# Էրլիթոու մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էրլիթոու մշակույթ

հնագիտական մշակույթ| Մասն է | Early Bronze Age |
| Երկիր | Չինաստան |
| Վայր | Չինաստան |
| Կոորդինատներ | 34°42′6″N 112°41′49″E |
| Հաջորդ | • Erligang culture • Շան դիանստիա |
| Սկսած | 2000 BC |
| Ավարտված | 1500 BC |

**Էրլիթոու հնագիտական մշակույթը (**չինարեն՝ 二里头文化
**)**, որը կենտրոնացած է ներկայիս Չինաստանի Կենտրոնական հարթավայրերում, ընդգրկում է ուշ նեոլիթյան և վաղ բրոնզի դարաշրջանները: Այն կրում է Էրլիթոու վայրի անունը, որը գտնվում է Հենան նահանգի Լուոյան քաղաքի Յանշի շրջանի Չժայ ավանում: Էրլիթոու մշակույթը կենտրոնացած է եղել Յուճոում և հարավային Հեբեյում: Էրլիթոու մշակույթի աշխարհագրական շրջանակն ընդգրկում է ամբողջ Հենան նահանգը, որը տարածվում է հյուսիսից մինչև Շանսի նահանգի Լինֆեն-Ծինչեն գիծը, հարավ-արևելք՝ Անհույ նահանգի Ֆույան տարածքը, հարավ՝ Հուբեյ նահանգի հյուսիսային եզրը Սուիծաո միջանցքի երկայնքով և արևմուտք՝ դեպի Տան Շուի և նույնիսկ Վեյնյան շրջան ։

## Հայտնաբերում

Թեև հնագույն տեքստերը պարունակում են Սիա դինաստիայի մասին ընդարձակ գրառումներ, այդ ժամանակաշրջանի հեռավորության և հնագիտական ​​նշանակալի հայտնագործությունների բացակայության պատճառով, հատկապես ժամանակակից գրավոր արձանագրությունների բացակայության պատճառով, Սիա դինաստիայի գոյությունը վաղուց կասկածի տակ է դրվել գիտնականների կողմից:

1959 թվականի ամռանը հնագետ Սիու Սիուշենը ղեկավարեց մի խումբ, որը ուսումնասիրում էր Սիա դինաստիայի ժառանգությունը կենտրոնական և արևմտյան Հենանում և հարավային Շանսիում։ Նույն թվականին Հենան նահանգի Դենֆեն քաղաքի Յու գյուղում հայտնաբերվեց մի հնավայր: Այս վայրն առաջին անգամ պաշտոնապես անվանվեց Էրլիթոու մշակույթ՝ 1960 թվականին դառնալով այդ մշակույթի առաջին ճանաչված հնավայրերից մեկը։ Այնուհետև մի քանի նմանատիպ հնավայրեր հայտնաբերվեցին Հենանի կենտրոնական և արևմտյան և Շանսիի հարավային շրջաններում, այդ թվում՝ Յանշի Էրլիթոու գյուղում, Կոնյի Շաոչայ գյուղում, Դենֆեն Կաոչեն քաղաքում, Րուճոու Լինրու քաղաքի Մեյշան փողոցում, Ֆանչեն Չենճուան գյուղում և Շանսիի Յունչեն քաղաքի Սիա շրջանի Դոնսիաֆեն գյուղում։ Դրանցից Հենանում Յանշի Էրլիթոու գյուղի հնավայրը ամենամեծն ու հատկանշականն է, ինչի շնորհիվ մշակույթը ստացել է իր անվանումը։

## Ժամանակգրություն

Էրլիթոու մշակույթը բաղկացած է երկու հիմնական տարածաշրջանային բաժանումներից.

1. Էրլիթոու, որը ներկայացված է Էրլիթոու տեղանքով արևմտյան Հենանում:
2. Տոնսիֆեն՝ ներկայացված Տոնսիֆեն տեղանքով Սիա կոմսությունում, Յունչենգ, Շանսի:

Որոշ գիտնականներ նաև ենթադրում են, որ Րուճոու քաղաքի Լինրու ավանի Մեյշան տեղանքը պատկանում է Հենաի ուշ Լոնշան մշակույթի հատուկ տեսակին: Այս վայրերի բաշխվածությունը համընկնում է պատմական տեքստերում հիշատակված տարածքների հետ, որոնք բնակեցված էին Սիա ժողովրդով։ Ժամանակագրական առումով Էրլիթոու մշակույթը կամրջում է ուշ Լոնշան մշակույթի և վաղ Շանի (Էրլիկանի մշակույթ) միջև եղած բացը՝ ընդգրկելով ավելի քան 500 տարի: Չորս մշակույթները՝ Յանշաոն, Լոնշանը, Էրլիտուն և Էրլիկանը, մշակութային շերտավորման վառ օրինակ են՝ Հուանհե գետի միջին հոսանքներում, ընդ որում՝ Էրլիթոու մշակույթը շերտագրորեն ծածկում է Շան մշակույթը և ընկած է Լոնշան և Յանշաո մշակույթների վերևում: Սիա դինաստիան, ինչպես նկարագրված է պատմական գրառումներում, անցումային ժամանակաշրջան էր ուշ նեոլիթյան դարաշրջանի և բրոնզի դարի միջև։

Ըստ ռադիոածխածնային (C-14) թվագրման՝ Էրլիթոու մշակույթը թվագրվում է մոտավորապես մ.թ.ա. 2395–1625 թվականներին։ Հետագայում Էրլիթոու մշակույթը բաժանվել է չորս փուլերի ՝

* **Առաջին և երկրորդ փուլերը (մ.թ.ա. 2080-1590 )**՝ նեոլիթյան շրջան,
* **Երրորդ և չորրորդ փուլերը (մ.թ.ա. 1590-1300 )**՝ բրոնզի դարաշրջան կամ վաղ Շան շրջան (մոտավորապես Չեն Թանի ժամանակաշրջան)։ Երրորդ փուլը, մասնավորապես, հայտնի է իր հարուստ մշակութային բովանդակությամբ։

