# Ուիքիփետիա

Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիայի նշանակը
**Ուիքիփետիան** ազատ բովանդակութեամբ, բազմալեզու հանրագիտարանային նախագիծ մըն է, զոր կը հովանաւորէ ոչ հասութաբեր ամերիկեան Ուիքիմետիա Հիմնադրամը:

## Անուանում

Անունը կազմուած է համագործակցական կայքեր ստեղծելու արհեստագիտական հաուայեան *«Ուիքի»* բառէն, որ կը նշանակէ «արագ» եւ յունարէն «*փետիա»* բառէն, որ հանրագիտարան բառին կրճատումն է։

## Ընդհանուր տեղեկութիւններ

* Յունուար 2001-ին, Ուիքիփետիա նախագիծը սկսած են Ճիմմի Ուէյլզ եւ Լէրի Սէնկըր:
* Ուիքիփետիայի աւելի քան 30 միլիոն յօդուածները (ներառեալ՝ հայերէն) ստեղծուած են կամաւորներու կողմէ:
* Գրեթէ բոլոր յօդուածները կրնան խմբագրուիլ համացանցէն օգտուող ոեւէ անձի մը կողմէ։
* Անիկա ներկայիս Համացանցի ամէնէն շատ օգտագործուող եւ ամէնէն յաճախ այցելուող տեղեկատուական եւ հանրագիտարանային կայքերէն մէկն է։
* Սեպտեմբեր 2007-ին, հարթակը ունէր 285 լրիւ անկախ լեզուական տարբերակներ, որոնց իրականացման հովանաւորը Ուիքիմետիա հասարակական հիմնադրամն է։
* 15 Յունուար 2001-ին, Հանրագիտարանը կը սկսի գործել իբրեւ փորձագէտներու կողմէ գրուող «Նուփետիա» հանրագիտարանի շարունակութիւնը։
* Հանրագիտարանը կ'աշխատի «Ուիքի» համակարգչային ծրագիրով եւ ունի բազմաթիւ քոյր նախագիծեր, ինչպիսիք են՝ Ուիքիդարանը եւ Ուիքիգիրքերը:
* Ուիքիփետիան կը գնահատուի իր անվճար ըլլալուն, ազատութեան, մատչելիութեան, նիւթերու հսկայական բազմազանութեան եւ յիրաւի մանրամասն տեղեկութիւններուն համար։
* Ուիքիփետիան կը քննադատուի աւանդական հանրագիտարանի համեմատ հաւաստիութեան պակասին պատճառով։ Ուիքիփետիայի արժանահաւատութիւնը յաճախ կասկածի տակ կ'առնուի այն պատճառաբանութեամբ, որ յօդուածներու բովանդակութիւնը կրնայ ազատօրէն խմբագրուիլ փափաքողներու կողմէ, ինչ որ կրնայ պատճառ հանդիսանալ որոշակի ոչ բաւարար խորութեամբ հետազօտուած բովանդակութեան։
* Ազատ ու մատչելի հարթակ մըն է, ուր աշխուժօրէն յօդուածներ կը գրուին, կը քննարկուին եւ կը տրամադրուին համաշխարհային հասարակութեան: Այս առանձնայատկութիւնները Ուիքիփետիան կը դարձնեն բացառիկ երեւոյթ մը ոչ միայն իբրեւ հանրագիտարան, այլեւ իբրեւ տեղեկատուական աննախադէպ աղբիւր։

Լերի Սէնկըր
## Ազատ խմբագրում

Հակիրճ ակնարկ, թէ ինչպէս Ուիքիփետիան կը նպաստէ ազատ գիտելիքին։
* Ուիքիփետիայի բովանդակութիւնը կը ստեղծեն օգտագործողները։
* Իւրաքանչիւր այցելու կրնայ խմբագրել Ուիքիփետիայի յօդուածները:
* Խմբագրումներու գրեթէ կէսը կ'ընեն օգտագործողներու ընդամէնը 2.5%-ը։
* Էջերը միշտ կարելի է խմբագրել, այնպէս որ ոչ մէկ յօդուած «վերջնական» կամ «աւարտած» չ'ըլլար։
* Խմբագրումներու 18%-ը կ'ընեն չգրանցուած, անանուն խմբագիրներ։ Այն խմբագիրները, որոնք չեն գրանցուած, օգտագործողին անուան փոխարէն կ'օգտագործուի անոնց IP հասցէն, որ թուային ծածկագիր մըն է, զոր կարելի է վերծանել։
* Ուիքիփետիան այնպէս ծրագրաւորուած է, որ սովորաբար արգելք կը դնէ «en:open proxies» չգրանցուած խմբագրումներուն վրայ։
* Յատկապէս մեծ լեզուական կայքերուն մէջ, ինչպէս օրինակ անգլերէն, գերմաներէն, ճափոներէն, ուր օրը քանի մը հազար նոր յօդուածներ կը յայտնուին, անհնար է բոլորը արագ-արագ ստուգել, խմբագրել եւ կանխել աղաւաղման փորձերը։

