# Ապստամբություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

« Դեկաբրիստների ապստամբությունը ». Նկարիչ Վասիլի Պերով
**Ապստամբություն** (քաղաքագիտություն), հասարակական խմբերի կամ դասակարգերի բացահայտ և սովորաբար բռնի ընդվզում կառավարության դեմ։

Ապստամբությունը բնութագրվում է կազմակերպվածության բավարար մակարդակով, ծրագրերում և կարգախոսներում արդարացված նպատակների առկայությամբ։ Հաջողության դեպքում ապստամբությունը կարող է ավարտվել հեղաշրջմամբ կամ հեղափոխությամբ և դրանով իսկ հանգեցնել կառավարման ձևի և քաղաքական համակարգի հիմնարար փոփոխությունների։ Ապստամբություններն ուսումնասիրվում են պատմության, քաղաքագիտության, սոցիոլոգիայի, իրավունքի և փիլիսոփայության ոլորտներում։ Իրավական տեսանկյունից ապստամբությունը որոշ դեպքերում կարելի է համարել որպես դիմադրության արդարացված միջոց բնական իրավունքի մոտեցման տեսանկյունից, սակայն ապստամբություններին մասնակցելն արգելված է պետությունների մեծ մասի դրական օրենքով։

## Ընդհանուր բնութագրեր

Ապստամբությունը հասկացվում է որպես հասարակական խմբերի կամ դասակարգերի բացահայտ և սովորաբար բռնի գործողություն քաղաքական իշխանության դեմ պետություններում և այլ քաղաքական միավորներում։ Ապստամբությունը դիտվում է որպես քաղաքական գործողության տեսակ, որպես քաղաքական կոնֆլիկտի ձև, որպես իշխանության համար պայքարի ձև, որի ժամանակ գոյություն ունեցող կարգը, ի թիվս այլ բաների, սպառնում է բռնությամբ։

Ապստամբությունը արմատական գործողություն է, որն իրականացվում է արտակարգ իրավիճակներում, երբ ապստամբները կարծում են, որ այլ ընտրություն չկա: Որպես քաղաքական հակամարտություն, ապստամբությունը դուրս է գալիս օրենքի սահմաններից, ներառում է ագրեսիվ մեթոդներ և կարող է հանգեցնել քաղաքական բռնության: Որպես քաղաքական գործողության ձև՝ ապստամբությունը բնութագրվում է կազմակերպվածության բավարար մակարդակով, ծրագրերում և կարգախոսներում հիմնավորված նպատակների առկայությամբ։ Որպես կանոն, ապստամբություն է կոչվում այն գործողությունը, որը չի հանգեցնում քաղաքական համակարգի փոփոխության։ Եթե հաջողվի, ապա ապստամբությունը կարող է ավարտվել հեղաշրջմամբ կամ հեղափոխությամբ և դրանով իսկ հանգեցնել կառավարման ձևի և քաղաքական համակարգի հիմնարար փոփոխությունների: Որպես կանոն, ապստամբությունը չի ներառում էական պահանջներ քաղաքական իրավունքների և սոցիալական կարգավիճակի ոլորտում, այլ սահմանափակվում է իշխանությունը փոխելու և որոշակի սոցիալական խմբերի համար առավելություններ ձեռք բերելու գործով։

Ապստամբությունները հաճախ տեղի են ունենում ինքնաբուխ և որոշ դեպքերում չեն տարբերվում հեղափոխություններից, հեղաշրջումներից կամ քաղաքացիական պատերազմներից։ Ապստամբությունը կարելի է համարել երկարաժամկետ հակամարտություն, որի կողմերն են իշխանությունն ու ընդդիմությունը, և որը ներառում է զինված առճակատում։ Իշխանությունների հետ զինված դիմակայությունը, որը կրում է տեղական բնույթ, որտեղ ապստամբների ռազմական ուժը զգալիորեն զիջում է իշխանությունների ռազմական ուժին, կարող է լինել ահաբեկչական գործողությունների կամ պարտիզանական պատերազմի ձևեր։ Ավելի մեծ դեպքերում իշխանությունները կարող են հակառակորդներին ճանաչել որպես լիիրավ պատերազմող կողմեր, իսկ հակամարտությունը վերածվում է քաղաքացիական պատերազմի:

## Պատճառներ

Ապստամբության բացատրությունները որպես կատաղի քաղաքական հակամարտություն դիտարկվում են հարաբերական դեպրիվիացիայի տեսությանը և ռացիոնալ գործողության մի խումբ տեսություններին համահունչ։ Առաջին դեպքում ապստամբության պատճառները կապված են հիասթափության կամ դժգոհության հետ, ինչը հանգեցնում է զայրույթի, երկրորդ դեպքում ենթադրվում է, որ ապստամբների գործողությունները որոշվում են ռացիոնալ հաշվարկով և ուղղված են շահույթին։

## Ապստամբություն և այլ քաղաքական գործընթացներ

Ապստամբություն հասկացությունը հաճախ սահմանվում է՝ այն տարբերելով քաղաքական գործողությունների այլ տեսակներից: Ընդվզումը սովորաբար տարբերվում է հեղափոխությունից և ռեֆորմից: Ապստամբության և հեղափոխության հիմնական տարբերությունն այն է, որ հեղափոխությունը նպատակ ունի արմատապես վերափոխել հասարակության ուժային կառուցվածքը, արմատապես փոխելով նրա քաղաքական համակարգը, մինչդեռ ապստամբության նպատակը հաճախ սահմանափակվում է իշխանափոխությամբ կամ կենտրոնացած. կոնկրետ սահմանափակ նպատակ, խնդիր կամ տարածք: Ապստամբությունը կարող է նպատակ ունենալ փոխել քաղաքական կուրսը, քաղաքական գործիչները և նույնիսկ ինստիտուտները, բայց ուղղակիորեն չի ազդում հասարակական կառույցների, նորմերի և արժեքների վրա, որոնք առնչվում են որպես ամբողջություն:

Բացի հեղափոխությունից և բարեփոխումներից, ապստամբությունը սովորաբար տարբերվում է նաև խռովությունից, ապստամբությունից և պուտչից։ Խռովությունը տարբերվում է ապստամբությունից՝ նպատակասլացության, նվազագույն կազմակերպվածության և վերահսկելիության բացակայությամբ և սպառվում է առանձին կառավարության գործողություններին դիմադրությամբ: Ապստամբությունը նախապատրաստվում է մարդկանց որոշակի խմբի կողմից՝ ավելի սահմանափակ թվով մասնակիցների, քան խռովության ժամանակ (սովորաբար ապստամբության առանցքը կազմում են բանակի կամ անվտանգության այլ ուժերի ներկայացուցիչներ, որոնց միանում են որոշակի հատվածներ): Պուտչը դավադիրների փոքր խմբի նախաձեռնած պետական հեղաշրջման փորձ է:

Ըստ դասակարգման մեկի՝ ապստամբությունը (տարբերվում է հեղափոխությունից) կարող է ունենալ զանգվածային ապստամբության, էլիտար ապստամբության և ռազմական ապստամբության ձևերը։

## Ապստամբության իրավունք

Ապստամբության իրավունքի քաղաքական և իրավական հիմնավորումը, որպես ճնշման և բռնակալության դեմ դիմադրության վերջին միջոց, պարունակվում է ինչպես արևմտյան, այնպես էլ արևելյան (չինական և իսլամական) իրավական ավանդույթներում: Արևմտյան ավանդույթում ապստամբությունների արդարացման մասին բանավեճը սկիզբ է առել Պլատոնից: Ապստամբության իրավունքի հայեցակարգը զգալի զարգացում է գտել Լուսավորության դարաշրջանում Լոքի և Մոնտեսքյեի բնական իրավունքի ուսմունքի և սոցիալական պայմանագրի տեսության շրջանակներում: Միևնույն ժամանակ Ջեֆերսոնը կարծել է, որ ժողովուրդն ունի ապստամբության իրավունք՝ նկատի ունենալով որոշակի իրավիճակներում կոնկրետ խնդիրների հետ կապված իշխանության համակարգում աննշան փոփոխություններ: Կանտը, ընդհակառակը, մերժել է նման իրավունքը։ 20-րդ և 21-րդ դարերում ապստամբության իրավունքի համատեքստում քաղաքական և իրավական բանավեճերը վերաբերում էին ազատագրական շարժումների և ահաբեկչության տարբերությանը:

Ապստամբության իրավունքը արտացոլված է Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, ինչպես նաև ժամանակակից եվրոպական շատ պետությունների և ԱՄՆ նահանգների մեծ մասի սահմանադրական ակտերում: Միևնույն ժամանակ, ապստամբության իրավունքի իրացումը հակասում է նահանգների մեծ մասի քրեական և սահմանադրական օրենսդրությանը, ներառյալ Միացյալ Նահանգները, որն արգելում է սահմանադրական համակարգի բռնի փոփոխությունները։ Այս հակասությունն արտացոլում է բնական և դրական իրավունքի տարբերությունը:

Ինչպես նշում է իրավապատմաբան Ի. Իսաևը, Բրոքհաուսի և Էֆրոնի բառարանում ապստամբության սահմանումը ենթադրում է պատիժ, սակայն ընդվզումը որոշ չափով բնութագրվում է դրականորեն՝ որպես ընդունելի գործողություն՝ ուղղված ժողովրդի վրա «ապօրինի տիրապետության» դեմ:

## Ապստամբություններ պատմության մեջ

Մարդկության պատմության ընթացքում ապստամբություններ են տեղի ունեցել ամենուր: Ամենահայտնի ապստամբություններից է Սպարտակի ապստամբությունը՝ հնության ամենամեծ ստրուկների ապստամբությունը: Պատմության մեջ ամենաարյունալի ապստամբությունը 19-րդ դարում Չինաստանի հարավում տեղի ունեցած Տայպինյան ապստամբությունն է, որը խլել է առնվազն 20 միլիոն մարդու կյանք:

Անտիկ ժամանակաշրջանում համարվել է, որ բռնությամբ ուղեկցվող «ապստամբություն» և «խռովություն» կարող են գործել միայն օտարներն ու ստրուկները։ Ստրուկների ապստամբությունները Հին Հունաստանում և Հին Հռոմում ուղղված էին ապստամբների շահույթին կամ ազատությանը և ուղղված չէին ստրկության կամ գոյություն ունեցող կարգերի դեմ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Красинский В. В.* Идеология восстания в истории политико-правовых учений // Политика и общество. 2005. № 6. С. 19-29
* *Fine J. V. A.[es]* The Ancient Greeks: A Critical History. — Harvard University Press, 1983. — ISBN 0-674-03314-0
* *Holland T.* Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West. — N. Y.: Doubleday, 2005. — ISBN 0385513119
* *Бульст Н., Козеллек Р., Майер К., Фиш Й.* Революция (Revolution), бунт, смута, гражданская война (rebellion, aufruhr, Bürgerkrieg) // *Словарь основных исторических понятий: Избранные статьи в 2-х т. Т. 1*  / Пер. с немецкого К. Левинсон; сост. Ю. Зарецкий, К. Левинсон, И. Ширле; научн. ред. перевода Ю. Арнаутова.. — М.: Новое литературное обозрение, 2014. — С. 520—728. — ISBN 978-5-4448-0204-5.
* *Исаев, Игорь Андреевич|* «Мятеж не может кончиться удачей» (легальные основания революционного мифа). Часть 1 // *Lex Russica*. — 2018. — № 2 (135). — С. 9―29.
* *Исаев И. А.* «Мятеж не может кончиться удачей» (легальные основания революционного мифа). Часть 2 // *Lex Russica*. — 2018. — № 3 (136). — С. 167—188.
* *Карадже Т. В.* Политический язык: содержание, структура, функции // *Вопросы политологии*. — 2012. — № 1 (5). — С. 5—20. — ISSN 2225-8922.
* *Карасик, Владимир Ильич* Восстание: интерпретативная матрица сюжета // *Язык и культура*. — 2020. — № 50. — С. 41―56.
* *Пустовойт Ю. А.* Бунт, восстание, революция: организованное насилие горожан в контексте модернизационных процессов // *Вестник Бурятского государственного университета*. — 2017. — № 4. — С. 71―81.
* *Gurr T. R., Lichbach M. I.* Forecasting Internal Conflict: A Competitive Evaluation of Empirical Theories // *Comparative Political Studies*. — 1986. — Vol. 19. — № 1. — P. 3—38.
* *Goldstone J. А.* Revolution and rebellion in the early modern world: population change and state breakdown in England, France, Turkey, and China, 1600—1850. — N. Y.: Routledge, 2016. — ISBN 9781138222120