# Միացեալ Թագաւորութիւն

| **Միացեալ Թագաւորութիւն** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Միացյալ Թագավորության դրոշ? | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Անգլիա, Ուելս?, Սքոթլանտա և Հյուսիսային Իռլանդիա? |
| Պետական լեզու | անգլերէն |
| Մայրաքաղաք | Լոնտոն |
| Օրէնսդիր մարմին | Միացյալ Թագավորության խորհրդարան? |
| Երկրի ղեկավար | Չարլզ Գ․ |
| Կառավարութեան ղեկավար | Քիր Սթարմեր? |
| Ազգաբնակչութիւն | 67 326 569 մարդ (2021) |
| Կրօնք | քրիստոնէութիւն |
| Օրհներգ | Մեծն Բրիտանիոյ օրհներգ |
| Կարգախօս | Dieu et mon droit |
| Հիմնադրուած է | 1801 թ. |
| Արժոյթ | `Ֆունտ ստերլինգ?` |
| Ազգային տօն | Նոր Տարի, Ս․ Ծնունդ, Սուրբ Պատրիկի օր?, Մայիս Մէկ, Նվերների օր?, Ս. Զատկուան Մեռելոց և Աւագ Ուրբաթ |
| Ժամային համակարգ | Եւրոպա / Լոնտոն |
| Հեռաձայնային համակարգ | +44 |
| Համացանցի յղում | .uk? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,929 |
| gov.uk |

**Մեծն Բրիտանիոյ եւ Հիւսիսային Իրլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւնը**, ծանօթ որպէս **Միացեալ Թագաւորութիւն (ՄԹ)** կամ **Բրիտանիա**, երկիր մըն է հիւսիս-արեւմտեան Եւրոպայի մէջ, եւրոպական մայր ցամաքի ափին: Ան կը բաղկանայ Անգլիայէն, Սքոթլանտայէն, Ուէյլզէն եւ Հիւսիսային Իռլանտայէն: ՄԹ-ն կ'ընդգրկէ Մեծ Բրիտանիա կղզին, Իռլանտա կղզիի հիւսիս-արեւելեան մասը եւ Բրիտանական կղզիներու մէջ գտնուող աւելի փոքր կղզիներու մեծամասնութիւնը, ծածկելով 94,354 քառակուսի մղոն (244,376 քմ): Հիւսիսային Իռլանտան ցամաքային սահման մը կը կիսէ Իռլանտայի Հանրապետութեան հետ. այլապէս, Միացեալ Թագաւորութիւնը շրջապատուած է Ատլանտեան Ովկիանոսով, Հիւսիսային Ծովով, Անգլիական Նեղուցով, Կելտական Ծովով եւ Իռլանտական Ծովով: ՄԹ-ն կը պահպանէ ինքնիշխանութիւնը Բրիտանական Արտասահմանեան Տարածքներու վրայ, որոնք կը գտնուին աշխարհի տարբեր ովկիանոսներու եւ ծովերու մէջ: Միացեալ Թագաւորութիւնը 2023-ին ունէր աւելի քան 68.2 միլիոն բնակչութեան գնահատում: Անգլիոյ եւ Միացեալ Թագաւորութեան մայրաքաղաքը եւ ամէնամեծ քաղաքը Լոնտոնն է: Էտինպրա, Քարտիֆ եւ Պելֆասթ քաղաքները ազգային մայրաքաղաքներն են Սքոթլանտի, Ուէյլզի եւ հիւսիսային Իռլանտայի, համապատասխանաբար:

ՄԹ-ն անընդհատ բնակեցուած է Նոր քարէ դարաշրջանէն ի վեր: Քրիստոսէ յետոյ 43 թուականին, Բրիտանիայի հռոմէական նուաճումը սկսաւ. հռոմէական հեռացումին յաջորդեց անգլօ-սաքսոնական վերաբնակեցումը: 1066-ին, նորմանները նուաճեցին Անգլիան: Վարդերու Պատերազմներու աւարտով, անգլիական պետութիւնը կայունացաւ եւ սկսաւ աճիլ ուժով, որ 16-րդ դարուն յանգեցուց Ուէյլզի բռնակցման եւ Բրիտանական Կայսրութեան հիմնադրման: 17-րդ դարու ընթացքին, բրիտանական միապետութեան դերը նուազեցաւ, մասնաւորապէս Անգլիական Քաղաքացիական Պատերազմի արդիւնքով: 1707-ին, Անգլիոյ Թագաւորութիւնը եւ Սկովտիայի Թագաւորութիւնը միացան Միութեան Պայմանագրով՝ ստեղծելու Մեծ Բրիտանիայի Թագաւորութիւնը: Ճորճեան դարաշրջանին, վարչապետի պաշտօնը հաստատուեցաւ: 1800-ի Միութեան Օրէնքները ներառեցին Իռլանտայի Թագաւորութիւնը՝ ստեղծելու Մեծ Բրիտանիայի եւ Իռլանտայի Միացեալ Թագաւորութիւնը 1801-ին: Իռլանտայի մեծ մասը անջատուեցաւ ՄԹ-էն 1922-ին որպէս Իռլանտական Ազատ Պետութիւն, իսկ 1927-ի Թագաւորական եւ Խորհրդարանական Տիտղոսներու Օրէնքը ստեղծեց ներկայիս Միացեալ Թագաւորութիւնը:

ՄԹ-ն դարձաւ առաջին արդիւնաբերացուած երկիրը եւ աշխարհի առաջատար ուժն էր 19-րդ եւ վաղ 20-րդ դարերու մեծամասնութեան ընթացքին, մասնաւորապէս *Փաքս Բրիթանիքա*յի միջեւ 1815-էն մինչեւ 1914: Բրիտանական Կայսրութիւնը առաջատար տնտեսական ուժն էր 19-րդ դարու մեծ մասին, դիրք մը որ հիմնուած էր իր գիւղատնտեսական բարգաւաճման, իր գերիշխող առեւտրական ազգի դերի, հսկայական արդիւնաբերական կարողութեան, նշանակալի արհեստագիտական ձեռքբերումներու եւ 19-րդ դարու Լոնտոնի՝ որպէս աշխարհի հիմնական ֆինանսական կեդրոնի վերելքի վրայ: Իր բարձրակէտին, 1920-ական թուականներուն, Բրիտանական Կայսրութիւնը ընդգրկեց աշխարհի հողատարածքի եւ բնակչութեան գրեթէ քառորդ մասը եւ պատմութեան մէջ ամէնամեծ կայսրութիւնն էր: Սակայն, Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին եւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմին մասնակցութիւնը վնասեց Բրիտանիայի տնտեսական ուժը եւ ապագաղութացման համաշխարհային ալիքը յանգեցուց բրիտանական գաղութներու մեծամասնութեան անկախութեան:

Միացեալ Թագաւորութիւնը սահմանադրական միապետութիւն եւ խորհրդարանական ժողովրդավարութիւն է: ՄԹ-ն ունի երեք տարբեր իրաւասութիւններ՝ Անգլիա եւ Ուէյլզ, Սկովտիա եւ Հիւսիսային Իռլանտա: 1999-էն ի վեր, Սկովտիան, Ուէյլզը եւ Հիւսիսային Իռլանտան ունին իրենց սեփական կառավարութիւնները եւ խորհրդարանները, որոնք կը վերահսկեն զանազան փոխանցուած հարցեր: Զարգացած երկիր ըլլալով յառաջադէմ տնտեսութեամբ, ՄԹ-ն կը դասուի անուանական ՀՆԱ-ով ամէնամեծ տնտեսութիւններու շարքին եւ աշխարհի ամէնամեծ արտածողներէն եւ ներածողներէն մէկն է: Ան միջուկային պետութիւն է՝ աշխարհի ամէնաբարձր ռազմական պիւտճէներէն մէկով: Անոր փափուկ ուժի ազդեցութիւնը կարելի է դիտել իր նախկին գաղութներու իրաւական եւ քաղաքական համակարգերուն մէջ եւ բրիտանական մշակոյթը կը շարունակէ համաշխարհային ազդեցութիւն ունենալ, մասնաւորապէս լեզուի, գրականութեան, երաժշտութեան եւ մարզական ոլորտներուն մէջ: Անգլերէնը աշխարհի ամէնատարածուած լեզուն է եւ երրորդ ամէնախօսուած մայրենի լեզուն: Երկիրը մաս կը կազմէ բազմաթիւ միջազգային կազմակերպութիւններու եւ ֆորումներու:

## Կառավարութիւն եւ Քաղաքականութիւն

* **Չարլզ Գ.** — Թագաւոր
* **Քիր Սթարմըր** — Վարչապետ

Միացեալ Թագաւորութիւնը սահմանադրական միապետութիւն եւ խորհրդարանական ժողովրդավարութիւն մըն է, որ կը գործէ Ուեսթմինսթըրեան համակարգով, այլապէս ծանօթ իբրեւ «ժողովրդավարական խորհրդարանական միապետութիւն»: Անիկա կեդրոնացած, միաձոյլ (unitary) պետութիւն մըն է, ուր Միացեալ Թագաւորութեան Խորհրդարանը գերիշխան է: Խորհրդարանը կազմուած է ընտրեալ Համայնքներու Պալատէն (House of Commons), նշանակեալ Լորտերու Պալատէն (House of Lords) եւ Թագէն (ի դէմս միապետին): Խորհրդարանի հիմնական գործունէութիւնը տեղի կ'ունենայ երկու պալատներուն մէջ, սակայն արքայական համաձայնութիւնը (royal assent) անհրաժեշտ է, որպէսզի օրինագիծ մը դառնայ խորհրդարանական օրէնք (այսինքն՝ կանոնադրական օրէնք):

Խորհրդարանական գերիշխանութեան հետեւանքով՝ բրիտանական սահմանադրութիւնը կոտիֆիքացուած (համակարգուած) չէ եւ բաղկացած է գլխաւորաբար տարբեր գրաւոր աղբիւրներէ, ներառեալ խորհրդարանական կանոնագիրքերը, դատաւորներու կողմէ հաստատուած նախադէպային իրաւունքը (case law) եւ միջազգային դաշնագիրները՝ սահմանադրական սովորոյթներու հետ մէկտեղ: Այսուհանդերձ, Գերագոյն Դատարանը կ'ընդունի բրիտանական սահմանադրութեան հիմքը հանդիսացող շարք մը սկզբունքներ, ինչպիսիք են՝ խորհրդարանական գերիշխանութիւնը, իրաւունքի գերակայութիւնը, ժողովրդավարութիւնը եւ միջազգային օրէնքի պահպանումը:

Չարլզ Գ. Թագաւորը Միացեալ Թագաւորութեան եւ 14 այլ անկախ գերիշխան պետութիւններու միապետն ու պետութեան գլուխն է, որոնք կը կոչուին «Ազգերու Համագործակցութեան թագաւորութիւններ» (Commonwealth realms): Միապետը պաշտօնապէս օժտուած է ամբողջ գործադիր իշխանութեամբ՝ իբրեւ Թագին անձնաւորումը, եւ անիկա «հիմնարար է Միացեալ Թագաւորութեան օրէնքի եւ կառավարութեան գործունէութեան համար»: Այսուհանդերձ, նման լիազօրութիւններու տնօրինումը, ներառեալ արքայական բացառիկ իրաւունքները (royal prerogative), ընդհանրապէս կը գործադրուի միայն Թագի նախարարներու խորհուրդով, որոնք պատասխանատու են Խորհրդարանին եւ, հետեւաբար, ընտրողներուն: Այդուհանդերձ, պաշտօնական պարտականութիւններու կատարման ընթացքին, միապետը ունի «խորհրդակցելու իրաւունք, քաջալերելու իրաւունք եւ զգուշացնելու իրաւունք»: Ասկէ բացի, միապետը ունի շարք մը պահուստային լիազօրութիւններ՝ պատասխանատու կառավարումը պահպանելու եւ սահմանադրական տագնապները կանխելու համար:

Ընդհանուր ընտրութիւններու համար (Համայնքներու Պալատի ընտրութիւններ), Միացեալ Թագաւորութիւնը բաժնուած է 650 ընտրատարածքներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներկայացուի Խորհրդարանի մէկ անդամով (MP)՝ ընտրուած պարզ մեծամասնութեան (first-past-the-post) համակարգով: Խորհրդարանի անդամները կը պաշտօնավարեն մինչեւ հինգ տարի եւ ապա պէտք է վերընտրութեան ներկայանան, եթէ կը փափաքին շարունակել իրենց պաշտօնը: Պահպանողական կուսակցութիւնը (Conservative Party), որ խօսակցական լեզուով ծանօթ է իբրեւ Թորի (Tory), եւ Աշխատաւորական կուսակցութիւնը (Labour Party) երկրի գերիշխող քաղաքական ուժերն են 1920-ականներէն ի վեր, ինչ որ պատճառ դարձած է, որ Միացեալ Թագաւորութիւնը նկարագրուի իբրեւ երկկուսակցական համակարգ: Այդուհանդերձ, 1920-ականներէն ի վեր այլ քաղաքական կուսակցութիւններ եւս աթոռներ շահած են Համայնքներու Պալատին մէջ, թէեւ երբեք աւելի շատ, քան Պահպանողականները կամ Աշխատաւորականները:

Վարչապետը Միացեալ Թագաւորութեան կառավարութեան գլուխն է: Գործելով վարչապետին կողմէ ընտրուած եւ ղեկավարուող աւագ նախարարներու Կաբինէտի (նախարարաց խորհուրդի) ուղղութեամբ եւ վերահսկողութեամբ՝ Նորին Մեծութեան Կառավարութիւնը կը ծառայէ իբրեւ հանրային քաղաքականութեան մշակման հիմնական գործիք, կը տնօրինէ հանրային ծառայութիւնները եւ, Գաղտնի Խորհուրդի (Privy Council) միջոցով, կը հրատարակէ կանոնադրական իրաւական աքթեր ու խորհուրդներ կը մատուցէ միապետին: Գրեթէ բոլոր վարչապետները միաժամանակ ծառայած են իբրեւ Գանձարանի առաջին լորտ (First Lord of the Treasury). բոլոր վարչապետները 1905-էն ի վեր անընդմէջ եղած են Գանձարանի առաջին լորտ, 1968-էն՝ Քաղաքացիական ծառայութեան նախարար, իսկ 2019-էն՝ Միութեան հարցերով նախարար:

Թէեւ կը նշանակուի միապետին կողմէ, արդի ժամանակներուն վարչապետը, ըստ սովորոյթի, Խորհրդարանի անդամ է, Համայնքներու Պալատին մէջ ամենաշատ աթոռներ ունեցող քաղաքական կուսակցութեան առաջնորդը, եւ կը պաշտօնավարէ շնորհիւ Համայնքներու Պալատի վստահութիւնը վայելելու իր կարողութեան: 2025 թուականի դրութեամբ վարչապետն է Սըր Քիր Սթարմըրը՝ Աշխատաւորական կուսակցութեան առաջնորդը:

Թէեւ Միացեալ Թագաւորութեան մաս չեն կազմեր, Թագի երեք կախեալ տարածքները՝ Ճըրզին, Կըրնզին եւ Մեն կղզին, ինչպէս նաեւ բրիտանական 14 անդրծովեան տարածքները, կը գտնուին բրիտանական Թագի գերիշխանութեան տակ:

* Ուեսթմինսթըրեան պալատը Լոնտոնի մէջ

## Բնակչութիւն

| Բնակչութեան 1851-2021 թուականների վիճակագրություն |
| --- |
|

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1851 | 27 368 800 մարդ |  |
| 1861 | 28 917 900 մարդ |  |
| 1871 | 31 484 700 մարդ |  |
| 1872 | 31 874 200 մարդ |  |
| 1873 | 32 177 600 մարդ |  |
| 1874 | 32 501 500 մարդ |  |
| 1875 | 32 838 800 մարդ |  |
| 1876 | 33 200 000 մարդ |  |
| 1877 | 33 575 900 մարդ |  |
| 1878 | 33 943 800 մարդ |  |
| 1879 | 34 304 000 մարդ |  |
| 1880 | 34 622 900 մարդ |  |
| 1881 | 34 934 500 մարդ |  |
| 1882 | 35 206 600 մարդ |  |
| 1883 | 35 449 700 մարդ |  |
| 1884 | 35 724 200 մարդ |  |
| 1885 | 36 015 500 մարդ |  |
| 1886 | 36 313 600 մարդ |  |
| 1887 | 36 599 100 մարդ |  |
| 1888 | 36 881 300 մարդ |  |
| 1889 | 37 178 900 մարդ |  |
| 1890 | 37 484 800 մարդ |  |
| 1891 | 37 802 400 մարդ |  |
| 1892 | 38 134 100 մարդ |  |
| 1893 | 38 490 300 մարդ |  |
| 1894 | 38 859 100 մարդ |  |
| 1895 | 39 221 100 մարդ |  |
| 1896 | 39 599 100 մարդ |  |
| 1897 | 39 987 300 մարդ |  |
| 1898 | 40 380 800 մարդ |  |
| 1899 | 40 774 300 մարդ |  |
| 1900 | 41 154 600 մարդ |  |
| 1901 | 41 538 200 մարդ |  |
| 1902 | 41 892 700 մարդ |  |
| 1903 | 42 246 600 մարդ |  |
| 1904 | 42 611 400 մարդ |  |
| 1905 | 42 980 800 մարդ |  |
| 1906 | 43 361 100 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1907 | 43 737 800 մարդ |  |
| 1908 | 44 123 800 մարդ |  |
| 1909 | 44 519 500 մարդ |  |
| 1910 | 44 915 900 մարդ |  |
| 1911 | 42 189 800 մարդ |  |
| 1912 | 42 373 600 մարդ |  |
| 1913 | 42 582 300 մարդ |  |
| 1914 | 42 956 900 մարդ |  |
| 1915 | 41 361 500 մարդ |  |
| 1916 | 40 536 300 մարդ |  |
| 1917 | 39 780 700 մարդ |  |
| 1918 | 39 582 000 մարդ |  |
| 1919 | 42 944 100 մարդ |  |
| 1920 | 43 646 400 մարդ |  |
| 1921 | 43 904 100 մարդ |  |
| 1922 | 44 331 500 մարդ |  |
| 1923 | 44 563 100 մարդ |  |
| 1924 | 44 885 600 մարդ |  |
| 1925 | 45 040 000 մարդ |  |
| 1926 | 45 217 600 մարդ |  |
| 1927 | 45 432 000 մարդ |  |
| 1928 | 45 622 200 մարդ |  |
| 1929 | 45 731 000 մարդ |  |
| 1930 | 45 888 900 մարդ |  |
| 1931 | 46 073 600 մարդ |  |
| 1932 | 46 335 000 մարդ |  |
| 1933 | 46 520 000 մարդ |  |
| 1934 | 46 666 000 մարդ |  |
| 1935 | 46 868 500 մարդ |  |
| 1936 | 47 081 300 մարդ |  |
| 1937 | 47 288 600 մարդ |  |
| 1938 | 47 494 100 մարդ |  |
| 1939 | 47 547 700 մարդ |  |
| 1940 | 46 029 200 մարդ |  |
| 1941 | 44 870 400 մարդ |  |
| 1942 | 44 323 000 մարդ |  |
| 1943 | 48 261 600 մարդ |  |
| 1944 | 48 459 600 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1945 | 48 668 900 մարդ |  |
| 1946 | 48 987 800 մարդ |  |
| 1947 | 49 538 700 մարդ |  |
| 1948 | 50 033 200 մարդ |  |
| 1949 | 50 331 000 մարդ |  |
| 1950 | 50 381 500 մարդ |  |
| 1951 | 50 286 900 մարդ |  |
| 1952 | 50 429 200 մարդ |  |
| 1953 | 50 592 900 մարդ |  |
| 1954 | 50 764 900 մարդ |  |
| 1955 | 50 946 100 մարդ |  |
| 1956 | 51 183 500 մարդ |  |
| 1957 | 51 430 200 մարդ |  |
| 1958 | 51 652 500 մարդ |  |
| 1960 | 52 400 000 մարդ |  |
| 1961 | 52 800 000 մարդ |  |
| 1962 | 53 250 000 մարդ |  |
| 1963 | 53 650 000 մարդ |  |
| 1964 | 54 000 000 մարդ |  |
| 1965 | 54 348 050 մարդ |  |
| 1966 | 54 648 500 մարդ |  |
| 1967 | 54 943 600 մարդ |  |
| 1968 | 55 211 700 մարդ |  |
| 1969 | 55 441 750 մարդ |  |
| 1970 | 55 663 250 մարդ |  |
| 1971 | 55 896 223 մարդ |  |
| 1972 | 56 086 065 մարդ |  |
| 1973 | 56 194 527 մարդ |  |
| 1974 | 56 229 974 մարդ |  |
| 1975 | 56 225 800 մարդ |  |
| 1976 | 56 211 968 մարդ |  |
| 1977 | 56 193 492 մարդ |  |
| 1978 | 56 196 504 մարդ |  |
| 1979 | 56 246 951 մարդ |  |
| 1980 | 56 314 216 մարդ |  |
| 1981 | 56 333 829 մարդ |  |
| 1982 | 56 313 641 մարդ |  |
| 1983 | 56 332 848 մարդ |  |

