Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 18 Յունիս

**18 Յունիս**, տարուան 169-րդ (նահանջ տարիներուն՝ 170-րդ) օրն է։

* Տարուան աւարտին կը մնայ 196 օր

Շարլ տը Կոլի
Ուինսթըն Չըրչիլ
## Դէպքեր

* 1830. Ֆրանսան գրաւեցաւ Ալճերիան
* 1908. 781 ճափոնցիներով առաջին նաւը ժամանեցաւ Պրազիլ
* 1940
	+ Շարլ տը Կոլի Յունիս 18-ի կոչը
	+ Ուինսթըն Չըրչիլի «Անոնց աստեղային ժամը» ճառը

Ռոալտ Ամունտսըն
## Ծնունդներ

Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:18 Յունիսի ծնածներ

* 1931 Տմիթրի Կեսայեանց. (Մահ.2001), հայ շարժապատկերներու բեմադրիչ

* 1942. Փոլ ՄքՔարթնի (Sir James Paul McCartney) անգլիացի րոք երգիչ
* 1996. Ալեն Հալիլովիչ (Alen Halilović) խրուաթ ֆութպոլիստ

## Մահեր

Տե՛ս նաեւ՝ Ստորոգութիւն:18 Յունիսի մահացածներ

* 1928. Ռոալտ Ամունտսըն (Roald Amundsen ծն.1872) նորվեկիացի ճանապարհորդ, բնախոյզ
* 1983.Վահէ Հայկ (ծն.1896, Խարբերդ), ամերիկահայ արձակագիր
* 2002.Գէորգ Սարաֆեան (ծն.1911), արժանթինահայ թարգմանիչ

## Տօներ

* Աութիզմովներու միջազգային օր
# Երկիր

**Երկիր** (Խորհրդանիշ: ), Երկիրը Արեգակնային Դրութեան այն մոլորակն է, ուր բնակուած է մարդու կողմէ: Ան երրորդն է Փայլածուէն եւ Արուսեակէն ետք: Գրեթէ գնդաձեւ է: Տրամագիծն է 12713 քմ. մէկ բեւեռէն միւսը եւ 12756 քմ. հասարակածին վրայ:

Երկրին կազմութիւնը. 4.5 միլիառ տարի առաջ, արեգակնային նախնական միգամածի փոքրիկ մէկ մասը հետզհետէ խտանալով կազմած է երկիրը:

## Երկրին Կառուցուածքը

Երկրին կառուցուածքը կրնանք նմանցնել սոխի խաւերուն: Ունի համակեդրոն երեք խաւեր.

* Երկրային կեղեւը, որ 33 քմ. թանձրութիւն ունի ցամաքամասերու տակ եւ 6 քմ. ովկիանոսներու տակ:

* Մակմայի Վերարկուն 2900 քմ. թանձրութեամբ, որուն տակ ջերմաստիճանը ( 2000°C է աւելի) եւ ճնշումը այնքան բարձր՝ որ նիւթը հաստատուն եւ հեղուկ վիճակներու միջեւ կը գտնուի:

* Կեդրոնական Կորիզը, բաղկացած հոսանուտ նիւթէ, որ ունի 3400 քմ. շառաւիղ մը եւ որուն 2150 քմ.ը հեղուկ է:

## Մթնոլորտ (Եթեր)

Երկիրը պարուրուած է «Կազային ծածկոց»ի մը մէջ, որ կը կոչուի Մթնոլորտ: Հազար քմ. հաստութեամբ այդ ծածկոցը յատկապէս կազմուած է բորակածինէ եւ թթուածինէ: Առանց մթնոլորտին, Արեւէն ածխացած պիտի ըլլայինք օրուան մը ընթացքին եւ տառացիօրէն սառած՝ գիշերը:

Մթնոլորտը ունի առնուազն չորս խաւեր. թրոփոսֆէրը, որ ծովի մակերեսէն մօտաւորապէս 11 քմ. բարձրացող խաւն է, կը տնօրինէ օդերեւութաբնական երեւոյթները, այսինքն անձրեւը, պայծառ օդը, եւայլն: Մթնոլորտը իր մէջէն դէպի Երկիր անցընել կու տայ արեւուն այն ճառագայթները միայն, որոնք մեզ կը լուսաւորեն եւ կը տաքցնեն: Ան կը ներծծէ անդրմանիշագոյն ճառագայթները, որոնք կը վտանգեն մեր կեանքը: Եթէ այս վերջին ճառագայթներէն մաս մը յաջողի ներթափանցել վերջին խաւերէն, ապա զանոնք կը կասեցնէ եթերի (օզօն) խաւը՝ շուրջ 50 քմ. բարձրութեան վրայ:

## Աղբիւրներ

* Մշակութային Իմ Առաջին Հանրագիտարանս, Հրատարակութիւն CCM, էջ 14-15։
# Երկուշաբթի

**Երկուշաբթի**, շաբթուան երկրորդ օրն է։ Անունը բաղկացած է երկու բառերէ՝ «երկու» եւ «շաբաթ», նշանակելով որ այս օրն շաբթուան երկրորդ օրն է։

Եւրոպական երկիրներուն մէջ երկուշաբթին կը համարուի աշխատանքային շաբթուան առաջին օրը։ Որպէս կարճ ձեւ արեւելահայերը կը գործածեն՝ «Եկշ» ձեւը, իսկ արեւմտահայերը՝ «Բշ.» ձեւը։ Անգլերէնի մէջ կը հանդիպինք՝ «Mon» ձեւին։

## Օրուան անունը այլ լեզուներով

լուսինը երկուշաբթի օրերուն
Հայերէնի երկուշաբթի բառը նոյն իմաստով կը գործածուի նաեւ.

* վրացերէն՝ ორშაბათი օրշաբաթի
* պարսկերէն՝ دوشنبه տոշանպէ

Հին ժամանակներուն երկուշաբթին նուիրուած էր լուսինին։ Այդ պատճառով եւրոպական բազմաթիւ լեզուներու մէջ երկուշաբթիին կ'ըսեն «լուսնի օր»:

### Գերմանական լեզուներով

* անգլերէն՝ Monday
* գերմաներէն՝ Montag
* դանիերէն՝ mantag
* հոլանտերէն՝ maandag
* շուէտերէն՝ mandag

### Ռոմանական լեզուներով

* իտալերէն՝ lunedi
* սպաներէն՝ lunes
* ռումաներէն՝ luni
* ֆրանսերէն՝ lundi

## Ուշագրաւ փաստ

Տաճիկիստանի մայրաքաղաքի «Տուշանպէ» անունը թարգմանաբար «Երկուշաբթի» կը նշանակէ։
# Երեքշաբթի

**Երեքշաբթի**՝ շաբթուան երկրորդ օրը արեւմտեան երկիրներու մեծամասնութեան մօտ եւ երրորդ օրը ըստ Յուդա-քրիստոնէական օրացոյցի։

## Ծագումնաբանութիւն

Արես աստուծոյ արձանի հռոմէական տարբերակը, որմէ սկիզբ կ'առնէ Երեքշաբթի օրուան անուանումը շատ լեզուներով, ի պատիւ անոր անունով անուանուած մոլորակի:
Հայերէնով (Երեքշաբթի), վրացերէնով (სამშაბათი — սամշաբաթի), բաշկիրերէնով (шишәмбе - շիշամբէ), տաճկերէնով (сешанбе-սեշամբէ) եւ թաթարերէն (сишәмбе-սիշամբէ) բառացի կը նշանակէ երեք օր շաբաթէն: Հին Հռոմի մէջ անուանումը նուիրուած էր Մարսին (ֆր.՝ Mardi, իտալ.՝ Martedì), հիւսիս-գերմանական ցեղերու մօտ ի պատիւ Տիւրի (նով.՝ Tysdag), որ անդրադարձած է հռոմէական եւ գերմանական լեզուներու վրայ:

Լատիներէնով Երեքշաբթին կը կոչեն dies Martis («Մարսի օր») եւ կը համարուի յունարէն ἡμέρα Ἄρεως (Արեսի օր) թարգմանութիւնը: Շաբթուան եօթ օրերու զուգորդումը եօթ դասական մոլորակներու հետ հաւանաբար կու գայ հելլէնական ժամանակաշրջանէն: Ա. եւ Գ. դարերուն Հռոմէական կայսրութեան մէջ ութօրեայ աշխատանքային շաբաթը կը փոխարինուի եօթնօրեային: Անգլերէնով Երեքշաբթի բառը կու գայ հին անգլերէն Tiwesdæg բառէն: Անիկա կու գայ հին գերմաներէնէն, որ թարգմանուած է լատիներէնէն եւ Մարսի փոխարէն գրուած է գերմանական աստուծոյ` Teiwaz (հին անգլերէնով Tiw) անունը: Այսպիսով Երեքշաբթին բառացի կը նշանակէ «Տիւրի օր»:

Հնդկաստանի դասական լեզուներուն մէջ Երեքշաբթի օրուան կ'ըսեն Անգարակա («անիկա ունի կարմիր գոյն») եւ նուիրուած է պատերազմի աստուած՝ Մանգալին եւ կարմիր մոլորակ՝ Մարսին:

«Երեքշաբթի», ճափոներէնին մէջ բառացի կը թարգմանուի «կրակի օր» (火曜日):

## Ծանօթագրութիւններ
# Չորեքշաբթի

**Չորեքշաբթի**, արեւմտեան երկրներու մեծամասնութեան՝ շաբաթուան 3-րդ օրը, իսկ ըստ Յուդա-Քրիստոնէական օրացոյցի՝ 4-րդ օրը։ Երեքշաբթիի եւ Հինգշաբթիի օրերուն միջեւ կը գտնուի։

«Չորեքշաբթի» բառը ծագած է հին անգլերէն «Wōdnesdæg» բառէն, որն անուանուած է գերմանական Վոտեն կամ Օտին աստուծոյ պատուին, որ կապուած էր գիտելիքի, բուժման, մահուան, թագաւորութեան, կախաղանի եւ բանաստեղծութեան հետ սկանտինաւեան դիցաբանութեան մէջ:
# Երկվայրկեան

**Երկվայրկեան**, ժամանակը չափելու միաւոր, միաւորներու Միջազգային Համակարգի մէջ **s** նշանով (անգլերէն second). Միջազգային Համակարգի հիմնական միաւորներուն մաս կը կազմէ: Սահմանուած է այն տեւողութեամբ երբ Ցեզիումի 133Cs քիմիական տարրը կը կատարէ 9 192 631 770 ճօճում իր հիւլէի ուժանիւթային հիմնական վիճակէն: Հիւլէական ժամացոյցները կը չափեն եւ կը հաշուեն ճօճումները: Երկվայրկեանը կը հասկցուի իբրեւ մանրերկրորդ, վայրկեանի մէկ վաթսուներորդ մասը։

## Պատմութիւն

### Ժամանակի չափի բնօրինակ

Երկվայրկեանի սահմանումը, իբրեւ ժամանակի միաւոր Միջազգային Համակարգի մէջ, պատմութեան ընթացքին յառաջացած է գիտութեան եւ չափման հնարաւորութիւններուն համեմատ եւ վերաքննուած 1889-ի առաջին Չափերուն եւ Կշիռներու գլխաւոր համաժողովէն ի վեր (BIPM կոմիտէն):

Նախ սահմանուած էր իբրեւ Արեւի միջին օրուան 86 400-րդ բաժինը: Համապատասխան ժամանակը Համաշխարհային ժամանակն է (անգլերէն UT-Universal Time):

1956-ին, նկատի առնելով Երկրին անկատար թաւալումը, մանաւանդ դանդաղանքի շրջանները, սահմանումը հիմնուեցաւ 1900-ի Արեւադարձային տարուան վրայ, այսինքն Արեւի շուրջ Երկրին թաւալման լման տեւողութիւնը: Երկվայրկեանը կ՛ըլլար 1900-ի Արեւադարձային տարուան 31 556 925,974 7-րդ բաժինը:

1967-էն ի վեր (13-րդ Չափերուն եւ Կշիռներու Գլխաւոր Համաժողով), երկվայրկեանը կը դադրի տարուան վրայ հիմնուած ըլլալէ, այլ կը սահմանուի նիւթի ուսումնասիրութեան վրայ: 2019-ի երկվայրկեանի սահմանումը, իբրեւ Միջազգային Համակարգի հիմնական միաւոր, հետեւեալն է.

