# Ռազմածովային նավատորմ

**Ռազմածովային նավատորմ** (ՌԾՆ, որոշ երկրներում անվանում են ռազմածովային ուժեր` ՌԾՈԻ), զինված ուժերի տեսակ, ռազմական գործողությունների օվկիանոսային և ծովային ռազմաբեմերում ռազմավարական և օպերատիվ խնդիրներ լուծելու համար։ Մեծ երկրների ՌԾՆ-երը իրենց կազմում ունեն ծովային տարբեր զորատեսակների (վերջրյա և ստորջրյա նավեր, ծովային ավիացիա, առափնյա պաշտպանության զորքեր, ծովային հետևակ և այլն) միավորումներ։

Ժամանակակից ՌԾՆ-երը կարող են ավիացիայով և հրթիռային զենքով հարվածներ հասցնել հակառակորդի կարևոր օբյեկտներին, ափ հանել ռազմավարական, օպերատիվ և մարտավարական խնդիրներ լուծող դեսանտներ («Մոսկվա» հակասուզանավային հածանավը՝ նաև օդային), ոչնչացնել հակառակորդի ՌԾՈԻ խափանել հաղորդակցությունը, պաշտպանել սեփական օբյեկտները են։ ՌԾՆ-երը հագեցված են տարբեր նշանակության հրթիռային, տորպեդային, հրետանային, ականային և միջուկային (ատոմային և ջրածնային) զենքով։

Խորհրդային (սովետական) ՌԾՆ ստեղծելու դեկրետը 1918 թվականի հունվարի 29-ին (փետրվարի 11-ին) ստորագրել է Վ․ Ի․ Լենինը։

Ժամանակակից ռազմածովային ուժերի (ՌԾՈւ) տարբերակիչ հատկանիշներն են՝

* բարձր շարժունակություն,
* մեծ ինքնավարություն,
* Համաշխարհային օվկիանոսի ցանկացած տարածքում գործելու կարողություն,
* մշտական մարտական պատրաստվածություն և նրա սուզանավային ուժերի ու ավիակիր խմբավորումների բարձր մարտական կայունություն։

Աշխարհի առաջատար պետությունների ռազմածովային ուժերում կենտրոնացված է զգալի հրթիռա-միջուկային հզորություն։

## «Ռազմածովային ուժեր» տերմինի կիրառումը

«Ռազմածովային ուժեր» տերմինը համարվում է ռազմածովային նավատորմի հոմանիշը։
Ռուսալեզու աղբյուրներում՝ սկսած խորհրդային ժամանակաշրջանից, այն զինված ուժերի տեսակի վերաբերյալ, որը նախատեսված է ծովային և օվկիանոսային տարածքներում մարտական գործողություններ վարելու համար, Ռուսաստանի Դաշնությունից (նախկինում՝ ԽՍՀՄ-ից) բացի մնացած բոլոր պետությունների համար կիրառվում է «ռազմածովային ուժեր» տերմինը։

Համաձայն 2011 թվականին հաստատված «Ռուսաստան–ՆԱՏՕ» խորհրդի համակցված բառարանի՝ ընդունվել է, որ անգլերեն *naval forces* (օգտագործվում է նաև *navy*) տերմինը պետք է ռուսերեն թարգմանվի որպես «ռազմածովային ուժեր» և կիրառվի միայն օտար պետությունների նկատմամբ։ Ռուսաստանի նկատմամբ պետք է օգտագործել «ռազմածովային նավատորմ (ՌԴ ՌԾՆ)» ձևակերպումը։

Կազմակերպական առումով ԽՍՀՄ ՌԾՆ-ն կազմված է եղել հետևյալ զորամիավորումներից.

* Հյուսիսային նավատորմ,
* Բալթիական նավատորմ,
* Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմ,
* Սևծովյան նավատորմ,
* Կասպիական նավատորմիղ,
* Լենինգրադի ռազմածովային բազա։

Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարարության պորտալի տերմինաբանական առցանց տեղեկատուի համաձայն՝ «ռազմածովային ուժեր» (ՌԾՈւ) տերմինը վերաբերում է օտար պետություններին։
Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի համար կիրառվում է «ռազմածովային նավատորմ» ձևակերպումը։

ԽՍՀՄ ռազմածովային նավատորմը 1924 թվականի մարտի 28-ից մինչև 1937 թվականի դեկտեմբերի 30-ը կոչվել է «Բանվորա-գյուղացիական Կարմիր բանակի ռազմածովային ուժեր», իսկ 1950 թվականի փետրվարի 25-ից մինչև 1953 թվականի մարտի 15-ը կոչվել է «ԽՍՀՄ ռազմածովային ուժեր»։
Բացի այդ, «ռազմածովային ուժեր» տերմինով բնորոշվում են մեկ պետության ազգային կամ մի քանի պետությունների դաշնակցային ուժերի խմբավորում, որը նախատեսված է օվկիանոսային կամ ծովային թատերաբեմի սահմանված շրջանում առաջադրված մարտական խնդիրների լուծման համար։