Առաջին փուլը ներառում է մ.թ.ա. 1620±95 թվականը (դենդրոքրոնոլոգիայի կողմից թվագրվում է մ.թ.ա. 2080–1690 թթ.)։ Այս փուլի խեցեգործությունը ներառում է հարթ հիմքի վրա ավազով պատրաստված սև խեցեղեն և կավե ամանեղեն՝ փոքր քանակությամբ մոխրագույն խեցեղենով։ Հիմնական դեկորատիվ նախշը զամբյուղի հյուսվածքն է: Առաջին փուլի ափսեների և սափորների ձևերը նման են ուշ Հենան Լոնշանի մշակութային վայրերից պեղվածներին: Երկրորդ փուլում գերիշխող է դարձել մոխրագույն խեցեղենը, երկրորդական տեսակը՝ սև խեցեղեն։ Գերակշռում էին նուրբ պարաններով նախշերը, մինչդեռ հյուսվածքանման նախշերը նվազել էին: Երրորդ և չորրորդ փուլերում գերակշռում են մոխրագույն ավազոտ և կավե խեցեղենը, որտեղ առաջին անգամ հայտնվեցին կոշտ պարաններով նախշերը։ Այս ժամանակաշրջանը ընկնում է մ.թ.ա. 1245±90 թվականին (դենդրոքրոնոլոգիայի կողմից տրամաչափված է մ.թ.ա. 1590–1300 ), որը համապատասխանում է Շանի վաղ շրջանին։ 1-2-րդ և 3-4-րդ փուլերի միջև կան Էական տարբերություններ: Բրոնզե արտեֆակտները առաջին անգամ հայտնվել են 2-րդ փուլում։ Հայտնաբերվել են երեք բրոնզե զանգակ և մեկ փիրուզով զարդարված բրոնզե տախտակ։ 3-րդ և 4-րդ փուլերում ավելի քան հարյուր բրոնզե առարկաներ են պեղվել, ինչը վկայում է բրոնզի դարաշրջան մուտք գործելու մասին։

Հիմնվելով հայտնաբերված մշակութային մասունքների առանձնահատկությունների վրա՝ 1-ին և 2-րդ փուլերը նման են Հենան նահանգի ուշ Լոնշան մշակույթի Մեյշան տեղանքի տիպին, մինչդեռ 3-րդ և 4-րդ փուլերը ավելի մոտ են վաղ Շան դինաստիայի Էրլիկան մշակույթի Լուոտամիաո ժամանակաշրջանին:

Ավելի ուշ, հնագիտական հետազոտությունները ճշգրտեցին Էրլիթոու մշակույթի ժամանակագրությունը՝ մ.թ.ա. 1800-1500 թվականներ։

Էրլիթոու մշակույթ| Փուլ | Թվական (ք. ա.) |
| --- | --- |
| Առաջին փուլ | 1880 – 1780 |
| Երկրորդ փուլ | 1780 – 1680 |
| Երրորդ փուլ | 1680 – 1580 |
| Չորրորդ փուլ | 1580 – 1521 |

## Հնավայրեր

1952 թվականին Հենան նահանգի Տենֆեն քաղաքում հայտնաբերվեց Յուցուն տեղանքը, որը Էրլիթոու մշակութային մասունքների ամենավաղ պեղումն է, սակայն այդ ժամանակ այս մշակույթը դեռևս չէր անվանակոչվել։ 1956 թվականին Ճենճոուի Լուոդամիաո վայրում պեղումներից հետո մշակույթը ժամանակավորապես անվանվեց «Լուոդամիաո»։ Այնուամենայնիվ, 1959 թվականին պեղումներից հետո վերանվանվեց «Էրլիթոու մշակույթ», քանի որ այդ վայրը ավելի բնորոշ էր այս մշակույթին: Էրլիթոու մշակույթի հիմնական հնագիտական գտածոներն են զոհաբերության բրոնզե անոթները, զոհաբերության նեֆրիտե իրերը, փիրուզով զարդարված փոքրիկ ատրիբուտները, ինչպես նաև տարբեր գործիքներ և զենքեր։

Ներկայումս հայտնաբերվել են Էրլիթոու մշակույթին առնչվող մոտ հարյուր վայրեր, այդ թվում՝ Տոնկանկոու, Կուոլի, Տոնմագոու Լուոյանում, Հենան, Ցիլիպուն՝ Շանսսիանում, Մեյշանը՝ Լինրու շրջանում, Լուոտամիաոն՝ Ճենճոում, Նյուծիաոկանը՝ Ցիսիանում, Յանճուանը Ճումատիենում, Նանշանծուի Սինյան մարզում, Պալիցիաո Նանյան շրջանում, Տաչաի Լինֆենում, Նանշա գյուղ Վեյնանում և այլն ։

### Զենքեր

Էրլիթոու մշակութային վայրերի հնագիտական ​​պեղումները ցույց են տալիս, որ Սիա դինաստիայի զենքերը հիմնականում պատրաստված են եղել փայտից, քարից և ոսկրից, իսկ երրորդ փուլից սկսած հայտնաբերվել են նաև որոշակի բրոնզե զենքեր։ Փայտե զենքերը ներառել են շեղբեր, մահակներ և աղեղներ, սակայն դրանցից միայն մի քանի մնացորդներ են հայտնաբերվել։ Քարե զենքերի բազմազանությունը մեծ է, որոնցից հիմնական տեսակներն են կացինները, դաշույնները, քարե գնդերը, նետասլաքները և նիզակի գլխիկները։ Ոսկրե և խեցիներից պատրաստված զենքերը հիմնականում օգտագործվել են նետասլաքների համար, ինչպես նաև՝ փայտե մահակների հարվածի ուժը մեծացնելու համար։ Երրորդ փուլից հետո հայտնաբերված բրոնզե զենքերի թիվը շատ փոքր է, և ենթադրվում է, որ դրանք հիմնականում պատկանել են Սիա թագավորին, զորահրամանատարներին և բարձր խավի ներկայացուցիչներին։ Բացի այդ հայտնաբերվել են նաև բրոնզե և նեֆրիտե ծիսական զենքեր, որոնք գործածվել են ազնվականների թաղման ծեսերի ժամանակ։

## Բնակչություն

Սոն Ճենհաոյի ուսումնասիրությունների համաձայն՝ ավելի քան 5000 բնակիչ ունեցող երեք քաղաքատեղի է եղել, 4000-5000 բնակիչ ունեցող մեկ քաղաք, 3000 բնակիչ ունեցող չորս քաղաք, 1000-2000 բնակիչ ունեցող ինը քաղաք, 500-900 բնակիչ ունեցող ևս ինը բնակավայր և 300-ից քիչ բնակչություն ունեցող հինգ բնակավայր։ 27 քաղաքի միջին բնակչությունը կազմել է 1000-1800 մարդ, ուստի ընդհանուր բնակչության թիվը տատանվում է 240,000-270,000-ի սահմաններում։

Բացի այդ, հայտնաբերված մի կավե ափսեի վրա պատկերված է բրինձ՝ բաղկացած վեց հատիկներից և երկշերտ տերևներից, ինչը վկայում է, որ տվյալ ժամանակաշրջանում մարդիկ ծանոթ են եղել բրնձի մշակությանը։