> «Երկվայրկեանը, նշան **s**, հիմնական ժամանակի միաւորն է: Սահմանուած է Ցեզիումի (Cs) ∆νCs յաճախականութեան հաստատ թուային արժէքով, 133Cs-ի հիւլէի ոչ գրգռուած հիմնական վիճակի անցման յաճախականութեամբ, որ կ՛արժէ 9 192 631 770 երբ Hz միաւորով արտայայտուած, ինչ որ համապատասխան է s−1 ի: Այս սահմանումի արդիւնքը այն է որ երկվայրկեանը հաւասար է 9 192 631 770 պարբերութիւններու (periods) տեւողութեան, համապատասխանող շողարձակման (radiation) 133Cs հիւլէի ուժանիւթային հիմնական վիճակի անցումին երկու ամենափոքր մակարդակներու միջեւ:»
>
>

Այսպէս, երկվայրկեանը հաւասար է :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 կամ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
### Միջազգային Համակարգէն դուրս, 60-ի բազմապատիկներ

Միաւորներու միջազգային համակարգի նախածանցները հնարաւորութիւն կու տան ստեղծելու երկվայրկեանի տասնորդական բազմապատիկները եւ ենթաբազմապատիկները: Սակայն բազմապատիկները յաճախ չեն գործածուիր (այսինքն քիլոերկվայրկեան 1000 երկվայրկեանուան համար), 60-ի բազմապատիկները (վայրկեան, ժամ) կը նախընտրուին: Թէեւ Միջազգային համակարգէն դուրս, ՄՀ-ն կ՛ընդունի երկվայրկեանուան հետեւեալ բազմապատիկ միավորները

* վայրկեան, միաւոր **min** (minute), տեւողութիւն 60 երկվայրկեան
* ժամ, միաւոր **h** (hour), տեւողութիւն 60 վայրկեան, այսինքն` 3600 երկվայրկեան
* օր, նիաւոր **d** (day), տեւողութիւնը 24 ժամ, այսինքն` 86400 երկվայրկեան

Երվայրկեանը կը հասկցուի իբրեւ վայրկեանին 60-րդ բաժինը, վերջինս 1 ժամուան 60-րդ բաժինը ըլլալով: Հայերէնով, երկ նախադաս մասիկը կը նշէ Ժամուան երկու բաժանմունքը, վայրկեանը առաջինը՝ , երկվայրկեանը երկրորդ բաժանմունքը:

* 1վայրկեան = 1ժամ\*(1/60)
* 1երկվայրկեան = 1ժամ\*(1/60)\*(1/60) = 1վայրկեան\*(1/60)

## Ծանօթագրութիւններ
# Վայրկեան

**Վայրկեան** (նշանակութիւնը՝ **վ**, միջազգային՝ **min**) - ժամանակի չափման միաւոր։ Ժամանակակից սահմանմամբ, վայրկեան հաւասար է 60 երկվայրկեանի (ժամի 1/60-ը կամ օրուայ 1/1440-ը)։ Վայրկեանը չի հանդիսանար Միաւորներու միջազգային համակարգի չափման միաւոր, սակայն անոր օգտագործումը կը թոյլատրուի Միաւորներու միջազգային համակարգին մէջ։ Հին աստղագիտական աշխատութիւններու մէջ վայրկեանը կրնայ նոյնպէս նշանակել ժամանակի միաւոր, որ հաւասար է օրուայ 1/60 մասին (այսինքն 24 ժամանակակից վայրկեան)։

Վայրկեանը նաեւ անկիւնը չափելու միաւոր է եւ կը կազմէ աստիճանի (°) կամ ( ' ) 1/60 մասը եւ հավասար է 60 անկիւնային երկվայրկեանի, օրինակ՝ 5' ( 5 վայրկեան):

**UTC** ժամանակի չափանիշին մէջ, հազուադէպ պարագաներու, վայրկեան մը կրնայ ունենալ 61 վայրկեան (երկվայրկեան), որ հետեւանք է «նահանջ վայրկեաններուն» (leap seconds)։ Նաեւ նախատեսուած է «ժխտական նահանջ վայրկեան» մը ներմուծելու հնարաւորութիւնը, որուն պատճառով վայրկեանը կրնայ տեւել 59 վայրկեան (երկվայրկեան), սակայն աւելի քան 40 տարիներու ընթացքին, այս դրութեան տակ նման բան երբեք չէ պատահած։