## Հեղինակներ

Ուիքիփետիա օգտագործողներու բազմաթիւ շերտեր կան։

Ուիքիփետիային մէջ կան նաեւ վարչական պաշտօններ։

Բոլոր վարչականները կ'ընտրուին իրենց համայնքներուն կողմէ, որմէ ետք անոնց իրաւասութիւն կը տրուի փակել կամ ջնջել ամբողջական էջեր կամ արգելք դնել որոշ օգտագործողներու մուտքին՝ միշտ կիրարկելով ծրագիրին վարած քաղաքականութիւնը։

Աւելի փոքրաթիւ են Ուիքիփետիա ծրագիրին ընթացքը ղեկավարող պաշտօնեաները, ապա կառավարիչները, որոնք իրենց հերթին բազմաթիւ մակարդակներու գործող պաշտօնեաններ են, յետոյ՝ մշակողները, որոնք մասնագիտական ծրագրաւորողներ են եւ կրնան մուտք գործել ծրագրային ապահովման ծրարները։

Խմբագրումը կրնայ կատարուիլ նաեւ մեքենայացուած կամ կիսամեքենայացուած փոքրիկ ծրագիրներու միջոցով։

## Ներքին քաղաքականութիւնը

Ուիքիփետիայի մասնակիցները (Ուիքիփետիացիները) կը պահպանեն եւ կը պարտադրեն միւսներուն քանի մը սկզբունքային մօտեցումներ.

* Անկողմնակալ, կամ չէզոք տեսակէտներու արտայայտում յօդուածներուն մէջ, որովհետեւ այս հանրագիտարանային համայնապատումին մէջ կրնան մասնակցիլ երկրագունդի բոլոր գաղափարախօսութիւններու եւ ազգութիւններու տէր մարդիկ։ Պետք է յուսալ, որ կայքին մէջ տեղադրուած բոլոր յօդուածները կ'ըլլան հնարաւորինս անկողմնակալ, առարկայական եւ ճշգրիտ։
* Յօդուածներու ստեղծման կրնան մասնակցիլ անսահմանափակ թիւով մարդիկ։
* Չներկայացնել աղբիւրներով չհիմնաւորուած հետազօտական աշխատանք. որովհետեւ ըստ էութեան անհնար է վերահսկել բոլոր յօդուածներու գիտական արժանահաւատութեան։ Այդ իսկ պատճառով Ուիքիփետիային մէջ տեղադրուած նիւթերու բովանդակութիւնը պէտք է հիմնաւորուած ըլլայ այլ գիտահետազօտական աղբիւրներուն կատարուած յղումներով։ Այսինքն փաստեր, որոնք նոր յայտնաբերուած են եւ չեն հրապարակուիր որեւէ այլ տպագիր աղբիւրու մէջ (եւ այդ իսկ պատճառով չեն կրնար որակաւորուիլ «ըստ … տուեալներու աղբիւրի» բառերով) ողջունելի չեն։
* Սահմանափակել քննարկումները «քննարկում» էջերուն մէջ։
* Կեդրոնանալ յօդուածին հանրագիտարանային բովանդակութեան վրայ։ Շարք մը մուտքագրումներ խրախուսելի չեն, որովհետեւ անոնք ոչ մէկ հանրագիտարանային արժէք կը ներկայացնեն կամ իրենց բնոյթով հանրագիտարանային տեղեկութիւններ կը պարունակեն։ Օրինակ՝ Ուիքիփետիայի յօդուածները չեն կրնար ըլլալ բառարանային սահմանումներ կամ այնպիսի ամբողջական նիւթեր, ինչպէս օրէնքներու բնագիրները կամ ճառերը, անոնք պարզապէս անթոյլատրելի են։ Սակայն կան Ուիքիփետիայի քոյր նախագիծեր, ինչպէս օրինակ en:Wiktionary եւ en:Wikisource, որոնք նախատեսուած են ճիշդ յղումային նիւթերու բազմաթիւ այլ տեսակներու համար, որոնք չեն համապատասխաներ Ուիքիփետիայի ձեւաչափին։
* Կան շարք մը չգրուած կանոններ, որոնց կը հետեւի ամբողջ Ուիքիփետիա հասարակութիւնը։ Երբ այդ կանոնները դիտաւորեալ կամ պարբերաբար կը խախտին, համայնքը սովորաբար որոշում մը կը կայացնէ, որուն պարտաւոր են հետեւիլ բոլոր թերացում արձանագրողները։
* Կան նաեւ շարք մը ոճային կարեւոր աւանդոյթներ։ Օրինակ՝ վերնագիրը պէտք է գրուի փոքրատառ, բացի, անշուշտ, առաջին տառերէն։ Եթէ որեւէ բնագիր կը թարգմանուի, պէտք է ուշադիր ըլլալ լեզուական անթերիութեան եւ մատչելիութեան։ Պէտք է գրել յստակ եւ պարզ: Յղումները ընել յօդուածներուն տակ, հիմնուելով հաւաստի աղբիւրներու վրայ։ Կիսատ յօդուածներու վերջը կը դրուի «խորանարդիկ» մը, որ կը զգուշացնէ, թէ յօդուածը դեռ չէ աւարտած։