## Առևտուր

Պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են բնական ծովախեցգետիններ, կակղամորթեր և խեցեղեն՝ պատրաստված ոսկորներից, քարից և բրոնզից։ Կա հավանականություն, որ դրանք օգտագործվել են որպես արժույթ։

## Կառույցներ

Լուոյան շրջանի մայրաքաղաքների բաշխման քարտեզՅանշի քաղաք | Առաջին պալատի քարտեզՎերականգնման քարտեզԳինու սև խեցե գավաթ (գտնվել է 1960 թվականին Էրլիտուում՝ Հենան նահանգի Յանշի քաղաքում)Գինու բրոնզե սափոր (գտնվել է 1984 թվականին Էրլիթոում՝ Յանշի, Հենան)Դոդոշի մոխրագույն խեցեգործական քանդակ (հայտնաբերվել է Էրլիտուում՝ Յանշի, Հենան)Կենդանիների դեմքով երկու բրոնզե սալիկներ՝ փիրուզագույնով պատված (հայտնաբերվել է 1981 և 1984 թվականներին Էրլիտուում՝ Յանշի, Հենան)Յանշի Էրլիթոու հնավայրի մասշտաբները աննախադեպ են Հուանհե գետի հովտի հնագույն քաղաքակրթության շրջանում, ինչպես նաև նմանօրինակ չուներ իր ժամանակակից մշակույթներում։ Այն տեղակայված է Էրլիթոու մշակութային տարածքի կենտրոնում և կարող է դիտարկվել որպես Սիա դինաստիայի մայրաքաղաք կամ խոշոր քաղաք։ Հաստատվել է երկու պալատների գոյությունը։ Այս երկու պալատական ​​համալիրները արտացոլում են կենտրոնական առանցքի դասավորությունը։ Առաջին պալատն ունի փոքր-ինչ քառակուսի ձև, բացակայում է հյուսիս-արևելյան անկյունը, ունի 96.2 մ լայնություն և 107 մ երկարություն, զբաղեցնում է 9585 քառակուսի մետր տարածք։ Գլխավոր դահլիճը գտնվում է խճճված հողահարթակի հյուսիսում՝ դեպի հարավ՝ 8 սենյակ լայնությամբ և 3 սենյակ խորությամբ։ Այն բոլոր կողմերից շրջապատված է պարիսպներով, ներսում` միջանցքներով ու անցուղիներով, իսկ արևելյան պատին կա հավելյալ սենյակ։ Կենտրոնական առանցքի երկայնքով դեպի հարավ տեղադրված է մեծ մուտք՝ երեք դարպասներով, իսկ հյուսիսային և արևելյան կողմերում կան լրացուցիչ դռներ։ Երկրորդ պալատը ունի 58 մ լայնություն, 72.8 մ երկարություն։ Այն չորս կողմից պարսպապատված է և ունի միջանցքներ արևելյան, հարավային և արևմտյան հատվածներում։ Գլխավոր սրահի խճճված հողային հիմքը 3 մետր հաստություն ունի։

Երկու պալատներում եղել են կերամիկական դրենաժային խողովակներ ջրահեռացման համար, որոնցից երկրորդ պալատինը ավելի լավ է պահպանվել։ Խողովակները կազմված են եղել բազմաթիվ կշրջանաձև կերամիկական մասերից՝ տրամագիծը 16.5-22 սմ, երկարությունը՝ 52-58 սմ, իսկ պատերի հաստությունը՝ մոտ 2 սմ։ Դրանք տեղադրվել են նախապես փորված ստորգետնյա խրամուղու մեջ՝ մոտ մեկ մետր խորությամբ՝ ջրի արտահոսքը կանխելու համար: Վրայից տեղադրվել են 5-7 սմ հաստությամբ քարե սալեր՝ խողովակները պաշտպանելու համար։ Համակարգը ուներ արևմուտքից արևելք իջնող թեքություն, ինչը թույլ էր տալիս անձրևաջրերը դուրս բերել պալատի տարածքից։ Պալատական համալիրից դուրս հայտնաբերվել են խաչվող ճանապարհներ, արհեստանոցներ և խարխլված պատեր։

Բացի այդ հայտնաբերվել է նաև հինգերորդ պալատը, որը բաղկացած է առնվազն չորս բակից և ընդգրկում է ավելի քան 2700 քառակուսի մետր տարածք, կառուցվել, օգտագործվել և լքվել է մշակույթի երկրորդ փուլում (մոտավորապես մ.թ.ա. 1680–1610) ։

## Մշակույթ

### Արվեստ

Նեոլիթյան դարաշրջանի վերջում հասարակության մեջ ի հայտ եկավ սոցիալական շերտավորում, ինչը հանգեցրեց նաև արվեստի տարանջատմանը։ Ստորին խավերը հիմնականում օգտագործում էին գործնական կերամիկական առարկաներ՝ պարզ ձևավորումներով, որոնք արտացոլում էին պարզ գեղագիտության նախապատվությունը։ Իսկ ազնվականությունը նախընտրում էր ծիսական առարկաներ՝ բարդ նախշերով և բազմազան ձևերով։ Ստորին խավի խեցեղենը պարունակում էր պարզ հիմնականում պարզ երկրաչափական նախշեր, ինչպես նաև կենդանիների, ձկների և այլ գյուղատնտեսական թեմաներով պատկերներ։ Մինչդեռ վերնախավի ծիսական առարկաները զարդարված էին ամպերի և ամպրոպի նախշերով, աչքերի, օձերի և կենդանիների դեմքերի պատկերներով, որոնք կապվում էին հոգևոր և առասպելական աշխարհների հետ։

Հենան նահանգում Լոնշան մշակույթի և Էրլիտու վաղ մշակույթի խեցեգործությունը զգալի գեղարվեստական արժեք ուներ։ Մի ուշագրավ գտածո է «ձվի կեղևով բաժակը»՝ սև խեցե անոթ՝ չափազանց բարակ մարմնով, որը մետաղ է հիշեցնում իր փայլուն մոխրագույն-սև մակերեսի պատճառով: Անոթի մակերեսը նույնպես փորագրված է նախշերով ու անցքերով։ Էրլիթոու մշակույթի երկրորդ և երրորդ փուլերում պատրաստված խեցեղենը հիմնականում ունի զամբյուղի հյուսվածք հիշեցնող նախշեր, պարանային նախշեր, քառակուսի կառուցվածքներ, ինչպես նաև փորագրված գծեր, փետուրանման զարդեր, շրջանաձև նախշեր և այլ երկրաչափական դիզայններ։ Երեք սերունդներն ունեին միայն գործնական պարագաների դեկորատիվ արվեստ, սակայն բացակայում էին «արվեստը հանուն արվեստի» ստեղծագործությունները՝ հիմնված մաքուր գեղարվեստական ​​մոտիվների վրա։

