# Ապրահամ Լինքըլն

| Ապրահամ Լինքըլն
անգլերէն՝ Abraham Lincoln |
| --- |
|  |
| Ծնած է | 12 Փետրուար 1809(1809-02-12)[…] |
| Ծննդավայր | Sinking Spring Farm, Հարդին շրջան, Կենտուկի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ |
| Մահացած է | 15 Ապրիլ 1865(1865-04-15)[…] (56 տարեկանին) |
| Մահուան վայր | Petersen House, Ուաշինկթըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ |
| Քաղաքացիութիւն |  Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ |
| Մայրենի լեզու | ամերիկեան անգլերէն |
| Կրօնք | Պապթիսթ եկեղեցի և ietsism? |
| Ազդուած է | Աստուածաշունչ, Sufferings in Africa? և Պիլիգրամի ճանապարորդություն? |
| Երկեր/Գլխաւոր գործ | Gettysburg Address? |
| Մասնագիտութիւն | քաղաքական գործիչ, փոստապետ, փաստաբան, պետական գործիչ, ագարակապան, սպայ և գրագէտ |
| Վարած պաշտօններ | Ա․Մ․Ն․ Ներկայացչական Տան անդամ, ԱՄՆ նախագահ, member of the Illinois House of Representatives?, Ընտրեալ նախագահ ԱՄՆ-ի և կազմակերպութեան նախագահ |
| Կուսակցութիւն | Ամերիկայի Հանրապետական Կուսակցութիւն, Վիգերի կուսակցություն? և National Union Party? |
| Ամուսին | Մարի Թոդ Լինքոլն? |
| Ծնողներ |
հայր՝ Թոմաս Լինքոլն?, մայր՝ Նենսի Լինքոլն? |
| Երեխաներ | Էդվարդ Բեյքեր Լինքոլն?, Թեդ Լինքոլն?, Ռոբերտ Թոդ Լինքոլն? և Ուիլյամ Ուոլաս Լինքոլն? |
|
Ստորագրութիւն  |

**Ապրահամ Լինքըլն** (12 Փետրուար 1809(1809-02-12)[…], Sinking Spring Farm, Հարդին շրջան, Կենտուկի, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ - 15 Ապրիլ 1865(1865-04-15)[…], Petersen House, Ուաշինկթըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ), Միացեալ Նահանգներու 16րդ նախագահն էր, որ պաշտօնավարեց 1861-էն մինչեւ իր սպանութիւնը՝ 1865-ին։ Ան առաջնորդեց Միացեալ Նահանգները Ամերիկեան քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին՝ յաղթելով Հարաւային նահանգներու դաշնակցութեան (Confederacy) եւ վճռորոշ դեր խաղալով ստրկութեան վերացման գործին մէջ։ Կը համարուի ԱՄՆ-ի ժողովուրդի ազգային հերոս։

Ծնած ըլլալով Քենթաքիի մէջ՝ մէկ սենեականոց փայտաշէն տնակի մը մէջ, Լինքըլն մեծցած է սահմանամերձ շրջաններու մէջ։ Ան ինքնուս էր. դարձաւ փաստաբան, Իլինոյ նահանգի օրէնսդիր մարմնի անդամ եւ ԱՄՆ-ի Ներկայացուցիչներու տան անդամ։ Վրդովուած 1854-ի «Քանզաս-Նեպրասքա» օրէնքէն, որ նոր տարածքները բաց կը ձգէր ստրկութեան առջեւ, ան դարձաւ նորաստեղծ Հանրապետական կուսակցութեան առաջնորդներէն մէկը։ Ան համազգային ճանաչում ձեռք բերաւ 1858-ի Սենատի ընտրապայքարի ընթացքին՝ Սթեֆըն Ա. Տակլըսի դէմ մղած իր բանավէճերով։ Լինքըլն յաղթեց 1860-ի նախագահական ընտրութիւններուն՝ դառնալով առաջին հանրապետական նախագահը։ Անոր յաղթանակը դրդեց ստրկատիրական նահանգներու մեծամասնութեան անջատուիլ Միութենէն եւ կազմել Հարաւային նահանգներու դաշնակցութիւնը։ Լինքըլնի պաշտօնը ստանձնելէն մէկ ամիս ետք, դաշնակից ուժերը յարձակեցան Ֆորթ Սամթըրի վրայ՝ սկիզբ դնելով Քաղաքացիական պատերազմին։