Դաշնակից բազմազգ «Միավորված օպերատիվ խումբ 150» ռազմածովային ուժերի նավերը։ Խմբավորումը ձևավորվել է 33 պետությունների նավերից և լուծում է անվտանգ նավարկության ապահովման խնդիրներ Պարսից ծոցի շրջանում։
## Պատմություն

### Մեր թվարկությունից առաջ

Մ․թ․ա․ XV դարի եգիպտական ծովագնաց նավ։ Պատկեր՝ Հաթշեփսուտի դամբարանային տաճարի բարելյեֆից, Դեյր էլ-Բահրիում։
Հունական տրիրեմայի մոդել — Միջերկրական ծովի անտիկ պետությունների հիմնական մարտական նավի տեսակ։
Մ․թ․ա․ 482 թվականի Սալամինի ճակատամարտի քարտեզ, որտեղ բախվել են Թեմիստոկլեսի ղեկավարությամբ դաշնակից հունական պետությունների նավատորմը և Քսերքսեսի պարսկական նավատորմը։
Ռազմածովային նավատորմի զարգացումը սկսվում է դեռևս անտիկ ժամանակներից։ Հին Եգիպտոսում, Հին Հունաստանում, Հին Հռոմում և Հին Չինաստանում ի սկզբանե կառուցվում էին առևտրային նավեր, իսկ հետագայում սկսեցին կառուցվել նաև ռազմական (թիավարական) նավեր։ Այդ ժամանակաշրջանում ծովում պայքարի հիմնական միջոցներն էին խոյահարումը և աբորդաժը։ Ավելի ուշ նավերի սպառազինության մեջ մտան նետողական մեքենաներ՝ բալիստաներ և կատապուլտներ։ Թիավարական նավերի մարտավարությունը հիմնված էր նետողական զենքի կիրառման և դրան հաջորդող աբորդաժի կամ հակառակորդ նավերի խոյահարման վրա։

Ռազմական նպատակներով նավերի կիրառման մասին ամենահին վկայությունները գտնվում են մ․թ․ա․ XXV դարի վերջի եգիպտական ձեռագրերում, որտեղ նկարագրվում է եգիպտական զորքերի արշավը դեպի արևելք՝ բեդվինների դեմ։ Մասնավորապես նկարագրվում է ծովային դեսանտային գործողություն Պաղեստինի հարավում, որտեղ անցնում էր Հին Եգիպտոսի սահմանը։ Պահպանվել են նաև արտեֆակտներ, որոնք պատկերում են եգիպտական նավատորմի օգտագործումը հետախուզության, զորքերի տեղափոխման և իջեցման համար՝ թվագրված մ․թ․ա․ XVI դարի սկզբով։ Սեթի I փարավոնի (մ․թ․ա․ 1290–1279), Ռամզես II-ի (մ․թ․ա․ 1279–1212), ինչպես նաև Նեխո II-ի (մ․թ․ա․ 609–594) օրոք ստեղծվել են ռազմական նավատորմեր Կարմիր և Միջերկրական ծովերում, ինչին նպաստել են փյունիկեցիները, որոնք մատակարարում էին փայտանյութ։ Ապրիոսի օրոք (մ․թ․ա․ 588–569) ծովային պատերազմներ են վարվել Տիր քաղաքի բնակիչների դեմ, և Եգիպտոսը կարողացել է հարկի տակ առնել Կիպրոսի քաղաքները։ Ռազմածովային նավատորմերի պատմության մեջ եգիպտական նավատորմը մեծ նշանակություն չի ունեցել, քանի որ այն ընդհանուր առմամբ չի ապահովել առևտրի և ծովային առևտրի պաշտպանությունը ։

Մինչև մ․թ․ա․ V դարը անտիկ ժամանակաշրջանին բնորոշ էր այն, որ բազմաթիվ պետություններում բացակայում էր կանոնավոր նավատորմը։ Ռազմական նավատորմը հիմնականում ստեղծվում էր միայն ռազմական գործողությունների և նվաճողական արշավների ժամանակ։ Այսպես, մ․թ․ա․ 513 թվականին պարսից կառավարիչ Դարեհ I-ը կազմակերպեց արշավ սկյութների դեմ։ Քանի որ այդ ժամանակաշրջանում պարսիկների մոտ ծովագնացության փորձ գրեթե չկար, նրանք կազմակերպեցին շուրջ 600 նավից բաղկացած ռազմական նավատորմ՝ օգտագործելով Միջերկրական ծովի ափերին բնակվող նվաճված ժողովուրդների ուժերը։