## Պատմութիւն

Ալ-Պիրունի (Al-Biruni) առաջինն էր, որ 1000 թուականին, Հրէական ամիսներու քննարկման ընթացքին, ժամը վաթսունական դրութեամբ բաժնեց վայրկեաններու, երկվայրկեաններու, երրորդականներու եւ չորրորդականներու։

Պատմականօրէն, «minute» (վայրկեան) բառը յառաջացած է լատիներէն *pars minuta prima* արտայայտութենէն, որ կը նշանակէ «առաջին փոքր մաս»։ Ժամու այս բաժանումը կարելի է աւելի մանրամասնել «երկրորդ փոքր մասով» (լատիներէն՝ *pars minuta secunda*), ուրկէ ալ յառաջացած է «second» (երկվայրկեան) բառը։ Աւելի մեծ ճշգրտութեան համար, ժամանակին կ'օգտագործուէր նաեւ «երրորդական» (վայրկեանի $1/60$-ը) եզրը, սակայն արդի դրութեան մէջ վայրկեանները կը բաժնուին տասնորդականներով։

Վայրկեաններու համար օգտագործուող մէկ գիծի (prime `′`) եւ երկվայրկեաններու համար՝ երկու գիծի (double prime `″`) նշանները ցոյց կու տան ժամու առաջին եւ երկրորդ «հատումները» (ինչպէս որ «ոտքը» (foot) եարտին առաջին հատումն է, իսկ «մատնաչափը» (inch)՝ երկրորդը)։

1267-ին, միջնադարեան գիտնական Ռոժէ Պէյքըն (Roger Bacon), լատիներէնով գրելով, սահմանեց լիալուսիններու միջեւ ինկած ժամանակամիջոցը՝ որպէս ժամերու, վայրկեաններու, երկվայրկեաններու, երրորդականներու եւ չորրորդականներու (*horae, minuta, secunda, tertia, quarta*) թիւ՝ որոշակի թուականներու կէսօրէն ետք։

Ժոսթ Պիւրկի (Jost Bürgi) առաջին ժամագործն էր, որ 1577-ին աստղագէտ Թիքօ Պրահէի (Tycho Brahe) համար պատրաստած ժամացոյցին վրայ աւելցուց վայրկեանացոյց սլաքը։ Ձեռքի ժամացոյցներուն մէջ վայրկեանացոյցի ներմուծումը կարելի դարձաւ միայն 1675-ին, անգլիացի ժամագործ Թոմաս Թոմփիոնի (Thomas Tompion) կողմէ մազարտանակի (hairspring) գիւտէն ետք։

## Տե՛ս նաեւ

* Վաթսունական Հաշիւի Համակարգ
* Լուսնային Տարի
* Ժամանակի Չափման Միաւորներ

## Ծանօթագրութիւն
# Օրացոյց

**Օրացոյցը** օրերը կազմակերպելու համակարգ մըն է։ Այս կ՚իրականացուի ժամանակի տեւողութիւններուն անուններ տալով, սովորաբար օրեր, շաբաթներ, ամիսներ եւ տարիներ։ Ամսաթիւը այնպիսի համակարգի մը մէջ մէկ եւ յատուկ օրուան նշանակումն է։ Օրացոյց մը կրնայ նաեւ ըլլալ համակարգի մը նիւթական գրութիւն (յաճախ թուղթ)։ Օրացոյց կրնայ նաեւ նշանակել ծրագրուած իրադարձութիւններու ցանկ մը, ինչպէս դատարանի օրացոյց, կամ մասնակի կամ լիովին ժամանակագրական ցանկ մը փաստաթղթերու, ինչպէս կտակներու օրացոյց։

Օրացոյցի մը մէջ տեւողութիւնները (ինչպէս տարիներ եւ ամիսներ) սովորաբար, թէեւ անհրաժեշտ չէ, համաժամեցուած են արեւուն կամ լուսինին դրութիւններուն հետ։ Նախաժամանակակից օրացոյցներու ամենէն տարածուած տեսակը լուսալարեւային օրացոյցն էր, լուսնային օրացոյց մը որ պճնապէս կ՚աւելցնէ մէկ միջամտական ամիս՝ երկար ժամկէտով արեւային տարուան հետ համաժամեցուած մնալու համար։

## Տե՛ս նաեւ

* Գրիգորեան Օրացոյց
* Չինական Օրացոյց
* Հայոց տոմար
* Յուլեան տոմար

## Ծանօթագրութիւններ