտեան լեռներու վրայ կարելի է տեսնել զանազան կենդանիներու եւ բոյսերու տեսակներ:

Անտեան լեռներու հողերէն արծաթ, կապար, զինկ, կլայեկ, պղինձ, ածուխ, երկաթ, զմրուխտ, եւ ոսկիի մետաղներ կը հանեն: Իսկ քարիւղով հարուստ են Արեւելեան հողամասերը:

Անտեան լեռնաշղթային վրայ կ'ապրին զանազան ցեղերու պատկանող բնակիչներ: Էքուատօրի, Պոլիվիայի եւ Փերույի բնակիչներուն մեծամասնութիւնը Կարմրամորդ ցեղին կը պատկանին:

Արժանթինի եւ Չիլիի Անտերու մէջ բնակչութիւնը քիչ է: Իսկ Կեդրոնական եւ Հիւսիսային Անտերու մէջ բնակչութիւնը խիտ է:

## Ծանօթագրութիւններ

## Աղնիւրներ

* Անտեան լեռնաշղթայ
# Վիքթորիա թագուհի

| Վիքթորիա թագուհի
անգլերէն՝ Alexandrina Victoria |
| --- |
|  |
| Ծննդեան անուն | անգլերէն՝ Princess Alexandrina Victoria of Kent |
| Ծնած է | 24 Մայիս 1819(1819-05-24)[…] |
| Ծննդավայր | Քենսինկթըն պալատ, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն |
| Մահացած է | 22 Յունուար 1901(1901-01-22)[…] (81 տարեկանին) |
| Մահուան վայր | Օսբորն Հաուս, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն |
| Քաղաքացիութիւն |  Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւն |
| Կրօնք | անգլիականութիւն |
| Ուսումնավայր | Ուինտլսհամ Դպրոց |
| Մասնագիտութիւն | միապետ |
| Վարած պաշտօններ | Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի միապետ, Հնդկաստանի կայսր և Քանատայի միապետ |
| Անդամութիւն | Լոնտոնի թագաւորական ընկերութիւն |
| Ամուսին | Ալպերթ Սաքս-Քոպուրկ-Կոթա |
| Ծնողներ |
հայր՝ Քենթի դուքս՝ Էտուարտ, մայր՝ Princess Victoria of Saxe-Coburg-Saalfeld? |
| Երեխաներ | Վիքթորիա՝ Անգլիոյ թագուհի, Էտուարտ Է., Ալիս իշխանուհի, Ալֆրետ Սաքս- Քոպուրկ, Էլենա Բրիտանացի, Լուիզա Բրիտանացի Արկայլի դքսուհի, Արթիւր արքան, Իշխան Լէօփոլտ և Պէաթրիս իշխանուհի |
|
Ստորագրութիւն  |

**Վիքթորիա Թագուհի,** (24 Մայիս 1819, Քենսինկթըն պալատ, Լոնտոն - 22 Յունուար 1901, Մեծն Բրիտանիա) եղած է Մեծն Բրիտանիոյ եւ Իրլանտայի միացեալ թագաւորութեան թագուհին՝ 1837-1901 թուականներուն, իսկ 1876-ին՝ Հնդկաստանի առաջին կայսրուհին։

Իր գահակալութեան շրջանը՝ Վիքթորիական դարաշրջանը, յատկանշուած է բրիտանական կայսրութեան հզօրութեան աճով, ճարտարարուեստի, մշակոյթի, գիտութեան եւ գիւտերու մեծ յառաջընթացով։

## Վաղ տարիներ

Վիքթորիա ծնած է 24 Մայիս 1819-ին՝ Քենսինկթըն պալատին մէջ։

Ան ծոռնուհին էր Ալպերթին՝ Ճորճ Գ. թագաւորի որդիներէն մէկուն՝ Քենթի դուքս Էտուարտին միակ դուստրը։

Հայրը մահացած է երբ Վիքթորիա դեռ մանուկ էր, ուստի մեծցած է մօրը՝ Վիքթորիա Սաքս-Քոպուրկ-Զալֆելտի խիստ հսկողութեան տակ։

### Գահակալութիւն

Վիքթորիա գահ բարձրացած է 20 Յունիս 1837-ին, իր հօրեղբօր՝ Ուիլիըմ Դ.-ի մահէն ետք։

Գահակալութեան սկզբնական տարիներուն, ան կարեւոր դեր ստանձնած է սահմանադրական միապետութեան մէջ, թագաւորական իշխանութեան վերաիմաստաւորման ճանապարհին։