Մ․թ․ա․ V դարից սկսվեց ռազմական նավատորմերի կիրառման էական փոփոխություն։ Նավատորմերը ռազմական գործողություններում սկսեցին գործել ցամաքային զորքերի հետ համատեղ։ Այս ժամանակաշրջանից էլ սկսվում է ծովային ռազմավարության և մարտավարության զարգացումը։ Առաջին հերթին Միջերկրական ծովի բոլոր նավատորմերում հասան որոշակի ստանդարտացման՝ անցում կատարելով միատեսակ թիավարական նավի։ Այդպիսին դարձավ տրիրեման՝ երեք շարքով թիերով (յուրաքանչյուր կողմից) նավը։ Տրիրեմայի ջրատարողությունը կազմում էր մոտ 60 տոննա։ Անձնակազմը կազմում էր 225 մարդ, որոնցից 174-ը թիավարներ էին։ Այս ժամանակաշրջանում ռազմական նավատորմերի կիրառման որակական փոփոխության հիմնական պատճառը, ռազմածովային պատմաբան, ծովակալ Ալֆրեդ Շտենցելի կարծիքով, հույների և պարսիկների միջև երկարատև ռազմական հակամարտությունների շարքն էր, որը սկսվել էր մ․թ․ա․ 500 թվականին։ Այս հակամարտությունները ստիպեցին պատերազմող կողմերին մշակել ծովում ռազմական գործողությունների արդյունավետ մարտավարություն և ռազմավարություն, ինչպես նաև զբաղվել ռազմական նավատորմի կազմակերպման հարցերով։

Հետագայում, մ․թ․ա․ 400 թվականին, Կարթագենի ռազմական նավատորմում հայտնվեցին չորս շարքով թիերով նավեր (քվադրիրեմաներ), որոնց հունական պետությունները անցան միայն մ․թ․ա․ 330 թվականին։ Թիերի քանակի ավելացումը նավին տալիս էր ավելի մեծ արագություն և այն դարձնում էր ավելի մանևրելի մարտում։

Մ․թ․ա․ 483 թվականին սկսվեց համաշխարհային պատմության մեջ առաջին մշտական ռազմական նավատորմի ստեղծումը։ Հունական կառավարիչ Թեմիստոկլեսը Աթենքում ներկայացրեց նավատորմ ստեղծելու մասին օրենքի նախագիծ՝ այն դիտարկելով որպես Պարսկաստանի դեմ պայքարի հիմնական գործիք։ Համոզելով Աթենքի քաղաքացիներին նախագծի ֆինանսավորման անհրաժեշտության մեջ՝ նա երկու տարվա ընթացքում կարողացավ ստեղծել 200 տրիրեմից բաղկացած նավատորմ՝ շուրջ 40 000 անձնակազմով։

Մ.թ.ա. 480 թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցավ մինչ այդ ժամանակների ամենախոշոր ծովային ճակատամարտը՝ Սալամինի ճակատամարտը։ Դրա ընթացքում առաջին անգամ անտիկ պատմության մեջ ծովային ճակատամարտում մասնակցեցին ավելի քան մեկուկես հազար նավ։ Դաշնակից հունական պետությունները ներկայացրել էին 380–400 նավից բաղկացած նավատորմ։ Պարսիկները իրենց հերթին ներկայացրել էին մոտ 1200 նավից կազմված նավատորմ, որը ձևավորվել էր Միջերկրական ծովի նվաճված ժողովուրդների հաշվին (եգիպտացիներ, փյունիկեցիներ, կարիացիներ, կիլիկիացիներ, Փոքր Ասիայի հույներ և այլոք)։ Ճակատամարտն ավարտվեց պարսկական նավատորմի ջախջախումով։

Ըստ էության, Թեմիստոկլեսի կազմակերպչական կարողությունները, որի կողմից ստեղծվեց հզոր ռազմական նավատորմ, օգնեցին փրկել հունական պետությունների դաշինքը։ Թեմիստոկլեսը ռազմական նավատորմ ստեղծելիս չէր սահմանափակվում միայն նավերի կառուցմամբ և անձնակազմերի պատրաստմամբ։ Նա նաև ուշադրություն էր դարձնում նավատորմի բազավորման կետերին՝ զբաղվելով նավահանգիստների և նավաշինարանների կառուցմամբ։ Թեմիստոկլեսը օրենսդրորեն ամրագրված գործադիր պետական համակարգի հիմք դրեց, որը զբաղվում էր նավերի անձնակազմերի հավաքագրմամբ, ծառայողների աշխատավարձերի վճարմամբ, կադրային հարցերով և ռազմական նավատորմի ֆինանսավորման բոլոր անհրաժեշտ միջոցներով։

Հետագայում մշտական հիմունքներով ռազմական նավատորմեր ստեղծվեցին Հին Հռոմում, Կարթագենում և Հին Եգիպտոսում։ Խոշոր ծովային ճակատամարտեր հաճախ տեղի էին ունենում Պունիկյան պատերազմների ընթացքում՝ Հին Հռոմի և Կարթագենի նավատորմերի միջև։