### Երաժշտություն

Երաժշտական գործիք, որը նման է Շան և Ճոու դինաստիաների ծիսական բրոնզե գործիքներին
Նեոլիթյան ժամանակաշրջանի երաժշտական գործիքները պատրաստվում էին ոսկորից, փայտից, քարից, կաշվից և կավից։ Դրանք ներառում էին չախչախներ, ֆլեյտաներ, սուլիչներ, թմբուկներ, քարե զանգեր, զանգակներ և եղջյուրներ։ Էրլիթոու մշակույթում երաժշտական գործիքների գտածոները համեմատաբար քիչ են ։ 1960 թվականին Յանշիում հայտնաբերվել է մոխրագույն կավից պատրաստված *սուն* (չինական երաժշտական գործիք)։ Այն ուներ ձիթապտղի ձև, վերևում փչելու անցք և կողքի մասում 0.4 սմ տրամագծով ձայնային անցք, որը կարող էր հնչեցնել A♯ և C նոտաները։ Հայտնաբերվել է նաև 55,5 սմ երկարությամբ, 28,5 սմ բարձրությամբ և 4,8 սմ հաստությամբ քարե *պիենցին* (Չինական հարվածային գործիք), որի կառուցվածքը նման էր Շան և Ճոու դինաստիաների բրոնզե ծիսական գործիքներին։

### Տեխնոլոգիաներ

Էրլիթոում (1-ին և 2-րդ փուլեր) և Պալիկան տեղանքում հայտնաբերված նեֆրիե ծիսական առարկաները ցույց են տալիս մշակութային զարգացման առաջադեմ մակարդակ: Խեցեգործությունը հնարավոր է, որ արդեն ձևավորվել էր որպես անկախ, խիստ կարևոր արդյունաբերություն Սիա դինաստիայի օրոք: Պալիկան հնավայրից հայտնաբերվել են բազմաթիվ ամբողջական խեցե առարկաներ, որոնք պատրաստված էին բարձրորակ սև փայլուն կավից։ Դրանք հիմնականում ծառայել են որպես խմիչքի, սննդի և պահպանման տարաներ։

Ինչ վերաբերում է մետաղագործությանը, Էրլիթոու մշակութային տարածքից հայտնաբերվել է բրոնզե դանակ։ Եթե այս մշակույթը իսկապես կապված է Սիա դինաստիայի հետ, ապա այս արտեֆակտը ներկայացնում է Սիա ժամանակաշրջանի մետալուրգիան: Այնուամենայնիվ, քարե գործիքները դեռևս գերիշխում էին։ Ճոուի գրքում արձանագրված է, որ Սիա դինաստիայում Ծիեի օրոք Կունվու տոհմը կավից սալիկներ է թրծել, ինչը ցույց է տալիս, որ սալիկներն օգտագործվել են Սիա դինաստիայի ուշ շրջանի շինարարության մեջ ։

### Կրոն

Երեք գերեզմաններ, որոնք ցույց են տալիս զոհաբերություն հավանակնությունը
Հնագույն ժամանակներում արտադրողականության ցածր մակարդակի պատճառով նույնիսկ բարենպաստ եղանակային տարիներին հնարավոր չէր լիովին խուսափել սովից։ Դրանով պայմանավորված՝ մարդիկ ձգտում էին գերբնական միջոցներով ապահովել առատ բերք։ Այս հավատալիքները հանգեցրին զոհաբերությունների, այդ թվում՝ մարդկային և կենդանական։ Չինաստանում մարդկային զոհաբերության ամենավաղ ապացույցները գտնվել են Ցիծիա մշակույթում, որտեղ հիմնականում հանդիպում էին կնոջ ինքնազոհաբերության դեպքեր ամուսնու մահվանից հետո։ Հետագայում զոհաբերվել են նաև ծառաները՝ հավատալով, որ նրանք կշարունակեն ծառայել իրենց տերերին մահից հետո։ Էրլիթոու մշակույթում նույնպես առկա են մարդկային զոհաբերության դեպքեր, սակայն դրանք շատ ավելի փոքր մասշտաբի են, համեմատած Շան դինաստիայի հետ:

Յանշիում հայտնաբերվել են տարբեր տիպի գերեզմաններ. մեծամասնությունը մեկ մարդու համար նախատեսված փոսային գերեզմաններ էին։ Հանգուցյալը թաղվել է ուղիղ պառկած դիրքով և նվազագույն թվով թաղման իրերով։ Սակայն հայտնաբերվել են նաև գերեզմաններ առանց հատուկ փոսերի, որոնք գտնվում էին աղբահորերի մոտ՝ հաճախ պարունակելով կոտրված խեցեղեն կամ կենդանիների ոսկորներ։ Այս տիպի հուղարկավորությունները, ըստ երևույթին, վերաբերում էին ամենացածր սոցիալական խմբերին՝ գերիներին, հանցագործներին կամ ստրուկներին։ Նրանց մարմինների դիրքերը վկայում են ոչ բնական մահվան մասին. ոմանց ձեռքերը խաչված էին գլխավերևում, կրծքին կամ մեջքին, ինչը ցույց է տալիս, որ նրանք կապկպված են եղել մահից առաջ։ Որոշ գանգեր ցույց են տալիս վնասվածքներ կամ գլխատման հետքեր, ինչը կարող է ապացույց լինել Սիա դարաշրջանի մարդկային զոհաբերությունների մասին։ Էրլիթոու հնավայրում (երրորդ փուլ) առաջին պալատի շրջակայքում հայտնաբերվել են մի քանի զոհաբերության փոսեր, որոնք պարունակում էին կենդանիների ոսկորներ, այդ թվում՝ շների և խոզերի։ Բացի այդ, պալատի բակում հայտնաբերվել են հինգ գերեզմաններ, որոնք պատկանում էին զոհաբերված անհատների, որոնց մարմինները ցույց էին տալիս բռնի մահվան հետքեր, իսկ գերեզմաններում թաղման իրեր չկային։ Քանի որ այս գերեզմանները նեղ են և խախտում են պալատի հիմքը, դժվար է որոշել՝ դրանք կառուցման ժամանակ կատարված զոհաբերություններ են, թե շինության ավարտի հետ կապված ծիսակարգ։

