# Արուեստական Իմացականութիւն

«ԱԻ» (Արուեստական Իմացականութիւն)
**Արուեստական Իմացականութիւն** Անգլերէն՝ (artificial intelligence) կը յապաւուի՝ «ԱԻ» (Անգլերէն՝ AI), մեքենաներուն ցուցաբերաց գիտելիքի եւ տեղեկութեան ըմբռնումը (ընկալում), համադրումը եւ մակաբերումն է, ի տարբերութիւն այն բանականութեան, զոր կը ցուցադրեն մարդ արարածներն ու ոչ-մարդկային կենդանիները։ Արհեստական բանականութեան կատարած գործերէն կարելի է օրինակ բերել՝ խօսքի ճանաչում (Անգլերէն՝ Speech Recognition), համակարգչատեսողութիւն (Անգլերէն՝ Computer Vision), միջ-բնական լեզուներու (մարդկային լեզուներ) թարգմանութիւն (Անգլերէն՝ translation between natural languages), մուտգագրութեանց (Անգլերէն՝ Input) այլ քարտէսագրումներու կողքին։

Արհեստական բանականութեան կիրարկութիւնները կը ներառեն`

1. Համացանցի առաջացեալ որոնումի համակարգեր (Անգլերէն՝ Advanced Web Search Engines, օր․՝ *Կուկլ* Որոնում),
2. Յանձնարարումի համակարգներ (Անգլերէն՝ Recommendation systems, կը գործածուին *Եութիւպ*, *Ամազոն* եւ *Նէթֆլիքսին* կողմէ),
3. Մարդկային խօսքի հասկացում (լեզուն), ինչպէս կ՚ընեն *Սիրի*ն եւ *Ալէքսա*ն (Siri and Alexa), ինքնավար ինքնաշարժեր կամ ինքնակառավարող ինքնաշարժեր (օր․՝ *Ուէյմօ*, Waymo)։
4. Ծնիչ կամ ստեղծարար գործիքներ (Անգլերէն՝ Generative, Creative tools), ինչպիսիքն են Չաթ ՃիՓիԹի-ն եւ Էյ Այ Արթ-ը (Անգլերէն՝ Chat GPT, AI Art),
5. Ինքնադարձ Որոշումի-Կայացում (Անգլերէն՝ Automation Decision-Making),
6. Բարձրագոյն մակարդակի մրցակցութիւն ռազմավարական խաղերուն մէջ օր․՝ (Ճատրակ եւ Կօու / GO):

Արհեստական բանականութեան հետազօտութեան զանազան ենթադաշտերէն ամէն մէկը կը կեդրոնանայ յատուկ նպատակներու եւ յատուկ գործիքներու գործածելուն վրայ։ «ԱԻ»-ի հետազօտութեան աւանդական նպատակները կը պարփակեն տրամաբանութիւն (դատողութիւն), գիտութեան ներկայացում, ծրագրում (ծրագիր կազմել), սորվում (սորվիլ), բնական (մարդկային, կամ ոչ-ծրագրաւորումի) լեզուներու մշակում, ըմբռնում եւ առարկաներու ձեռնավարելու եւ շարժելու կարողութիւնը։ Ընդհանուր ուշիմութիւն, այսինքն կամայական խնդիր մը (Անգլերէն՝ an Arbitrary Problem) լուծելու կարողութիւնը, այս դաշտին երկարաժամկէտ նպատակներէն է։ Այս խնդիրները լուծելու համար, «ԱԻ» ոլորտի գիտաշխատողները որդեգրած ու ամբողջակրած են խնդիր-լուծելու եղանակներու ընդարձակ շարք մը, ներառեալ Որոնում եւ Ուսողական Ծրագրաւորում (Անգլերէն՝ mathematical optimization), Ձեւական Տրամաբանութիւն (Formal Logic), Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց (Անգլերէն՝ Artificial neural network), վիճակագրութեանց վրան հիմնուած եղանակներ (*մեթոտ*ներ), հաւանականութիւն (Անգլերէն՝ Probability) եւ տնտեսագիտութիւն։ «ԱԻ»-ն նաեւ կը հետապնդէ Համակարգչաբանութիւնը (Համակարգչային Գիտութիւն, Անգլերէն՝ Computer Science), Հոգեբանութիւնը, Լեզուաբանութիւնը, Իմաստասիրութիւնը (*Փիլիսոփայութիւն*) եւ բազում ուրիշ դաշտեր ու ոլորտներ։