## I—XVI դարեր

Խաչակիրների նավատորմը առագաստանավային նեֆերով Բյուզանդիայի պարիսպների մոտ։ Ժան Կոլոմբի մինիատյուրա Սեբաստիեն Մամրոյի «Ֆրանսիացիների արշավները Ուտրեմերում» գրքից (1474)
Վենետիկի հանրապետության նավատորմի ճակատամարտը Օսմանյան կայսրության նավատորմի դեմ Դարդանելներում՝ 1656 թվականի հունիսի 26-ին։ Նկարիչ Պիտեր Կաստելեյնի նկարը, 1657 թվական։
 Իսպանիայի ծովային հետևակի զինանշանն աշխարհի ամենահներից է։ Ստեղծվել է 1537 թվականի փետրվարի 27-ին։
Մեր թվարկության սկզբից մինչև XVI դարը բոլոր պետությունների ռազմածովային ուժերի հիմքը, ինչպես նաև անտիկ շրջանում, կազմում էին թիավարական նավերը, որոնց վրա պարզունակ առագաստանավային սպառազինությունը կատարում էր միայն օժանդակ շարժիչի դեր։

Մեր թվարկության սկզբում մշտական հիմունքներով խոշոր ռազմական նավատորմեր ստեղծեցին Հռոմեական կայսրությունը և Բյուզանդիան։ Պատմական տվյալներ կան, որ 467 թվականին Բյուզանդիան ուներ 1100 նավից բաղկացած նավատորմ՝ շուրջ 100 000 անձնակազմով։ Կազմակերպչական առումով Բյուզանդիայի ռազմական նավատորմը բաժանված էր 18 նավատորմային ջոկատների, որոնք պատրաստ էին գործել Սև և Միջերկրական ծովերի ափերի տարբեր հատվածներում։

Արևելյան սլավոնների մոտ ռազմական նավատորմի նախատիպը ձևավորվել է VI–VII դարերում։ Արևելյան սլավոնների նավերի խմբերը արշավներ էին իրականացնում Սև և Միջերկրական ծովերում։ Նովգորոդյան ծովագնացները նավարկում էին Բալթիկ ծովում և հասնում Գրումանտի արշիպելագ (ներկայիս Շպիցբերգեն), Նոր Երկիր և Կարայի ծով։

X–XII դարերում Միջերկրական ծովի մի շարք երկրներում, ինչպես նաև անգլոսաքսերի, նորմանների և դանիացիների մոտ հայտնվեցին առագաստանավեր։ Առաջին ամբողջությամբ առագաստանավային նավերը հայտնվեցին XI դարում Վենետիկի և Ջենովայի հանրապետություններում (նեֆեր)։ Դրանք ունեին բարձրացված նավաքիթ և նավախել, ինչպես նաև ունեին ավելի բարձր կողեզրեր, քան թիավարական նավերը։ Նրանց ջրատարողությունը հասնում էր մինչև 600 տոննա։
XI–XV դարերում Պիզայի, Ջենովայի և Վենետիկի հանրապետությունների ռազմածովային նավատորմերի զարգացմանը մեծ խթան տվեցին խաչակրաց արշավանքները։ Այսպես, Խաչակրաց առաջին արշավանքի համար Վենետիկը 1098 թվականին տրամադրել է 207 նավից բաղկացած նավատորմ (80 գալերա, 55 փոքր ռազմական նավ և 72 տրանսպորտային նավ)։ Խաչակրաց չորրորդ արշավանքի ընթացքում՝ 1203 թվականին, Վենետիկը խաչակիրների միավորված ուժերի համար հավաքեց 500 նավից բաղկացած ռազմական նավատորմ (որից 300-ը նոր գալերաներ էին) և 40 000 զինվորից բաղկացած բանակ։

XIV դարում ստեղծվեց ժամանակակից պետությունների պատմության մեջ առաջին կանոնավոր ռազմական նավատորմը, որը գոյություն ունի մինչ օրս։ 1317 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Պորտուգալիայի թագավոր Դինիշ I-ը իր հրամանագրով ստեղծեց ռազմական նավատորմ, որի ղեկավար նշանակեց Ջենովայի հանրապետությունից ծագող ծովակալ Մանուել Պեսանյային։ 2017 թվականին Պորտուգալիայի ռազմածովային ուժերը նշել են իրենց 700-ամյակը։

XV դարում որոշ պետություններում հայտնվում են կանոնավոր նավատորմի առաջին օրինակները՝ պահեստազորով։ Այսպես, Վենետիկում 1472 թվականի դրությամբ մշտական նավատորմը կազմված էր 45 գալերայից՝ 11 000 անձնակազմով, իսկ պատերազմի դեպքում զորահավաքի արդյունքում նավատորմը կարող էր աճել մինչև 4 անգամ։

1546 թվականին Անգլիայի թագավոր Հենրի VIII-ը ստեղծեց Ծովային խորհուրդը՝ պետական հաստատություն, որի հիմնական խնդիրը ռազմածովային ուժերի կառուցման և գործունեության վերահսկումն էր։ Այս հաստատությունը պահպանվել է մինչև մեր օրերը՝ որպես Ադմիրալություն։ Հենրի VIII-ը հիմնադրեց նաև ռազմածովային ուժերի հրամանատարական կազմը՝ ծովային սպաների կորպուսը։

