Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Վենեզուելա

| **Վենեզուելա** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Վենեզուելայի դրօշ | Զինանշանը |
|   |   |

 |
|  |
| Կը ներառնէ | Ամազոնաս?, Անսոատեգի?, Ապուրե?, Արագուա?, Բարինաս?, Բոլիվար?, Կարաբոբո?, Կոհեդես?, Delta Amacuro?, Ֆալկոն?, Գուարիկո?, Lara?, Mérida?, Միրանդա?, Monagas?, Nueva Esparta?, Portuguesa?, Sucre?, Տաչիրա?, Trujillo?, Վարգաս?, Yaracuy?, Zulia?, Capital District? և Վենեսուելայի դաշնային տիրույթներ? |
| Պետական լեզու | Սպաներէն և Venezuelan Sign Language? |
| Մայրաքաղաք | Քարաքաս |
| Օրէնսդիր մարմին | National Assembly? |
| Երկրի ղեկավար | Դելսի Ռոդրիգես? |
| Ազգաբնակչութիւն | 31 250 306 մարդ (2024) |
| Օրհներգ | gloria al bravo pueblo? |
| Հիմնադրուած է | 5 Յուլիս 1811 և 30 Մարտ 1845 թ. |
| Արժոյթ | `sovereign bolivar?` |
| Ժամային համակարգ | UTC−4? և America/Caracas? |
| Հեռաձայնային համակարգ | +58 |
| Համացանցի յղում | .ve? |
| Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ | 0,691 |
| mppre.gob.ve​(սպան․) |

**Վենեզուելա** (սպաներէն՝ Venezuela), պաշտօնական անուանում՝ Վենեզուելայի Պոլիվարական Հանրապետութիւն, պետութիւն Հարաւային Ամերիկայի հիւսիսը։

Երկիրը ունի ցամաքային շրջան եւ բազմաթիւ կղզիներ՝ Քարիպեան ծովուն մէջ։ Սահամանակից է Կայանային՝ արեւելքէն, Պրազիլին՝ հարաւէն եւ Քոլումպիոյ՝ արեւմուտքէն։ Հիւսիսի մէջ կան զանազան փոքր կղզիներ։ Վենեզուելա կը գտնուի հասարակածի շրջակայքը, Հիւսիսային կիսագունդին մէջ։

Վենեզուելա Սպանիոյ նախկին գաղութներէն մէկն է։ Ունի հողային վէճեր Կայանայի հետ, եւ նախապէս ունէր վէճեր Քոլումպիոյ հետ՝ Վենեզուելայի ծոցին նկատմամբ։ Այժմ Վենեզուելա ճանչցուած է իր քարիւղի եւ բնական բազմազանութեան ու գեղեցկութեան շնորհիւ։

Բնակչութեան առումով, Վենեզուելա կը գրաւէ առաջին տեղերէն մէկը՝ Լատինական Ամերիկայի մէջ։ Վենեզուելացիներուն մեծամասնութիւնը կը բնակի քաղաքներու մէջ եւ երկիրին հիւսիսը։ Քարաքասը երկիրին ամէնէն մեծ քաղաքն է։ Այլ կարեւոր քաղաքներ են՝ Վալենսիա, Մարաքաիպօ, Սիւթաթ Կայանա եւ այլն։

## Ծանօթագրութիւններ

## Տե՛ս նաեւ

* Վենեզուելայի հայերը
# Կոյր աղիք

**Կոյր աղիք**ը (կարմիրով նշուած պատկերին մէջ) կը գտնուի հաստ աղիքի սկիզբը։
**Կոյր աղիք** (Անգլ. *caecum*), Թաղանդափայլին (peritoneum) մէջ գտնուող պարկանման կազմութիւն մը, որ կը համարուի հաստ աղիքին սկիզբը։

Սովորաբար կը գտնուի մարմինին աջ կողմը, ուր կցուած է որդանման ելունը (appendix)։

Անուան ծագումը լատիներէն «*caecus»* բառէն է, որ կը նշանակէ «կոյր»։

Կոյր աղիքը կը ստանայ մասամբ մարսուած ուտելիքները (chyme) ոլորուն աղիքին (ileum) վերջաւորութենէն եւ կը միանայ հաստ աղիքին վերի բաժինին։ Ան ոլորուն աղիքէն բաժնուած է «փականով» մը (*ileocecal valve*, կամ *Bauhin*-ի փական)