Հնագույն մարդիկ նկատել էին, որ կենդանիների ոսկորները ճաքճքում են կրակի ազդեցությունից, ինչը գրավեց նրանց ուշադրությունը։ Ժամանակի ընթացքում նրանք սկսեցին կապել այդ ճեղքվածքներն ապագա իրադարձությունների հետ, ինչի արդյունքում ձևավորվեց գուշակությունը։ Քանի որ գուշակության գործընթացը պահանջում էր հատուկ գիտելիքներ, այն դարձավ մասնագիտացված գործունեություն, որի վարպետներն ունեին գուշակության մենաշնորհ։ Հուանհե գետի հովտում Լունշան մշակույթի շրջանում ոսկորներով գուշակությունը մեծ տարածում գտավ։ *«Ծուո Ճուան»*-ում արձանագրում է, որ Սիա դինաստիան ունեցել է պաշտոնական գուշակներ։ Էրլիտու մշակույթի բոլոր չորս ժամանակաշրջաններում հայտնաբերվել են խոշոր եղջերավոր անասունների, ոչխարների և խոզերի ոսկորներ: Այս առասպելական ոսկորները այրվել են միայն հետևի մասում, փորված կամ փորագրված չեն, ինչն ավելի հասարակ է, քան Յին ավերակների մակագրված ոսկորները։

Բացի այդ, Էրլիթոու հնավայրում հայտնաբերվել են խեցեղենից պատրաստված դոդոշների և կրիաների պատկերներ։ Դոդոշը խորհրդանշում էր լուսնի աստծուն, իսկ կրիան՝ սուրբ խորհրդանիշ էր, ինչը վկայում է դրանց կապը Սիայի կրոնական համակարգի հետ։

## Կավագործություն

Երրորդ փուլի կերամիկական նախշերի հավաքածու
Գրական աղբյուրների համաձայն՝ չինական ամենավաղ գրային համակարգը ստեղծվել է Հուանդի Կայսեր օրոք՝ Ցան Ցծիեի կողմից։ Սակայն, ըստ հնագիտական տվյալների՝ մինչ այժմ հայտնաբերված ամենավաղ գրվածքները պատկանում են Շան դինաստիային՝ Պան Կենի կողմից Յին քաղաք տեղափոխվելուց հետո։ Այս ձեռագրերը Յին ավերակներում հայտնաբերված ոսկրային գրություններն են: Այս արձանագրությունները կազմում են գրավոր արտահայտման բարձր զարգացած համակարգ, որտեղ մինչ այժմ հայտնաբերվել են ավելի քան 5000 նիշ, որոնցից մոտավորապես մեկ երրորդը վերծանվել է: Որպես պատկերագրային համակարգ, չինական հիերոգլիֆներն ունեն զարգացման վաղ շրջան, և համարվում է, որ այս արձանագրությունների ձևավորումից առաջ գոյություն է ունեցել ավելի հնագույն գրային համակարգ, որն առայժմ չի հայտնաբերվել։ Նեոլիթյան շրջանում հայտնաբերվել են խեցեղենների վրա փորագրված նշաններ, որոնք կարող են համարվել պատկերագրության նախնական ձև։ Դրանցից շատերը հիշեցնում են հետագա գրային նշանները և հավանական է, որ դրանք եղել են հիերոգլիֆների նախնական տարբերակները։ Որոշ խեցեղենների վրա փորագրված են պարզ թվանշանային նշաններ, ինչպիսիք են «一» (մեկ), «二» (երկու), «三» (երեք), «Ⅿ», «×», «十» (տասը), «∧»։ Դրանք, հավանաբար, օգտագործվել են տարողությունների չափման համար։ Էրլիթոու հնավայրում հայտնաբերվել են 24 տեսակի նման նշաններ, որոնք կարող են լինել գրային նախատիպեր։ Սակայն, քանի որ դրանք հիմնականում առանձին նշաններ են և չեն կազմում լեզվաբանական կառույցներ, դժվար է հաստատել, որ դրանք իսկապես գրային համակարգ են ներկայացնում։

## Բանավեճեր Էրլիթոու մշակութային պատկանելության շուրջ

Մինչ օրս գիտնականների միջև չկա միանշանակ համաձայնություն այն հարցում, թե արդյոք Էրլիթոու մշակույթը (二里头文化) և Հենանի Լունշան մշակույթի ուշ փուլը կարելի է վերագրել Սիա դինաստիային։ Այս հարցի շուրջ ներկայացվել են տարբեր տեսակետներ՝

1. **ՅանՇաո մշակույթը** (仰韶文化) համարվում է Սիա մշակույթ։
2. **Դասական ԼոնՇան մշակույթը** (龙山文化) համարվում է Սիա մշակույթ։
3. **Մոխրագույն խեցեղենի մշակույթը** (灰陶文化) վերագրվում է Սիա դինաստիային։
4. **ՑիԾիա մշակույթը** (齐家文化) կապվում է Սիայի հետ։
5. **Հենանի ԼոնՇան մշակույթը** համարվում է Սիա մշակույթ։
6. **Հենանի ԼոնՇան մշակույթի ուշ փուլը և Էրլիտոու մշակույթի առաջին փուլը** համարվում են Սիա մշակույթ։
7. **Հենանի ԼոնՇան մշակույթի ուշ փուլը, Էրլիտոուի 1-2 փուլերը** վերագրվում են Սիա դինաստիային, իսկ 3-4 փուլերը՝ Շան մշակույթին։
8. **Հենանի ԼոնՇան մշակույթի ուշ փուլը և Էրլիտոուի բոլոր 4 փուլերը** համարվում են Սիա մշակույթ։
9. **Էրլիտոու մշակույթի 1-3 փուլերը** համարվում են Սիա մշակույթ, իսկ 4-րդ փուլը՝ վաղ Շան։
10. **Հենանի ԼոնՇան մշակույթի ուշ փուլը և Էրլիտոուի 1-3 փուլերը** համարվում են Սիա մշակույթ, իսկ 4-րդ փուլը՝ Շան։
11. **Տոն ՍիաՖեն և ԹաոՍի մշակույթները** (东下冯类型, 陶寺类型) վերագրվում են Սիա դինաստիային։
12. **Լիան Ճու մշակույթը** (良渚文化) համարվում է Սիա մշակույթ։
13. **Էրլիտոու մշակույթի բոլոր 4 փուլերը** վերագրվում են Սիա դինաստիային, իսկ Հենանի **Լոն Շան** մշակույթը՝ ոչ։
14. **Սիա դինաստիայի իրական հնավայր դեռևս չի հայտնաբերվել, իսկ Էրլիտոու մշակույթը, ըստ որոշ տեսությունների, պատկանում է վաղ Շան դինաստիային։**