XVI դարում Իսպանիայում ստեղծվեց պատմության մեջ առաջին ծովային հետևակը՝ որպես ռազմական նավատորմի բաղկացուցիչ մաս, որը գոյություն ունի մինչ օրս։ Այն ձևավորվել է 1537 թվականի փետրվարի 27-ին Կառլոս I-ի կառավարման ժամանակ, որը իր հրամանագրով Նեապոլի հին ծովային ջոկատները (իսպ.՝ Compañías Viejas del Mar de Nápoles) ընդգրկեց Միջերկրական ծովի գալերային էսկադրաներում (իսպ.՝ Escuadras de Galeras del Mediterráneo)։

XV–XVI դարերում պետությունների ռազմածովային ուժերում սկսվեց անցում թիավարական նավերից դեպի առագաստանավեր։ Ամբողջական անցումը հիմնականում ավարտվեց XVII դարի կեսերին։ Դրան նպաստեցին ավելի բարդ առագաստանավային սարքավորումների մշակումը և կիրառումը, ինչպես նաև դրանց մակերեսի մեծացումը, որը թույլ էր տալիս արագ շարժվել ոչ միայն քամու ուղղությամբ կամ դրա նկատմամբ անկյան տակ, այլ նաև հակառակ քամուն՝ գալսերով։ Բացի այդ, թիավարական նավերը սահմանափակված էին ջրատարողությամբ, ինչը դժվարացնում էր օվկիանոսային անցումները։ Առագաստանավային համակարգի կիրառումը նաև հնարավորություն տվեց կրճատել նավերի անձնակազմը, քանի որ նախկինում դրա մեծ մասը կազմում էին թիավարները։

Վառոդի հայտնվելով եվրոպական երկրներում առագաստանավերի հիմնական զենքը դառնում է հրետանին։ Նավերի վրա հրետանու կիրառման մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են XIV դարի սկզբին։

## XVI—XVII դարեր

Գանգուտի ճակատամարտը, որը տեղի է ունեցել 1714 թվականի հուլիսի 27-ին (օգոստոսի 7-ին)՝ ռուսական և շվեդական նավատորմերի միջև։
Մավրիկի Բակուայի փորագրություն։
XVI—XVII դարերը բնորոշվում են ռազմական նավատորմերի ստեղծմամբ բազմաթիվ եվրոպական պետություններում։ Դրանք են՝ Անգլիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան և Հոլանդիան։ XVIII դարի սկզբներին ռազմածովային ուժերի ռացիոնալ օգտագործման նպատակով նավերը սկսեցին առանձնացնել դասերի և կարգերի, որոնք արտացոլում են նավերի ջրատարողությունը, հրանոթների քանակը և անձնակազմի թվաքանակը։

Արևմտյան Եվրոպայում XVII դարի առաջին կեսին ստեղծվեց ռազմածովային ուժերի համար սպայական կադրերի պատրաստման առաջին ուսումնական հաստատությունը։ Այդպիսին դարձավ ազնվականների համար նախատեսված ծովային ուսումնարանը, որը ստեղծվել էր կարդինալ Ռիշելյոյի կողմից, ում 1626 թվականին թագավոր Լյուդովիկոս XIII-ը փոխանցել էր Ֆրանսիայի ռազմածովային ուժերի կառուցման հետ կապված բոլոր լիազորությունները։

## XVIII—XIX դարեր

Լողացող մարտկոց «Դեմոլոգոս»՝ պատմության մեջ առաջին ռազմական գոլորշային նավը։ 1814 թվական
Չինական թնդանոթային նավակի վերանորոգում Շանհայում։ Փորագրություն բրիտանական թերթում, 1883 թվական
Հյուսիսային պատերազմի (1700–1721) ընթացքում Ռուսաստանը ամրապնդվեց Բալթիկ ծովի ափերին, և համեմատաբար կարճ ժամանակում ստեղծվեց Բալթյան նավատորմը։ Այս նավատորմը կարևոր դեր խաղաց Շվեդիայի նկատմամբ վերջնական հաղթանակում և հնարավորություն տվեց Ռուսաստանին մտնել խոշոր ծովային տերությունների շարքը։ Նավատորմի մարտական գործողությունների փորձը ընդհանրացվեց 1720 թվականի «Ծովային կանոնադրության» մեջ։ Ռուսական նավատորմում նորարարություն էր մանևրային մարտավարության ներդրումը, որը ներառում էր հակառակորդի շարասյան (մարտական գծի) գլխամասի շրջանցումը, նրա կառուցվածքի ճեղքումը և գերազանցող ուժերի կենտրոնացումը հակառակորդի նավախմբի պետի նավերի դեմ։