1840-ին ամուսնացած է իր առաջին զարմիկին՝ Ալպերթ Սաքս-Քոպուրկ-Կոթային հետ, որ կը դառնայ իր վստահելի խորհրդականը եւ մտերիմ գործակիցը։

Ալպերթ կը մահանայ 1861-ին, որուն մահը Վիքթորիա կը սգայ երկար տարիներ ։

### Վիքթորիական դարաշրջան

Վիքթորիային գահակալութիւնը յատկանշուած է բրիտանական կայսրութեան ընդարձակումով՝ Ափրիկէի, Ասիոյ եւ Խաղաղական Ովկիանոսի տարբեր շրջաններուն մէջ։ Ան եղած է բրիտանական ազգային ինքնութեան եւ կայսերական մեծութեան խորհրդանիշ մը։

Գահակալութեան 60-ամեայ յոբելեանը՝ 1897-ին, նշուած է ամբողջ կայսրութեան տարածքին, ընդգծելով «Կայսրուհի Վիքթորիայի»ն համաշխարհային հեղինակութիւնը։

## Մահ

Վիքթորիա մահացած է 22 Յունուար 1901-ին՝ 81 տարեկան հասակին։

Ան կը համարուի ամէնէն երկար գահակալած բրիտանացի միապետուհին՝ մինչեւ թագուհի Էլիզապէթ Բ.-ի գահակալութիւնը։

Անոր ժառանգութիւնը ձեւաւորած է Մեծն Բրիտանիոյ պատմութեան ամբողջ դարաշրջան մը, որ յատկանշուած էր բարոյական պահպանողականութեամբ եւ ընկերային բարեփոխումներով։

Ան դարձած է միապետի իտէալի մարմնացումը՝ իր նուիրումով, արդարամտութեամբ եւ վեհութեամբ։

## Ծանօթագրութիւններ
# Ալժէ

| Մայրաքաղաք |
| --- |
| Ալժէ |
| **Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "lang-kab" does not exist։** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրօշակ | Զինանշան |
|  |  |

 |
|  |
| Երկիր |  Ալճերիա |
| Mayor of Algiers? | Maahdia Benghalia? |
| Հիմնադրուած է՝ | 944 |
| Տարածութիւն |
363 քմ² |
| ԲԾՄ |
0 մեթր |
| Պաշտօնական լեզու | Արաբերէն և Standard Algerian Berber? |
| Բնակչութիւն | 2 364 230 մարդ (14 Ապրիլ 2008) |
| Կը գտնուի ափին | Միջերկրական Ծով |
| Ժամային գօտի | UTC+1 |
| Հեռախօսային ցուցանիշ | 021 |
| Փոստային ցուցանիշ | 16000–16132 |
| Պաշտօնական կայքէջ | alger.mta.gov.dz​(արաբ.) |
|  |

**Ալժէ**, *Ալ-Ճազայէր*, (արաբերէն՝ الجزائر‎) Ալճերիոյ մայրաքաղաքն է, եւ նաւահանգիստ՝ Միջերկրական ծովու ափին։ Ալժէ ունի նաեւ միջազգային օդակայան։ Ան կը գտնուի Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, Միջերկրական ծովու աւազանի արեւմտեան բաժինին մէջ։ Բնակչութիւնը՝ 2 364 230 մարդ (14 Ապրիլ 2008)։

## Բնակչութիւն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1838 | 30 395 մարդ |  |
| 1881 | 70 747 մարդ |  |
| 1900 | 97 000 ± 500 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1940 | 300 000 ± 10 000 մարդ |  |
| 1960 | 900 000 ± 10 000 մարդ |  |
| 1963 | 600 000 ± 10 000 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1977 | 1 523 000 մարդ |  |
| 1987 | 1 507 241 մարդ |  |
| 1998 | 2 086 212 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 2008 | 2 364 230 մարդ |  |
| 2011 | 3 415 811 մարդ |  |

 |

## Պատմութիւն

Ալժէ՝ հիմնադրուած է X դարուն՝ հռոմէական Իքոզիում փոքրիկ նաւահանգիստի աւերակներուն վրայ։ Քաղաքը սկզբնապէս տեղաւորուած էր չորս կղզիներու վրայ։ Այդ իսկ պատճառով՝ Արաբական իշխանութեան ժամանակներուն կը վերակոչուի *Ալ-Ճազայէր* (արաբերէն բառացի կերպով՝ «կղզիներ»։

## Աղբիւրներ