1950-1960-ականներին «**ՅանՇաո** Սիա է» կամ «**ԼոնՇան** Սիա է» տեսությունները չբարձրացվեցին նոր հնագիտական հայտնագործություններից հետո։ 1960-ականներից սկսած Էրլիթոու մշակույթի տարբեր փուլերը սկսեցին դասակարգվել որպես վաղ Շան կամ Սիա մշակույթ։ Այս ժամանակահատվածում ուշ Էրլիթոու մշակույթը, որը ներկայացված էր Ճեն Ճոուի Լուոտամիաո վայրով, սկզբում վերագրվում էր վաղ Շան դարաշրջանին։ Հետագայում այս տեսակետը տարածվեց նաև այլ հնավայրերի՝ Տոնկանկոուի, Ցիլիպի և Հուիծուի վրա, որոնք նույնպես վերագրվեցին վաղ Շան մշակույթին։ Այդ ժամանակ հիմնական տեսակետն այն էր, որ Էրլիթոու մշակույթը պատկանում է վաղ Շան շրջանին, մինչդեռ Յանշիի Էրլիտոուի հնավայրը նույնացվում էր Շան դինաստիայի Թանի մայրաքաղաք Սիպոյի հետ։ 1977 թվականին Տենֆենում տեղի ունեցած գիտական քննարկման ժամանակ փորձ արվեց ամփոփել Վանչենկանի, Էրլիտոուի և Տոնսիաֆենի հնավայրերի վերագրումը՝ կապված Էրլիթոու մշակույթի պատկանելության հետ։ «Սիա մշակույթը» սահմանվեց որպես Սիա դինաստիայի ժամանակաշրջանում Հուանհեի միջին ու ստորին հոսանքներում բնակվող Սիա ժողովրդի հնագիտական ժառանգություն։ Սրա հիման վրա առաջ քաշվեցին չորս հիմնական տեսակետներ.

1. **Ամբողջ Էրլիթոու մշակույթը պատկանում է Սիա դինաստիային։**
2. **Էրլիթոուի 1-2 փուլերը պատկանում են Սիա մշակույթին, իսկ 3-4 փուլերը՝ Շանին։**
3. **Հենանի Լոն Շան մշակույթի ուշ փուլը և Էրլիթոուի 1-2 փուլերը համարվում են Սիա մշակույթ, իսկ 3-4 փուլերը՝ Շան։**
4. **ՀենանիԼոն Շան մշակույթի ուշ փուլը և Էրլիթոուի բոլոր 4 փուլերը համարվում են Սիա մշակույթ։**

Առաջին երկու տեսակետները հիմնական էին, և գիտնականների մեծ մասը համաձայն էր, որ Էրլիթոուի առաջին երկու փուլերը պատկանում են Սիա մշակույթին ։ Վան Յուճեն, Չաո Ֆուլինը և այլ գիտնականներ համարում էին, որ յոթերորդ տեսակետը (1-2 փուլերը պատկանում են Սյային, 3-4-ը՝ Շանին) ամենահամոզիչն է, քանի որ առաջին և երկրորդ փուլերը, ըստ հնագիտական նյութերի, էականորեն տարբերվում են երրորդ և չորրորդ փուլերից։ Պեղումների ժամանակ հայտնաբերված նյութերի ժամանակագրական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Էրլիտոուի առաջին և երկրորդ փուլերը համապատասխանում են Սյա դինաստիայի միջին և ուշ շրջանին, մինչդեռ երրորդ և չորրորդ փուլերը արդեն վերաբերում են Շան դինաստիայի սկզբնական շրջանին։ Վերլուծելով մշակութային հատկանիշները՝ պարզվում է, որ Էրլիթոուի երրորդ փուլի հուշարձաններում միաժամանակ գոյություն ունեն երկու տարբեր մշակութային տարրեր, ինչը վկայում է Յանշիի շրջանում քաղաքական և մշակութային մեծ փոփոխությունների մասին։ Որոշ գիտնականներ այս փոփոխությունները բացատրում են պատմական աղբյուրներում հիշատակված Չեն Թանի կողմից Սյա դինաստիայի կործանմամբ։

Գիտնականների մի խումբ, որը պնդում է, որ Էրլիթոուի բոլոր չորս փուլերը պատկանում են Սիա մշակույթին, համարում է, որ այս մշակույթը տարբերվում է Հենանի Լոն Շանի մշակույթից և Էրլիկանի վաղ Շան մշակույթից։ Այս տեսակետի համաձայն՝ Էրլիթոուի բոլոր փուլերը մշակութային առումով հաջորդական զարգացում են ունեցել։ Ենթադրվում է, որ Յանշիի Էրլիթոուի հնավայրը միայն երրորդ փուլում է վերածվել մայրաքաղաքի, ինչի արդյունքում էլ կառուցվել են քաղաքային ամրությունները։ Իսկ վաղ Շան ժամանակաշրջանում (չորրորդ փուլ) այս մշակույթը դիտարկվում է որպես Սիա դարաշրջանի ժառանգություն։ Այսօր ակադեմիական շրջանակներում հասկացություն կա, որ Էրլիթոուի առաջին և երկրորդ փուլերը պատկանում են Սիա մշակույթին, թեև ընդունվում է, որ Էրլիթոուի առաջին փուլը դեռևս Սիա մշակույթի ամենավաղ ներկայացուցիչը չէ։ Բացի այդ, գիտնականների մեծ մասը համաձայն է, որ Յանշիի Էրլիթոու հնավայրը համապատասխանում է Սիա դինաստիայի մայրաքաղաքն է՝ Ճեն Սուն։

Հենանում Լոն Շանի մշակույթի ուշ շրջանը ըստ տարածաշրջանային առանձնահատկությունների բաժանվում է չորս հիմնական տեսակի՝ Ծինան Սանլիցիաո, Արևմտյան Հենան Վանվան, Արևելյան Հենան Վանյուֆան և Հյուսիսային Հենան Դահան։ Դրանցից Արևմտյան Հենան Վանվան տեսակը անմիջապես գտնվում է Էրլիթոուի առաջին և երկրորդ փուլի մշակութային շերտերի տակ, ինչը վկայում է, որ այդ մշակույթների միջև գոյություն է ունեցել անմիջական կապ, և Էրլիթոուի առաջին և երկրորդ փուլերը, ամենայն հավանականությամբ, անմիջապես զարգացել են Լոն Շանի Վանվանի տեսակից։ Գիտնական Դու Ցզինպինը կարծում է, որ Էրլիթոուի երկրորդ փուլի ուշ շրջանում տեղի է ունեցել հանկարծակի և զանգվածային տեղաշարժ, ինչը հանգեցրել է նրան, որ երրորդ և չորրորդ փուլերի մշակութային տարածումը շատ ավելի ընդարձակ է եղել, քան առաջին և երկրորդ փուլերինը։ Էրլիթոուի ուշ շրջանի մշակույթի տարածումը ըստ դասական աղբյուրների համընկնում է Սիա արքա Ծիեի Նանչաո տեղափոխման և նրա որդիների դեպի հյուսիս գաղթի հետ, ինչը պատահականություն չի կարող համարվել։ Սա, ամենայն հավանականությամբ, կապված է Սիա ցեղերի գաղթի հետ։