Սովորաբար, կոյր աղիքը ամբողջութեամբ թաղանդափայլին մէջ կը գտնուի, մինչդեռ վերի հաստ աղիքը յաճախ կը համարուի յետթաղանդափայլային (retroperitoneal) մաս։

Խոտակեր անասուններուն պարագային, կոյր աղիքը ունի կարեւոր դեր՝ պահելով սննդային նիւթը, ուր մանրէները կը քայքայեն բջջաքարօրէն (cellulose) կազմուած բաղադրիչները։

Մարդուն մէջ անիկա կը մասնակցի աղի եւ «էլէքտրոլիտ»ներու ներծծման գործընթացին, ինչպէս նաեւ կը ծառայէ իբրեւ խողովակ՝ յաջորդաբար քսելով եւ հարթեցնելով հաստ աղիքին մէջ անցնող պինդ մնացորդները։

### **Կազմութիւն**

Կոյր աղիքն ու որդանման ելունը կը ծագին կոյր աղիքին բողբոջէն, որ կը ձեւաւորուի մարսողական խողովակին միջին հատուածին (midgut) մէջ՝ յղութեան վեցերորդ շաբաթին, պորտային դուրսցցման (umbilical herniation) գագաթին քով։ Մասնաւորաբար, կոյր աղիքն ու որդանման ելունը կը կազմուին միջին աղիքի հանգոյցի յետերակային (postarterial) բաժինին ընդարձակումով։ Կոյր աղիքին բողբոջի մօտակայ (proximal) մասը արագ աճելով կը կազմէ կոյր աղիքը։

Կոյր աղիքին կողմնային պատը աւելի արագ կը զարգանայ, քան միջին պատը, ինչ որ կը պատճառէ, որ որդանման ելունի կցման կէտը յայտնուի միջին կողմը։

Կոյր աղիքին դիրքը կը փոխուի միջին աղիքին պտոյտէն եւ հաստ աղիքին վերի բաժինիի երկարացումէն ետք։ Բացի ատկէ, կոյր աղիքին մէջ «մեքոնիում»ի (meconium) կուտակումը կրնայ նպաստել անոր տրամագիծին ծաւալման։

## Ծանօթագրութիւններ
# Աղիքներ

**Աղիքներ**, Մարսողական խողովակի կարեւոր բաժին, որ կը սկսի ստամոքսէն եւ կը վերջանայ սրբանի անցքով։

Մարդու մարսողական համակարգը կը բաղկանայ բարակ եւ հաստ աղիքներէ, որոնք մարմինին երկարութենէն շուրջ տասը անգամ աւելի երկար են։ Անոնց երկարութիւնը կը տատանի՝ նուազագոյնը 507 սմ.-էն, առաւելագոյնը՝ 1194 սմ.-ի միջեւ:

### **Բարակ աղիք**

Չափահասներուն բարակ աղիքը երկար եւ նեղ խողովակ մըն է, որ ունի շուրջ 7 մ երկարութիւն։ Տեղակայուած է որովայնի կեդրոնական մասին մէջ՝ կազմելով բազմաթիւ գալարներ՝ կը տարածուի մինչեւ աջ ստամոքսին շրջանը։ Իր ծայրը կը բացուի հաստ աղիքին նախնական բաժինին՝ կոյր աղիքին մէջ։

### **Հաստ աղիք**

«Հաստ» կը կոչուի իր լայն տրամագիծին պատճառով։ Սակայն անիկա բարակ աղիքէն կարճ է․ ունի շուրջ 1,5 մեթր երկարութիւն։ Կը շարունակէ մարսողական խողովակը, ստանալով ուտելիքներուն չմարսուած մնացորդները եւ կը կատարէ ջուրի ներծծումը, մինչեւ որ անոնք դուրս բերուին սրբանին միջոցով։

Աղիքները ամբողջութեամբ կը կատարեն սննդանիւթերու քայքայման, ներծծման եւ մնացորդներու դուրս մղման հիմնական գործը՝ ապահովելով «օրկանիզմ»ին կենսագործունէութիւնը։