## Չէզոք տեսակէտ

Ուիքիփետիան կը կառուցուի այն գաղափարին հիման վրայ, որ անոր բոլոր յօդուածները պէտք է գրուին չէզոք տեսակէտէ։

Չեզոք տեսակէտ կը նշանակէ գաղափարներն ու փաստերը արծարծել այնպէս, որ շարադրման հետ կարենան համաձայնիլ ե՛ւ համակարծիք, ե՛ւ տարակարծիք կողմերը։ Անշուշտ, բացարձակ համաձայնութիւնը անհնարին է։ Աշխարհի մէջ կան այնպիսի գաղափարախօսներ, որոնք երբեք չեն համաձայնիր որեւէ մէկուն կարծիքին հետ՝ շարունակելով անգամ ուժով պնդել սեփական կարծիքի բացարձակ եւ անվերապահ ճշդութիւնը։

Ուիքիփետիան կոչ կ'ընէ որդեգրելու այնպիսի ոճ մը, որ ընդունելի ըլլայ ըստ էութեան բանական մտածելակերպ ունեցող բոլոր մարդոց համար։

Չէզոք տեսակէտի քաղաքականութիւնը կը պնդէ, որ յօդուածները պէտք է գրուին առանց կողմնակալութեան, արդարացիօրէն արտայայտելով բոլոր տեսակէտերը։

## Վիճաբանութիւնները

Ուիքիփետիայի յօդուածները երբեմն կը դառնան «խմբագրական պատերզամներու» առարկայ, երբ նախանձախնդիր հեղինակները կը ջնջեն կամ անխնայ կը փոխարինեն միւսներու ներդրումները իրենց յօդուածներուն։ Օրինակ en:Red Herring յօդուածը, (այսինքն «կարմիր հարինկ»՝ հարինկը նիհարիկ բայց շատ համեղ ովկիանոսային ձկնատեսակ է), որ Հոկտեմբեր 2004-ին կը դառնայ անգլերէն Ուիքիփետիայի (/en:English Wikipedia) ամէնէն շատ խմբագրուած յօդուածը, որուն մէջ խմբագրումներու թիւը նոյնիսկ աւելի շատ էր, քան այնպիսի թեմաներու նուիրուած յօդուածներուն, ինչպէս en:George W. Bush/ Ճորճ Պուշ, en:John Kerry/ Ճոն Քերրի, en:Sexual slang/Սեռային ոճ, en:Jesus/Յիսուս, en:Jew/հրեայ, en:Adolf Hitler/Ատոլֆ Հիթլեր, en:Recent deaths/Մահախօսականներ եւ en:Saddam Hussein/Սատտամ Հուսէյն։

Ուիքիփետիացիները կը ձգտին խուսափիլ վիճաբանութիւններէ՝ փորձելով հասնիլ «ոսկեայ միջինին»:

## Աղաւաղում

Արտաքին ազդակներու կողմէ աղաւաղումը մշտական խնդիր է, թէեւ ի պատիւ համայնքին պէտք է ըսել, որ անիկա սովորաբար կը բացայայտուի ու կը վերացուի քանի մը վայրկեաններու ընթացքին։

Ուիքիփետիային մէջ ազատ խմբագրելու հնարաւորութիւնը աղաւաղման թիրախ կը դառնայ, որ կ'արտայայտուի անիմաստ կամ դիտաւորեալ սխալ գրառումներով։ Յաճախ աղաւաղման թիրախ կը դառնան հանրայայտ գրառումները։

Աղաւաղումը գլխաւորաբար կը կայանայ գրառման վերացումով կամ զայն փոխարինելով անիմաստ յայտարարութեամբ, երբեմն ալ հայհոյանքներով։ Նման յայտարարութիւնները կարելի է ուղղել՝ մուտք գործելով յօդուածի պատմութեան բաժինը եւ ընտրելով նախքան աղաւաղումը եղած բնագիրը, ապա՝ սեղմելով յիշել։ Ուիքիփետիայի սկզբունքներէն են գրառումներու պահպանումն ու աղաւաղումէն անոնց վերականգնումը։