Էրլիթոուի առաջին փուլի մշակութային պատկերը տարբերվում է մնացած երեք փուլերից, և բացի այդ, առաջին փուլի տևողությունը համեմատաբար կարճ է։ Սիա մշակույթը պետք է ներառի նաև Հենանի կամ Չինաստանի կենտրոնական շրջանների ուշ Լոն Շան մշակույթի նմանատիպ ավանդույթները։ Մասնավորապես, ուշ Լոն Շանի մշակութային վայրերը Արևմտյան Հենանում հիմնականում կենտրոնացած են Լուոյան հարթավայրում՝ համահունչ առաջին փուլի Էրլիտու մշակութային վայրերի բաշխմանը: Հնագիտական տվյալները ցույց են տալիս, որ այս երկու մշակութային շերտերի ընդհանուր ժամանակագրությունը մոտ 480 տարի է, ինչը մոտ է «Բամբուկե տարեգրություն» (竹书纪年) գրքում նշված Սիա դինաստիայի 471 տարվա տևողությանը։

1980-ականների սկզբին Սուն Հուան և այլ գիտնականներ ենթադրում էին, որ Հենանի Լոն Շան մշակույթի և Էրլիթոուի մշակույթի միջև առկա է մոտ 100 տարվա բաց։ Հենանում ուշ Լոն Շան մշակույթը դեռևս գտնվում էր պարզունակ ցեղային հասարակության փուլում և պետականության ձևավորման նշաններ ցույց չէր տալիս: Հնարավոր է, որ միայն արևմտյան Հենանի մշակույթը կարելի է դիտարկել որպես Սիա ցեղերի նախասկզբնական («նախա-Սյա») մշակույթ։

Էրլիկան մշակույթի ստորին շերտը համարվում է Էրլիթոու մշակույթի չորրորդ փուլի շարունակությունը և վերագրվում է վաղ Շան մշակույթին։ Սակայն, նրա նախորդող Էրլիթոու մշակույթի առաջինից երրորդ փուլերը պատկանում են Սիա մշակույթին։

1980-ականների կեսերից Հենան նահանգի Սինմի քաղաքում հայտնաբերվեց Սինճայ հնավայրը, ինչպես նաև նմանատիպ այլ հնավայրեր, որոնք լրացրին Լոն Շան մշակույթի ուշ շրջանի և Էրլիթոուի առաջին փուլի միջև առկա մշակութային բացը։ Այս մշակութային շերտն անվանվեց Էրլիթոու մշակույթի «Սինճայ փուլ» և բաժանվեց վաղ և ուշ ենթափուլերի։ Արդյունքում Էրլիտոու մշակութային ժամանակաշրջանը դասակարգվեց վեց փուլերի։ Սինճայ փուլի մշակութային շերտը միջանկյալ փուլ է Լոն Շան ի ուշ շրջանի և Էրլիտոու մշակույթի միջև, ինչը վկայում է դրանց միջև շարունակական կապի մասին։

1983 թվականին Յանշիում Շան քաղաքի հայտնաբերումը ցույց տվեց, որ այն ստեղծվել է Էրլիթոու մշակույթի չորրորդ փուլում, որը գտնվում է Էրլիթոու տեղանքից ընդամենը 6 կմ հեռավորության վրա: Սա վկայում է Սյա դինաստիայի անկման և Շան դինաստիայի վերելքի մասին։ Հետևաբար, Սյա և Շան մշակույթների միջև սահմանը, ամենայն հավանականությամբ, անցնում է Էրլիթոուի երրորդ և չորրորդ փուլերի միջև։ Առաջին երեք փուլերը, ինչպես նաև Սինճայ փուլի մշակույթը պատկանում են Սիա մշակույթին, իսկ Հենանի Լոն Շան մշակույթի ուշ շրջանի Վանչենկան հնավայրը կարող է համարվել Սիա մշակույթի ամենավաղ հնագիտական ապացույցը։

## Էրլիթոու մշակույթի ազդեցությունը

Հնագիտական հետազոտությունների համաձայն՝ դեռևս Սյա դինաստիայի ժամանակ Էրլիթոու մշակույթը ազդեցություն է ունեցել Յանցզի գետից հարավ գտնվող տարածքներում, այդ թվում՝ Յանցզիի դելտայում։ Ծիան Հան շրջանի և Չեն Տուի դաշտավայրի Սան Սինտուի հնավայրերում հայտնաբերված գտածոներում Էրլիթոու մշակույթի տարրեր են հայտնաբերվել։ Բացի այդ, Էրլիթոու մշակույթի հետքերը հայտնաբերվել են Ծիանսու-Ճեծիան տարածաշրջանի նեոլիթյան հնավայրերում և Ցիծիա մշակույթի մեջ, ինչը ցույց է տալիս, որ դրա ազդեցությունը հասել է մինչև Գանսուի և Ցինհայի արևելյան շրջաններ։ Հյուսիսում հնագետները Էրլիթոու մշակույթի տարրեր են հայտնաբերել Թաիյուենի շրջանում, ինչը վկայում է, որ այն տարածվել է մինչև Շանսիի կենտրոնական հատվածը։

Էրլիթոու մշակույթի տարածման ուղիները դեպի հարավ.