XVIII դարի երկրորդ կեսին արդյունաբերության, գիտության և տեխնիկայի զարգացումը մեծ հնարավորություններ ստեղծեց նավերի կորպուսների կառուցվածքի, դրանց առագաստանավային և հրետանային սպառազինության բարելավման համար։ Գծային նավերի ջրատարողությունը աճեց 1000–2000 տոննայից մինչև 3000–4000 տոննա, իսկ հրանոթների քանակը՝ հասել 120–135-ի։ Նավային հրետանիում բրոնզե հրանոթները փոխարինվեցին թուջե տարբերակներով, ինչը հնարավորություն տվեց բարձրացնել կրակահերթությունը մինչև մեկ կրակոց յուրաքանչյուր 3 րոպեում, իսկ կրակի հեռահարությունը աճեց 300 մետրից մինչև 600 մետր։

XIX դարի սկզբին գոլորշային մեքենաների գյուտից հետո ռազմածովային նավատորմում հայտնվեցին գոլորշային մարտական նավեր՝ թիակավոր անիվներով։ Այս ոլորտում առաջնությունը պատկանում էր ԱՄՆ-ին, որտեղ 1814–1815 թվականներին ջրի վրա իջեցվեց «Դեմոլոգոս» լողացող մարտկոցը։ Ռուսական կայսրությունում առաջին հրետանային սպառազինությամբ գոլորշային նավերը դարձան «Մետեոր»-ը (1825, Սևծովյան նավատորմ) և «Իժորա»-ն (1826, Բալթյան նավատորմ)։ Ֆրանսիայում 1832 թվականին ջրի վրա իջեցվեց «Հոմեր» գոլորշային ֆրեգատը, իսկ 1852 թվականին՝ «Նապոլեոն»-ը, որոնք ունեին ինչպես գոլորշային շարժիչ, այնպես էլ առագաստանավային սպառազինություն։

1848 թվականին Ռուսական կայսրությունում սպաազինության մեջ մտավ գոլորշային շարժիչով պտուտակավոր ֆրեգատ «Արխիմեդը»։ Նույն ժամանակաշրջանում Ռուսական կայսրության, Ֆրանսիայի և այլ պետությունների ռազմական նավատորմերի սպառազինության մեջ մտան ռումբային հրանոթներ, որոնք արձակում էին վառոդային լիցքով (ֆուգասային ազդեցությամբ) միջուկներ։ Դրանք, բացի նավի կորպուսին վնաս հասցնելուց, բեկորներով վնասում էին անձնակազմին և առաջացնում ուժեղ հրդեհներ նավի վրա։

1853–1856 թվականների Ղրիմի պատերազմից հետո գրեթե բոլոր ծովային տերությունները անցան առագաստանավերից դեպի գոլորշային զրահապատ նավերի վերազինման։ Ռազմածովային նավատորմի հիմնական հարվածային ուժը դարձան զրահապատ նավերը։ Զրահապատ նավի հրետանին կարող էր ունենալ մինչև 30 հրանոթ՝ 37 մմ-ից մինչև 305 մմ տրամաչափով։

1877 թվականին շահագործման հանձնվեց ռուսական «Պյոտր Վելիկի» զրահապատ նավը՝ 9700 տոննա ջրատարողությամբ, որը կառուցվել էր ծովակալ Ա. Ա. Պոպովի նախագծով։ Միաժամանակ գոլորշային նավատորմի զարգացման հետ ներդրվում էր ակոսավոր նավային հրետանի, որը թույլ էր տալիս կրակել բարձր ճշգրտությամբ մեծ հեռավորությունների վրա։

1870-ական թվականներին ռազմական նավատորմերի սպառազինության մեջ հայտնվեցին սկզբունքորեն նոր միջոցներ՝ ականներ և տորպեդներ, ինչը հանգեցրեց նոր տեսակի ռազմական նավերի ստեղծմանը, ինչպիսիք են ականադիրները և ականակիրները։ Միաժամանակ ականների և տորպեդների կիրառումը պահանջեց մեծացնել խոշոր նավերի կենսունակության և չխորտակվելու կարողության պահանջները, ինչը արտահայտվեց կառուցվածքային նորարարություններով՝ կորպուսի բաժանում հատվածների, ջրագծից ներքև կառուցվածքի տարրերի ուժեղացում և կրկնակի հատակի տեղադրում։

Չինաստանի համար խթան հանդիսացավ Ափիոնային առաջին պատերազմը 1840–1842 թվականներին։ Ճապոնիայի համար նման իրադարձություն դարձավ 1854 թվականին ճապոնական նավահանգիստների բացումը, որը տեղի ունեցավ ամերիկյան մարտական նավերի էսկադրայի ուժային ճնշման ներքո՝ կոմոդոր Պերիի հրամանատարությամբ։ Դրան հաջորդեցին Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Հոլանդիայի և ԱՄՆ-ի ռազմածովային արշավախմբերի բազմակի միջամտությունները Ճապոնիայի ափերին։ 1868 թվականին Ճապոնիայում քաղաքացիական պատերազմի ավարտից հետո երկրի իշխանությունները որդեգրեցին պետության պաշտպանունակության բարձրացման ուղի, որը ներառում էր նաև ժամանակակից ռազմածովային ուժերի ստեղծումը։