Այս ասպարէզը հիմնադրուեցաւ այն ենթադրութեան վրայ որ կ՚ըսէ թէ՝ «մարդկային բանականութիւնը կարելի է այդքան ճշգրտօրէն նկարագրել, որ կարելի է անոր օրինակող գործիք մը շինել»։ Այս մէկը յառաջ բերաւ իմաստասիրական (*փիլիսոփայական*) բանավէճներ, մարդուն նմանող եւ անոր բանականութեանն ու միտքին կերպակից մտացիութեամբ էակներ ստեղծելուն բարոյական հետեւանքներուն մասին։ Այս խնդիրները վաղուց ուսումնասիրուած էին դիցավէպերու, առասպելներու եւ իմաստասիրութեան (*փիլիսոփայութեան)* կողմէ հնադարէն (Անգլերէն՝ Antiquity) ի վեր։ Համակարգչագէտներն ու իմաստասէրները (*փիլիսոփաներ*) կը թելադրեն թէ «ԱԻ»-ն գոյացական վտանգ կրնայ դառնալ մարդկութեան համար, եթէ անոր բանական կարողութիւններն ու ատակութիւնները չուղղուին դէպի շահաւէտ եւ արդիւնաբեր նպատակներ։ Արուեստական Իմացականութիւն եզրոյթը ենթարկուած է քննադատութեան ԱԻ-ի իսկական կարելիութիւնները գերագնահատելու եւ պէտք եղածէն աւելի բարձր արժեւորելու համար։

## Արհեստական Բանականութեան Հետազօտութիւններու Պատմութիւնը

Միջնադարեան քսաներորդ դարուն, քանի մը գիտնականներ սկսան հետազօտել խելացի մեքենաներ կառուցելու նոր մօտեցում մը, որ հիմնուած էր նորագոյն յայտնագործութիւններուն վրայ՝ նիւրոգիտութեան մէջ, տեղեկատուութեան նոր մաթեմատիկական տեսութեան վրայ, ցիպերնեթիկայի զարգացումին վրայ, ու ամէնէն առաջ՝ թուային համակարգիչին գիւտին շնորհիւ, գիւտ եղաւ մեքենայ մը, որ կրնար ընդօրինակել մարդկային հաշուողական մտածողութեան գործընթացը։

Արհեստական Բանականութեան հետազօտութիւններու ժամանակակից ոլորտը հիմնադրուեցաւ 1956 թուականի ամրան, Տարթմութի Քոլեճի համալսարանային տարածքին տեղի ունեցած համաժողովի մը ընթացքին։ Այդ ներկաները դարձան Արհեստական Բանականութեան հետազօտութիւններու ղեկավարները քանի մը տասնամեակներ շարունակ, յատկապէս՝ **Ճոն ՄաքՔարթի**, **Մարուին Մինսքի**, **Ալըն Նիւէլ** եւ **Հերպերթ Սայմըն**, որոնք Արհեստական Բանականութեան լապորաթորիաներ հիմնեցին Մասաչուսէթսի Թեքնոլոճիի Հիմնարկին (MIT), Քարնիկի Մելլընի Համալսարանին (CMU) եւ Սթանֆորտի մէջ։ Անոնք ու իրենց աշակերտները ծրագիրներ գրեցին, որոնք զարմացուցին մարդոց մեծամասնութիւնը։ Համակարգիչը կը լուծէր հանրահաշուի խնդիրներ, կ'ապացուցանէր տրամաբանական թեորէմներ եւ կը խօսէր անգլերէն։ Մինչեւ վաթսունականներու կէսերը, այդ հետազօտութիւնները սկսան առատաձեռնօրէն ֆինանսաւորուիլ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Պաշտպանութեան Նախարարութենէն։

## Տե՛ս նաեւ

* Վտանգուած լեզու։
* Բնական լեզուի մշակում։
* Լեզուի Փաստագրում:
* Արհեստական Ջղաբջիջային Ցանց:

## Ծանօթագրութիւններ