### **Աղիքային անցման ժամանակ**

Ուտելիքներու անցումը մարսողական խողովակով կախեալ է տարիքէն, սեռէն, եւ երբեմն ալ ժառանգական տուեալներէն։ Ընդհանրապէս, ստամոքսի պարունակութեան շուրջ 50 առ հարիւրը կը լքէ ստամոքսը 2,5-3 ժամուան ընթացքին։ Ստամոքսին ամբողջական դատարկումը կը տեւէ շուրջ 4-5 ժամ։

Այնուամենայնիւ, մարսման արագութիւնը կախեալ է ուտելիքի տեսակէն․ նոյն ճաշի տարբեր բաղադրիչները կրնան տարբեր ձեւերով դուրս ելլել ստամոքսէն։ Մինչդեռ բովանդակութեան անցումը հաստ աղիքին մէջ կը տեւէ 30-50 ժամ։

## Ծանօթագրութիւններ
# Վիժում

Վիժում Abortion
**Վիժում** յղիութեան ընդհատում, ժամանակին բժշկութեան մէջ տարբեր դեղամիջոցներ օրինակ (միֆեպրիսթօն, բրոսթակլանտին) եւ վիրաբուժական ձեւեր։ Սակայն այս դեղերը ոչ մէկ ազդեցութիւն ունին առաջին եռամսեային։

## Տեսակները

Վիժումը արգանդի եւ պտուղի կապի խախտումն է։ Պատճառներէն մէկ քանին (արեան հիւանդութիւններ, վիթամիններու պակաս, սրտի հիւանդութիւններ եւ այլն), սննդական եւ .... թունաւորում, ճառագայթային հիւանդութիւն, սեռական գործարաններու հիւանդութիւներ (արգանդի բորբոքում...), ինչպէս նաեւ ֆիզիքական հարցեր (ծանրութիւն բարձրացնել, որովայնի վնասուածք) ու հոգեկան ապրումները (վախ, յուզմունք)։

Ըստ դարմանատան ընթացքին՝ ինքնաբեր վիժումը կ'ըլլայ սպառնացող (արգանդի թեթեւ կծկումներ, կոնքի ցաւեր, չնչին արիւնային արտադրութիւն), սկսուող (արգանդի ցաւեր եւ կոնքի, անընդմէջ արիւնային արտադրութիւն արգանդի պարանը պահպանուած է, անցքը փակ է), «Ընթացքի մէջ» (արգանդի կծկումներ եւ ուժեղ ցաւեր, անընդհատ առատ արիւնային արտադրութիւն՝ արգանդի կարճցած պարանը)։ Սպառնացող եւ սկսւող վիժումի պարագային յղիութեան պահպանումը հնարաւոր է (անկողնային ռեժիմ, արգանդի կծկումը դանդաղեցնող, ջղային համակարգը հանգստացող դեղանիւթեր, վիթամիններ), միւս անհնար ձեւերու պարագային, օրինակ՝ ուժեղ արիւնահոսութիւններու ժամանակ կը մաքրուի արգանդի խոռոչը։

**Արհեստական վիժումը** պտուղի հեռացումն է կամ յղի կնոջ մարմնին վրայ անմիջաբար ներգործելու միջոցով։ Կը տարբերին օրինական (բժշկական) եւ ապօրինի արհեստական վիժումները։ Օրինական արհեստական վիժումը կը կատարուի հիւանդանոցային պայմաններու մէջ վիրահատական միջամտութեամբ։ Վիժումը կը թոյլատրուի ժառանգաբար փոխանցուող ծանր հիւանդութիւններ, առողջական վիճակի համար վտանգաւոր յղութեան, ինչպէս նաեւ անցանկալի ծննդաբերութեան պարագային։ Վիժումը կը կատարուի բժշկական մանրակրկիտ հետազօտութիւններէն յետոյ՝ յղութեան առաջին 12 շաբթուան ընթացքին։ Ապօրինի կը համարուի արտահիւանդանոցային պայմաններու (նոյնիսկ բժիշկի կողմէ) կատարուող ամէն տեսակի վիժում։ Ապօրինի վիժումը վտանգաւոր է կեանքի համար, ան կրնայ արգանդի պատռուածքի եւ ներքին գործարաններու վնասուածքներու պատճառ դառնալ։

## Ծանօթագրութիւններ