 |

| Տարի | Բնակչութիւն |
| --- | --- |
| 1984 | 56 422 072 մարդ |  |
| 1985 | 56 550 268 մարդ |  |
| 1986 | 56 681 396 մարդ |  |
| 1987 | 56 802 050 մարդ |  |
| 1988 | 56 928 327 մարդ |  |
| 1989 | 57 076 711 մարդ |  |
| 1990 | 57 247 586 մարդ |  |
| 1991 | 57 424 897 մարդ |  |
| 1992 | 57 580 402 մարդ |  |
| 1993 | 57 718 614 մարդ |  |
| 1994 | 57 865 745 մարդ |  |
| 1995 | 58 019 030 մարդ |  |
| 1996 | 58 166 950 մարդ |  |
| 1997 | 58 316 954 մարդ |  |
| 1998 | 58 487 141 մարդ |  |
| 1999 | 58 682 466 մարդ |  |
| 2000 | 58 892 514 մարդ |  |
| 2001 | 59 119 673 մարդ |  |
| 2002 | 59 370 479 մարդ |  |
| 2003 | 59 647 577 մարդ |  |
| 2004 | 59 987 905 մարդ |  |
| 2005 | 60 401 206 մարդ |  |
| 2006 | 60 846 820 մարդ |  |
| 2007 | 61 322 463 մարդ |  |
| 2008 | 61 806 995 մարդ |  |
| 2009 | 62 276 270 մարդ |  |
| 2010 | 62 766 365 մարդ |  |
| 2011 | 63 258 918 մարդ |  |
| 2011 | 63 181 775 մարդ |  |
| 2012 | 63 700 300 մարդ |  |
| 2012 | 63 705 000 մարդ |  |
| 2013 | 64 106 779 մարդ |  |
| 2016 | 65 102 385 մարդ |  |
| 2017 | 66 022 273 մարդ |  |
| 2021 | 67 326 569 մարդ |  |

 |

## Ծանօթագրութիւններ