1. **Արևմտյան ուղի**՝ Նանյանի ավազանից անցնում էր Սուի-Ծաո միջանցքով դեպի Յանցզիի միջին հոսանքի Ծիանհան դաշտավայր։ Այնուհետև այն բաժանվում էր երկու ճյուղի․
2. **Արևմտյան ճյուղը** բարձրանում էր Յանցզիի երկայնքով, անցնում Երեք կիրճերով և հասնում Չենտուի դաշտավայր, կամ անցնում Յանցզին՝ մտնելով Հունանի արևմտյան Լիշուի և Յուան գետերի ավազաններ։
3. **Արևելյան ճյուղը** հետևում էր Յանցզիի հոսանքին դեպի Ծիուծիան, այնուհետև թեքվում դեպի Կան գետի ավազան և Պոյան լիճ, կամ անցնում էր Յանցզիի հարավային ափով դեպի Սիան գետ։
4. **Արևելյան ուղի**՝ անցնում էր Հուայ գետը և հասնում Անհոյի Ծիանհուայ շրջան։

Հնագիտական տվյալներով՝ Էրլիթոու մշակույթի լայնածավալ հարավային տարածումը արևմտյան ուղով սկսվել է առնվազն երրորդ փուլում, բայց չի բացառվում, որ այն սկսվել է երկրորդ փուլի ժամանակ։ Չորրորդ փուլում այն արդեն հաստատվել էր Ծիանհան դաշտավայրում։ Թայհուի տարածաշրջանի Մացիաո մշակույթի գտածոների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դրանցում առկա Էրլիթոու մշակութային տարրերը կարելի է թվագրել Էրլիթոուի երկրորդ փուլի ժամանակաշրջանին։

Էրլիթոու մշակույթի տարածման մեթոդները տարբեր ժամանակաշրջաններում տարբեր են եղել․

* **Մշակույթի տարածման ակտիվ փուլում** (Էրլիտոուի ժամանակաշրջանում) այն տեղի էր ունենում նպատակաուղղված ընդլայնման միջոցով։
* **Մշակութային տեղաշարժի շրջանում** (Սիա-Շան անցման ժամանակ) տեղի էր ունենում հարկադրական գաղթ։ Հ

Հնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ առաջին դեպքում Էրլիթոու մշակույթը գերակշռում էր, մինչդեռ երկրորդ դեպքում այն ավելի քիչ էր տարածված, փոխվել էր և դարձել տեղային մշակույթների մաս։ Այս տարբերությունները արտացոլվում են հնագիտական նյութերում․

* Առաջին դեպքում Էրլիթոու մշակույթի տարրերը մեծ տեղ են գրավում։
* Երկրորդ դեպքում դրանք ավելի քիչ են, ենթարկվել են փոփոխությունների և դարձել տեղային մշակույթների մաս։

Էրլիթոու մշակութային մասունքների տարածման տարածքը զգալիորեն ավելի մեծ է, քան Շանգի կամ Արևմտյան Ճոու մշակույթների հարավային ընդլայնման շրջանակը: Եթե այս ընդարձակ տարածաշրջանը Էրլիթոու մշակույթն ընդլայնման միջոցով է նվաճել, ապա Շան մշակույթը, փոխարինելով Էրլիթոու մշակույթին, պետք է ժառանգեր և էլ ավելի ընդլայներ այդ տարածքները։ Սակայն իրականությունն այլ է։ Միակ տրամաբանական բացատրությունն այն է, որ Շան մշակույթի ուժեղ ճնշման ներքո Էրլիտոու մշակույթի ժողովուրդները ստիպված են եղել բազմիցս գաղթել դեպի իրենց նախկին վերահսկողության գոտիների արտաքին շրջաններ։

Հնագիտական տեսանկյունից Էրլիթոու մշակույթի հարավային տարածումը վերջ դրեց նեոլիթյան շրջանից ի վեր ձևավորված տեղային մշակույթների զարգացմանը՝ բացելով մի նոր փուլ, որի ընթացքում հարավի մշակութային զարգացումը դարձավ կախված Կենտրոնական դաշտավայրի փոփոխություններից։ Էրլիթոու մշակույթի ներխուժումը խթանեց տեղային մշակույթների վերածնունդը նոր ձևով։

Նեոլիթյան դարաշրջանի վերջում, երբ Շիծիահե և Լիանճու մշակույթները հանկարծակի անկում ապրեցին, հարավային շրջանների հին մշակույթների զարգացումը մտավ լճացման շրջան, ինչը հնարավորություն տվեց Կենտրոնական Հարթավայրի մշակույթի տարածմանը։ Յանցզի գետի միջին հոսանքի Շիծիահե մշակույթը կամ դրա մնացորդները լիովին անհետացան Էրլիթոու մշակույթի հարավային շարժման հետևանքով։ Նանյանգի ավազանը և Ծիանհանի դաշտավայրը հայտնվեցին Էրլիթոու մշակույթի անմիջական վերահսկողության տակ, մինչդեռ Յանցզի գետի վերին հոսանքի Պաոդուն մշակույթը Էրլիթոու մշակույթի արևմտյան ընդլայնման հետևանքով վերածվեց Սանսինդուի մշակույթի։ Ծիանհուայ շրջանը, իր հերթին, Էրլիթոու մշակութային տարրերի ներգրավմամբ ձևավորեց Տոուցիթայ մշակույթը, իսկ Թայհու լճի ավազանի Մաչաո մշակույթը առաջացել է տեղական վաղ Լիանճու մշակութային ժառանգության և Էրլիթոու մշակութային ազդեցությունների համադրության արդյունքում: Չնայած այս նոր տարածաշրջանային մշակույթները մասամբ պահպանեցին նեոլիթյան ժամանակաշրջանի տեղական ավանդույթները, դրանց հիմնական տեսքն էական փոփոխություններ կրեց, իսկ արտաքին մշակութային տարրերը զգալի դեր խաղացին՝ երբեմն դառնալով հիմնական բաղադրիչ։

Էրլիթոու մշակույթը հնարավոր է, որ ուղղակիորեն չի զբաղեցրել կամ վերահսկել Յանցզի և Հուայ գետերից հարավ ընկած տարածքները, սակայն նրա ազդեցությունը զգալի էր նշված շրջաններում։ Դոուծիթայ և Մաչաո մշակույթներում Էրլիթոու մշակույթի տարրերի մեծաքանակ առկայությունը թույլ չի տալիս դրանք միայն ազդեցության արդյունք համարել, այլ ցույց է տալիս Էրլիթոու մշակույթի ուղղակի մասնակցությունը դրանց ձևավորման գործընթացում։

Բացի այդ, Էրլիթոու մշակույթին առնչվող գտածոներ են հայտնաբերվել Ֆուծիեն, Կուանդուն, Կուանսի, Հոնկոնգ, Մակաո և Հարավարևելյան Ասիայի որոշ շրջաններում, օրինակ՝ Կուանդոնում Տոնգուանի Ցունթոու գյուղում և Հոնկոնգի Լամմա կղզու Դավան շրջանում գտնված արտեֆակտները։

Պատմագիտական տեսանկյունից, Էրլիթոու մշակույթի հարավային տարածումը կարելի է համարել որպես հարավային շրջանների աստիճանական ներգրավման սկիզբ Չինաստանի կենտրոնական արքայության «Չորս երկրներ - Հինգ հնազանդություններ» համակարգում (Ինը նահանգ, հայտնի է նաև որպես Տասներկու նահանգ)։

## Արտաքին հղումներ

## Նշումներ