Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Կուղբ

**Կուղբ**, կրծողներու կարգի կաթնասունի՝ կաթով սնող եւ կաթ սնուցող, կենդանի է:

Կուղբերը կ'ապրին անտառային հանդարտ գետերու գետնափոր բուներու մէջ: Անոնց մարմինը ծածկուած կ'ըլլայ մետաքսանման խիտ աղուամազերով․ անոր երկարութիւնը կը հասնի մինչեւ 100 սմ.ի: Պոչը տափակ է եւ կը հաշուէ 30 սմ.: Անոն կրնան ըլլալ շաքանակագոյն, մութ սրճագոյն կամ սեւ:

Կուղբերը կրնան առուակներու մէջ ամբարտակներ շինել, անտառի մէջ ջրանցքներ բանալ եւ վարպետ փայտահատի նման հաստ ծառերը կտրտել եւ հիւղակ շինել: Այս կենդանիները ճիւղերով եւ գետնի ցեխով կը շինեն ամբարտակներ, որոնք կանգուն կը մնան նոյինսկ երբ առուակներուն ջուրերը յորդին:

Ամբարտակի կեդրոնը, լճակի մէջտեղի մասին մէջ կը գտնուի կուղբի հիւղակը, որ նոյնպէս շինուած կ'ըլլայ ճիւղերով եւ ցեխով: Հիւղակի բարձրութիւնը կը հասնի մինչեւ 2 մեթրի, տրամագիծ ունենալով՝ 3 մեթր եւ աւելի:

Այս շինարար կենդանիները իրենց հիւղակին մուտքը կը շինեն այնպիսի ձեւով մը, որ անոր մուտքը միշտ ջուրի տակ ըլլայ եւ ո'չ մէկ օտար չկարողանայ հոն մտնել: Անոնք իրենց հիւղակին մէջ կը հանգստանան ցերեկին եւ երեկոյեան կ'երթան փայտ բերելու:

Կուղբերը ծառը կը կրծեն իր ամէն կողմերէն, ապա կը տապալէ զայն: Ետքը կ'առանձնացնէ ճիւղերը, կրծելով մի քանի մասի կը բաժնէ բունը, կը մտնէ լճակը եւ կ'ուղղուի դէպի իր հիւղակը: Ձմեռը երբ սառի լճակի ջուրը, կուղբերը կը նստին իրենց տաք հիւղակին մէջ եւ կը կրծոտեն ծառի կեղեւները: Կուղբերը շատ աշխատասէր կենդանիներ են, երբ լճակի ափին ծառ չմնայ, անոնք դէպի անտառի խորքը մինչեւ 100 մեթր երկարութեան հասնող ջրանցքներ կը փորեն, ծառերուն հասնելու համար:

Կուղբերը, շատ մը այլ կենդանիներու նման, 3-4 ձագերու ծնունդ կու տան: Ձագերը մէկ կամ երկու օր ետք արդէն կը լողան:

Կուղբերը կ'ապրին մինչեւ 35 տարեկան: Ներկայիս կուղբի որսը արգիլուած է: Կուղբը Գանատայի խորհրդանիշներէն մէկն է. ան հետեւողական աշխատանք կը խորհրդանշէ:

## Ծանօթագրութիւններ
# Համսթըրները (Արջամուկ)

**Համսթըրները** (Արջամուկ), կրծողներու ընտանիքին կը պատկանին:
Մեծ վնաս կը հասցնեն գիւղատնտեսութեան։ ժանտախտ կը տարածեն:

Համսթըրները իբրեւ ընտանի անասուն ունեցողներուն թիւը մեծապէս աճած է: Համսթըրները իսկապէս մոռացկոտ են: Անոնց տէրերը կ'ըսեն, որ անոնք կը մոռնան իրենց կատարելիքը` տակաւին զայն ըրած ընթացքին:

Համսթըրները ծանօթ են սնունդի կուտակման իրենց պահուածքով: Անոնք սնունդը կը տեղափոխեն իրենց ստորին որջերը՝ այտերու մեծ տոպրակներուն մէջ: Երբ անոնց այտերը լեցուած կ'ըլլան, կը թուի անոնց գլուխները աճած են երկու կամ երեք անգամ:

Համսթըրները ձմրան նախապատրաստուելով` իրենց ամառնային ծանրութիւնը կը կորսնցնեն: Այն համսթըրները, որոնք կը պահուին իբրեւ ընտանի անասուններ, նոյնպէս կրնան ունենալ այս կողմնակի ազդեցութիւնը, եւ այդ մէկը կախում ունի իրենց վարած վարժութիւններէն:

Համսթըրի կարճաժամկէտ յիշողութիւնը կը նկատուի ոչ աւելի, քան երեք երկվայրկեան: Ահա թէ ինչո՛ւ այս տնային անասունները յայտնուած են աշխարհի ամէնէն վատ յիշողութիւն ունեցող 10 անասուններու ցանկին վրայ:

## Ծանօթագրութիւններ
# Հարաւային Ամերիկա

| Բնակավայր |
| --- |
| Հարաւային Ամերիկա |
|  |
| Ներքին բաժանում | Արժանթին, Պրազիլ, Չիլի, Փերու, Քոլումպիա, Պոլիվիա, Վենեզուելա, Փարակուէյ, Էքուատոր, Կայանա, Ուրուկուէյ և Թրինիտատ |
| Տարածութիւն |
17 461 112 քմ² |
| Բնակչութիւն | 438 104 941 մարդ (2025) |
| Կը գտնուի ափին | Ատլանտեան Ովկիանոս, Խաղաղական Ովկիանոս և Քարիպեան Ծով |
| Ժամային գօտի | UTC−06:00, UTC-5, UTC−4?, UTC−3? և UTC-2? |
|  |

**Հարաւային Ամերիկա,** ցամաքամասներէն մէկը, որ կը գտնուի Ատլանտեան եւ Խաղաղական ովկիանոսներու միջեւ՝ Երկիրին արեւմտեան կիսագունդին մէջ։

Հիւսիսէն կը կապուի Հիւսիսային Ամերիկային հետ՝ Փանամայի միջոցով։

### Ընդհանուր Տուեալներ

* Տարածութիւնը շուրջ 17,8 միլիոն քառ. քմ է։
* Բնակչութիւնը շուրջ 440 միլիոն է։
* Երկիրներուն թիւը՝ 12 անկախ երկիրներ, ինչպէս՝ Պրազիլը, Արժանթինը, Չիլին, Փերուն, Պոլիվիան, Էքուատորը, Ուրուկուէյը, Փարակուէյը, Քոլումպիան, Վենեզուելան, Կայանան եւ Սիւրինամը։
* Մեծ քաղաքներն են՝ Սան Փաուլօն, Պուէնոս Այրէսը, Ռիօ տը Ժաներօն, Լիման եւ Պոկոթան։
* Պաշտօնական լեզուներն են՝ սպաներէնը, Փորթուկալերէն (Պրազիլի մէջ), եւ տեղական լեզուներ։

### Աշխարհագրութիւն

Ցամաքամասին հիւսիսէն հարաւ կ'երկարին Ամազոնի անտառները, որոնք աշխարհի «թոքերէն» կը համարուին, իսկ արեւմուտքէն կ'երկարի Անտեան լեռնաշղթան, որ կ'անցնի գրեթէ արեւմտեան բոլոր երկիրներէն:

Հոն է նաեւ Ամերիկայի ամէնէն բարձր գագաթը՝ Աքոնքակուան (6961 մ․, Արժանթին)։

Ցամաքամասը ունի բազմատեսակ կլիմայական գօտիներ՝ արեւադարձային, մերձարեւադարձային, լեռնային ու ձիւնաշերտ տարածքներ։

### Գետեր ու Բնութիւն

Հարաւային Ամերիկայի ամէնէն նշանաւոր գետը Ամազոնն է՝ աշխարհի ամէնէն ջրառատ գետը։ Այլ կարեւոր գետեր են Օրինոքօն եւ Փարանա-Փարակուէյը։

Ցամաքասը ապաստան է հազարաւոր կաթնասուններու, թռչուններու, ծաղիկներու եւ միջատներու։

Կալափակոս կղզիները, Ամազոնեան անտառները եւ Փանթանալի ճահիճները կենսաբանական առումով համաշխարհային ժառանգութիւններու կարգին են։

### Պատմութիւն եւ Մշակոյթ

Հինէն ի վեր ցամաքամասը բնակուած է բնիկ ժողովուրդներով, ինչպէս՝ Ինքաները, Մայաները, Չավիները եւ այլն։

ԺԶ. դարէն սկսեալ սպանացի եւ փորթուկալացի գաղութարարները կը գրաւեն տարածքը՝ հիմնելով գաղութներ։ Գաղութային շրջանը կը տեւէ մինչեւ ԺԹ. դար, երբ անկախութեան շարժումները կը տարածուին եւ քանի մը նոր հանրապետութիւններ կը յառաջանան։

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Ծանօթագրութիւններ