## XX դարի սկիզբ

1904–1905 թվականների ռուս-ճապոնական պատերազմից հետո նավատորմերի կազմում հայտնվեցին գծային նավեր (լինկորներ), որոնց վրա դրվեց ծովային տարածքներում զինված պայքարի գլխավոր դերը։ Լինկորները մշտապես արդիականացվում էին, ինչը արտահայտվում էր հրետանային հրանոթների քանակի, դրանց հեռահարության և կրակահերթության (մինչև 2 կրակոց րոպեում) աճով, զրահապատման բարելավմամբ և ընթացքի արագության բարձրացմամբ։ Առաջին գծային նավը եղել է Մեծ Բրիտանիայում կառուցված «Դրեդնոուտ» նավը։ Այդ ժամանակաշրջանի ամենահզոր լինկորների թվում էին «Սևաստոպոլ» տիպի ռուսական նավերը, որոնց վրա առաջին անգամ տեղադրվել էին չորս աշտարակներ՝ յուրաքանչյուրը երեքական 305 մմ տրամաչափի հրանոթներով։

Ծովային մարտում տորպեդային զենքի դերի մեծացման և դրա կատարելագործման հետ կապված՝ ռազմական նավատորմերի կազմում հայտնվեց նոր տեսակի նավ՝ էսկադրային ականակիրը (էսմինեցը)։
Հետախուզական նպատակներով, հակառակորդի էսմինեցների դեմ պայքարի և ծովային հաղորդակցությունների վրա գործողությունների համար բազմաթիվ պետություններում սկսեցին կառուցվել թեթև կրեյսերներ։

Ականների կիրառումը պահանջեց նոր դասի նավերի ներդրում, որոնք պետք է պայքարեին ականային վտանգի դեմ։ Այսպես հայտնվեց նոր տիպի նավ՝ տրալերը (ականազերծող նավ)։ Առաջին տրալերները ստեղծվել են ռուսական նավատորմում 1908–1912 թվականներին։ Որոշ նավատորմերում նույն նպատակների համար (ականազերծում) սկզբնական շրջանում օգտագործվում էին ցածր խորջրմամբ ձկնորսական նավեր։

Ներքին այրման շարժիչների, էլեկտրաշարժիչների, կուտակիչ մարտկոցների և պերիոսկոպների կառուցվածքում տեխնիկական առաջընթացը XX դարի սկզբին հնարավորություն տվեց անցնել սուզանավերի զանգվածային կառուցմանը։ Սկզբնական շրջանում դրանք շատ երկրներում օգտագործվում էին վերջրյա նավերի դեմ պայքարի համար առափնյա ջրերում, ինչպես նաև հետախուզական նպատակներով։

Առաջին համաշխարհային պատերազմից անմիջապես առաջ մի շարք տերություններում սկսվեց հիդրոինքնաթիռների կառուցումը, որոնք պետք է գործեին ռազմական նավատորմերի շահերից ելնելով։ Սա դարձավ ռազմածովային նավատորմի կազմում նման ուժերի՝ ծովային ավիացիայի ստեղծման սկիզբը։

Ապագա ավիակիրների առաջին նախատիպերը դարձան հիդրոկրեյսերները և ավիատրանսպորտային նավերը, որոնք որոշ պետություններում սկսեցին ստեղծվել Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ՝ հիդրոինքնաթիռների տեղափոխման, ջրի վրա իջեցնելու և տախտակամած բարձրացնելու համար։ Ռուսական կայսրության նավատորմում կային Սևծովյան նավատորմի հիդրոկրեյսերներ «Իմպերատոր Նիկոլայ I», «Իմպերատոր Ալեքսանդր I», ինչպես նաև Բալթյան նավատորմի հիդրոավիատրանսպորտ «Օրլիցա»-ն, որոնք հետագայում ակտիվ մասնակցություն ունեցան մարտական գործողություններին։

## Առաջին համաշխարհային պատերազմ

Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ ռազմածովային նավատորմի մարտական կիրառման մեջ անվիճելի էր համարվում ծովում գերակայության տեսությունը։ Տեսության համաձայն՝ այն պետք է ձեռք բերվեր նավատորմերի հիմնական գծային ուժերի ընդհանուր ճակատամարտում և հակառակորդի բազաների ու նավահանգիստների ծովային շրջափակմամբ։

Ռուսական կայսրությունում շեշտը դրվում էր պաշտպանական գործողությունների վրա՝ նախապես պատրաստված ականա-հրետանային դիրքերում՝ նեղուցներում և բազաների մոտեցումների վրա։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին հիմնական պետությունների նավատորմերի կազմը (առանց կառուցվող նավերի հաշվառման)| Նավերի դասերը | Մեծ Բրիտանիա | Ֆրանսիա | Ռուսաստան | Իտալիա | Գերմանիա | Ավստրո-Հունգարիա |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Լինկորներ և գծային կրեյսերներ | 69 | 21 | 9 | 3 | 41 | 12 |
| Կրեյսերներ | 82 | 24 | 14 | 16 | 44 | 10 |
| Էսմինեցներ և ականակիրներ | 225 | 81 | 66 | 33 | 153 | 18 |
| Սուզանավեր | 76 | 38 | 15 | 19 | 28 | 6 |