Աղաւաղման միջոցները տարբեր են, սակայն սովորաբար զայն կարելի է չէզոքացնել վայրկեաններու ընթացքին։ Ուիքիփետիայի աշխատութիւններէն մէկուն մէջ ուղղումներ կատարելու միջին տեւողութիւնը եղած է 1.8 օր, մինչդեռ աղաւաղումը տեւած է 7.7 օր։ Հետազօտողներէն Մարթին Ուաթնպերկ «Տը Ուոլ Սթրիթ Ճուրնըլ» (*The Wall Street Journal)* թերթին մէջ ըսած է. «Մենք կը զարմանանք աղաւաղումներ տեսնելով, սակայն նոյնքան կը զարմանանք, թէ որքան արագ անոնք կ'ուղղուին»:

## Որակի վերահսկումը

Ուիքիփետիացիները բարձր որակ ստանալու համար ստեղծած են քանի մը ազատակամ կոմիտէներ եւ միջոցներ։ Օրինակ՝ ծաւալուն յօդուածներու վերագրման համար անհրաժեշտ է միասին համագործակցիլ։ Նման աշխատութիւններու վրայ կարելի է ամբողջ համայնքով աշխատիլ եւ քուէարկութեան միջոցով որոշել լաւագոյն բնագիրը։ Բարձրորակ յօդուածները կարելի է նշանակել «առանձնայատուկ յօդուած» (featured article), այնուհետեւ, անոնցմէ իւրաքանչիւրը վերաքննելով, ընտրել այն տարբերակը, որ կ'առանձնանայ չէզոքութեամբ, ըմբռնելիութեամբ, վկայակոչումներով եւ յստակութեամբ:

## Քննադատութիւն

Գրադարանավարերը եւ հանրագիտարանի խմբագիրները զայն կը համարեն սահմանափակ ծառայութիւն կամ ընդհանրապէս ոչնչութիւն։

Քննադատներու կարծիքով, ազատ խմբագրումը Ուիքիփետիան կը դարձնէ ոչ յուսալի աշխատութիւն։ «Տը Կարտիան»ի հետ հարցազրոյցի մը ընթացքն, գրադարանավար Ֆիլիփ Պրատլին կ'ըսէ, որ ան չ'օգտագործեր Ուիքիփետիան եւ «համոզուած է, որ այլ գրադարանավարներ նոյնը կ'ընեն: Հիմնական խնդիրը անհիմն տեղեկատուութիւնն է:

Պրիթանիքա հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագիրը նոյնպէս կը նշէ, որ «Անիկա երբեք հանրագիտարան չ'ըլլար, սակայն կրնայ պարունակել ծաւալուն գիտելիքներ՝ այլ նպատակներու համար»: Քանի որ Ուիքիփետիան կը գրուի կամաւորներու կողմէ, հետեւաբար «Մարդիկ կը գրեն զիրենք հետաքրքրող թեմաներու մասին եւ հետեւաբար շատ այլ թեմաներ նկատի չեն առնուիր, օրինակ՝ Ֆրանչիս փոթորիկին մասին հինգ անգամ աւելի տեղեկատուութիւն կայ, քան Չինական արուեստին մասին։

## Քոյր նախագծեր

Նշանաւոր նկարին փոխուած տարբերակը
Ուիքիփետիան ունի հետեւեալ քոյր-նախագիծերը, որոնք Ուիքիմետիա ընտանիքին մաս կը կազմեն․

* Ուիքիտուեալներ (Wikidata), ազատ տուեալներու նախագիծ
* Ուիքիբառարան (Wiktionary), ազատ բառարանի նախագիծ
* Ուիքիգիրքեր (Wikibooks), ազատ դասագիրքեր եւ ուսումնական ձեռնարկներ
* Ուիքիքաղուածք (Wikiquote), քաղուածքներու հաւաքածոյ
* Ուիքիդարան (Wikisource), ազատ բնագիրներու գրադարան
* Ուիքիպահեստ (Wikimedia Commons), մետիա-ծրարներու շտեմարան
* Ուիքիլուրեր (Wikinews), ազատ նորութիւններ
* Ուիքիցեղեր (Wikispecies), ցեղատեսակներու տեղեկատու
* Ուիքիլսարան (Wikiversity), ազատ ուսումնական նիւթեր
* Մեթա-ուիքի (Meta Wiki), Ուիքիմետիա նախագիծերու համակարգում

Կան նաեւ բազմաթիւ այլ նախագիծեր, որոնք կը գործեն Ուիքի-սկզբունքով եւ կրնան օգտագործել նոյն «Մետիաուիքի» ազատ ծրագրային ապահովումը եւ արտաքնապէս շատ նման ըլլալ նշուած նախագծերուն, անոնք չեն պատկանիր Ուիքիմետիա Հիմնադրամին։

## Տես նաեւ

* Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիա

## Աղբիւրներ