Իբրեւ չափաւոր հանրապետական՝ Լինքըլն ստիպուած էր հաւասարակշռել պատերազմի ընթացքին ստեղծուած հակասական քաղաքական կարծիքներն ու ներքին խմբակցութիւնները։ Ան մօտէն կը հսկէր Միութեան ռազմավարութիւնն ու մարտավարութիւնը, ներառեալ զօրավարներու ընտրութիւնը եւ հարաւային նաւահանգիստներու շրջափակումը։ Ան կասեցուց *habeas corpus*-ի (անձեռնմխելիութեան իրաւունք) գործադրութիւնը 1861-ի Ապրիլին, ինչ որ Գերագոյն դատաւոր Ռոճըր Թէյնին համարեց անօրինական՝ պնդելով, որ միայն Քոնկրեսը ունի այդ լիազօրութիւնը։ Ան նաեւ կրցաւ կանխել Բրիտանիոյ հետ պատերազմը՝ հարթելով «Թրենթի գործը»։

1 Յունուար 1863-ին ան հրապարակեց Ազատագրութեան հռչակագիրը (Emancipation Proclamation), որով «ապստամբ» նահանգներու ստրուկները ազատ յայտարարուեցան։ 19 Նոյեմբեր 1863-ին ան արտասանեց Կեթիսպուրկեան ուղերձը, որ դարձաւ ամերիկեան պատմութեան ամէնայայտնի ճառերէն մէկը։ Ան սատարեց ԱՄՆ Սահմանադրութեան 13-րդ փոփոխութեան, որ 1865-ին վերջնականապէս վերցուց ստրկութիւնը։ 1864-ի վերընտրութենէն ետք, ան փորձեց վերակառուցման (Reconstruction) միջոցով ամոքել պատերազմէն տուժած ազգին վէրքերը։

14 Ապրիլ 1865-ին՝ Ափոմաթոքսի մէջ Հարաւի անձնատուութենէն հինգ օր ետք, Լինքըլն Ուաշինկթընի Ֆորտ թատրոնին մէջ ներկայացում կը դիտէր, երբ մահացու կերպով կրակուեցաւ հարաւի համակիր Ճոն Ուիլքս Պութի կողմէ։ Իբրեւ ԱՄՆ-ի առաջին սպաննուած նախագահը՝ Լինքըլն կը յիշուի որպէս նահատակ եւ ազգային հերոս՝ իր պատերազմական առաջնորդութեան, Միութիւնը պահպանելու եւ ստրկութիւնը ջնջելու ջանքերուն համար։ Ան թէ՛ ժողովրդական, թէ՛ գիտական հարցումներուն մէջ հետեւողականօրէն կը դասուի Ամերիկայի պատմութեան մեծագոյն նախագահներու շարքին։

## Կենսագրութիւն

Ապրահամ Լինքըլն ծնած է 12 Փետրուար, 1809-ին: Աղքատ գիւղացիի մը զաւակն է։ Մանուկ տարիքէն ֆիզիքական ծանր աշխատանքներու ենթարկուած է, ծնողքին նիւթական ծանր վիճակին պատճառով: Ընդամէնը միայն մէկ տարի դպրոց յաճախած է, սակայն ինքնաշխատութեամբ հասած է իրաւաբանութեան։

Իր նախագահութեան շրջանին, շատ պայքարներու հանդիպեցաւ քաղաքացիական պատերազմի ամբողջ ընթացքին։ Ան միշտ կը փորձէր պահել խօսքի ազատութիւնը։

Նախագահ դարձած Ապրահամ Լինքըլնի փորագրանկարը
Ապրեցաւ երկկուսակցական համակարգի ճգնաժամային վիճակներ։ Բոլոր պայքարներու ընթացքին միակ նպատակը եղաւ միութեան պահպանումը։ Յաճախ արտայայտած էր իր անձնական ցանկութիւնը, որ բոլոր մարդիկ ամէնուրեք պէտք է ազատ ապրին։

## Ստրուկներու Ազատագրումը

**Ապրահամ Լինքըլն** 1862, Դեկտեմբեր 30-ին ստորագրեց «ստրուկներու» ազատագրման հռչակագիրը, ԱՄՆ-ի դէմ ապստամբած սեւամորթներուն յայտարարելով «Այժմ եւ Ըմդմիշտ Ազատ»: Եւ այսպիսով, ամերիկեան սահմանադրութեան 13-րդ փոփոխութիւնը դարձաւ, որով վերացաւ ստրուկութիւնը ԱՄՆ-ի մէջ։

## Լինքըլնի Սպանութիւնը

Ֆորտի թատրոնը, ուր կրակեցին Ապրահամ Լինքըլնի գլուխին
Քաղաքացիական պատերազմը աւարտեցաւ 1865, Ապրիլ 9-ին:

1865, Ապրիլ 14-ին, «Իմ Ամերիկացի Զարմիկը» ներկայացումին ժամանակ, Լինքըլն ներկայ էր թատրոնին։ Ներկայացումի ընթացքին, դերասան՝ Ճօն Ուիլքս Պուս անգլերէն՝ John Wilkes Booth թափանցեց նախագահական օթեակ եւ կրակեց Լինքըլնի գլուխին։ Եւ յաջորդ առաւօտեան, Ապրահամ Լինքըլն մահացաւ։

Միլիոնաւոր ամերիկացիներ՝ սեւամորթ, թէ սպիտակամորթ, եկան յարգանքի վերջին տուրքը տալու իրենց նախագահին, յուղարկաւորութեան գնացքի՝ Ուաշինկթընէն Սփրինկֆիլտ մեկնելու ճանապարհին։

## Յուշարձաններ եւ ոգեկոչումներ

Լինքըլնի դիմանկարը կը գտնուի Միացեալ Նահանգներու երկու դրամանիշերու վրայ՝ մէկ սենթնոց (penny) մետաղադրամին եւ 5 տոլարնոց թղթադրամին վրայ։ Անոր պատկերը կը յայտնուի նաեւ աշխարհի տարբեր երկիրներու նամակադրոշմներու վրայ, ինչպիսիք են՝ Կանան, Հոնտուրասը, Չինաստանը, Հայիթին, Նիքարակուան, Քոլոմպիան եւ Արժանթինը։ Անոր անունով կոչուած են բազմաթիւ գիւղեր, քաղաքներ եւ շրջաններ, ներառեալ Նեպրասքա նահանգի մայրաքաղաքը։ Միացեալ Նահանգներու ռազմածովային նաւատորմը Լինքըլնի անունով կոչած է երեք նաւեր, որոնց շարքին է «Նիմից» դասի USS Abraham Lincoln (CVN-72) օդանաւակիրը։

Ուաշինկթընի մէջ գտնուող Լինքըլնի յուշահամալիրը երկրի Ազգային պարկերու ծառայութեան ամէնաշատ այցելուած վայրերէն մէկն է։ Իլինոյ նահանգի Սփրինկֆիլտ քաղաքին մէջ գտնուող յուշավայրերը կը ներառեն Ապրահամ Լինքըլնի նախագահական գրադարանն ու թանգարանը, անոր տունը եւ դամբարանը։ Լինքըլնի քանդակը կը գտնուի նաեւ Ռաշմոր լերան վրայ՝ երեք այլ նախագահներու կողքին, որ տարեկան կը հիւրընկալէ շուրջ 3 միլիոն այցելու։ Օկոստոս Սենթ-Կոտընսի կողմէ կերտուած Լինքըլնի արձանը կը հսկէ Չիքակոյի Լինքըլն պարկը, իսկ անոր կրկնօրինակները, որպէս դիւանագիտական նուէրներ, զետեղուած են Լոնտոնի Խորհրդարանի հրապարակին եւ Մեքսիքօ Սիթիի Լինքըլն զբօսայգիին մէջ։ Քանի մը նահանգներ «Նախագահներու օրը» կը տօնեն որպէս «Ուաշինկթըն-Լինքըլնի օր»։

Լինքըլնը նաեւ լայնօրէն ներկայացուած է արուեստի եւ լրատուամիջոցներու մէջ։ Վաղ շրջանի գործերը, ինչպէս օրինակ՝ *Abraham Lincoln's Clemency* (1910), կը փորձէին առասպելականացնել զայն՝ շեշտելով անոր գթասրտութիւնը։ Մեծ տագնապի տարիներուն ստեղծուած գործերը, ինչպէս՝ *Young Mr. Lincoln* (1939), կը չափազանցէին անոր երիտասարդութեան դժուարութիւններն ու ժողովրդական պարզութիւնը։ 1938-ի *Abe Lincoln in Illinois* թատերախաղը արժանացած է Փուլիցերեան մրցանակի եւ վերածուած է շարժապատկերի։ 1941-էն 1999 թուականներու միջեւ շարժանկարներու նուազումէն ետք, Տանիէլ Տէյ-Լուիսը արժանացաւ «Օսքար» մրցանակի՝ լաւագոյն դերասանի անուանակարգին մէջ, Սթիվըն Սփիլպըրկի 2012-ին նկարահանած *Lincoln* կենսագրական ժապաւէնին մէջ իր մարմնաւորած դերին համար։

## Ծանօթագրութիւններ