Ընդհանուր առմամբ 1914–1918 թվականների Առաջին համաշխարհային պատերազմի ելքը որոշվեց մայրցամաքային ռազմական գործողությունների թատերաբեմերում։ Սակայն կողմերի դիմակայությունը օվկիանոսային և ծովային թատերաբեմերում զգալի ազդեցություն ունեցավ ռազմական գործողությունների ընթացքի վրա։ Դրան առաջին հերթին վկայում էին գերմանական սուզանավերի ակտիվ գործողությունների արդյունքները հակառակորդի ծովային հաղորդակցությունների դեմ, ինչպես նաև դրան հաջորդած Մեծ Բրիտանիայի նավատորմի կողմից Գերմանիայի ափերի շրջափակումը։
Ծովում մարտական գործողությունների ընթացքում օգտագործվել են հարյուրավոր նավեր, սուզանավեր և (պատերազմի վերջնական փուլում) ինքնաթիռներ։ Լինկորների մասնակցությունը մարտական գործողություններին սահմանափակ էր՝ սուզանավերի կողմից տորպեդային հարձակումների վտանգի և ականային վտանգի աճի պատճառով։

## Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ծովում մարտական գործողությունների մասշտաբը զգալիորեն աճեց։

Տարբեր պատերազմող պետություններից դրանց մասնակցել են ավելի քան 6000 նավեր և նավակներ, ինչպես նաև տասնյակ հազարավոր ինքնաթիռներ։ Մարտական գործողություններ իրականացվել են բոլոր օվկիանոսներում։ Պատերազմի տարիներին անցկացվել է 36 խոշոր ծովային ռազմագործողություններ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին հիմնական պետությունների նավատորմերի կազմը| Նավերի դասերը | Մեծ Բրիտանիա | Ֆրանսիա | ԱՄՆ | Գերմանիա | Իտալիա | Ճապոնիա | ԽՍՀՄ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Լինկորներ և գծային կրեյսերներ | 15 | 7 | 15 | 2 | 4 | 10 | 3 |
| Ավիակիրներ | 7 | 1 | 6 | — | — | 6 | — |
| Կրեյսերներ | 64 | 19 | 36 | 11 | 22 | 35 | 8 |
| Էսմինեցներ և ականակիրներ | 184 | 70 | 181 | 37 | 128 | 121 | 54 |
| Սուզանավեր | 58 | 77 | 99 | 57 | 105 | 56 | 212 |

Պատերազմի ընթացքում լինկորները իրենց գլխավոր հարվածային ուժի դերը զիջեցին ավիակիրներին։ Մեծ զարգացում ստացավ ծովային ավիացիան՝ ինչպես տախտակամածային, այնպես էլ ցամաքային բազավորման։

Ծովում մարտական գործողություններում էական դեր էր հատկացվում սուզանավերին, որոնք հիմնականում հակազդում էին հակառակորդի նավարկությանը և արդյունավետ էին նրա խոշոր վերջրյա նավերի դեմ պայքարում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում սուզանավերը ընդհանուր առմամբ խորտակել են՝

* 192 մարտական նավ, այդ թվում՝
	+ 14 լինկոր,
	+ 20 կրեյսեր,
	+ 36 էսմինեց,
	+ ավելի քան 30 սուզանավ,
	+ ավելի քան 5800 տրանսպորտային նավ։

Սուզանավերի կողմից խորտակված նավերի ընդհանուր ջրատարողությունը գերազանցել է 14 000 000 տոննան։ Նույն ժամանակահատվածում բոլոր պատերազմող նավատորմերը կորցրել են 265 սուզանավ։
Հակառակորդի սուզանավերի դեմ պայքարի համար կիրառվում էին վերջրյա նավեր, ծովային ավիացիա, սուզանավեր և ականային զենք։ Պատերազմի տարիներին զգալիորեն աճեց ծովային դեսանտային գործողությունների նշանակությունն ու մասշտաբը։ Օրինակ՝ ԱՄՆ-ը և Մեծ Բրիտանիան պատերազմի ընթացքում իրականացրել են ավելի քան 600 ծովային դեսանտ, որոնցից ավելի քան 30-ը ունեցել են օպերատիվ և ռազմավարական նշանակություն։ Նավատորմերի կազմում սկսեցին կիրառվել նաև հակաօդային պաշտպանության նավեր։

## Գրականություն

* *Штенцель А.* «История войн на море». — М.: ЭКСМО, 2002. — Т. 1. — 704 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94661-037-6

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 580)։*  |