# Թվականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Թվականություն**, (<թվել, հաշվել), ժամանակը հաշվելու պայմանական միջոց: Համարժեք է պատմագիտական ընդհանուր ճանաչում գտած էրային (լատ. aera– ելակետային թվական), որը գործածական է դարձել նախորդ և հետագա թվականությունների համար:

Հնագույն ժամանակներից երկրագնդի տարբեր ժողովուրդներ ժամանակը հաշվելու և որոշելու համար ստեղծել են բազմազան թվականություններ, որոնց սկիզբը և ելակետային թվականը կապված է երկնային մարմինների, պատմական, կրոնա–դիցաբանական առավել կարևոր դեմքերի, դեպքերի և եղելությունների հետ: Նկատի ունենալով այդ բնույթը՝ պատմագիտությունը թվականությունները բաժանել է երեք խմբի՝ աստղագիտական, կրոնական և քաղաքական:

Աստղագիտական է համարվում այն թվականությունը, որը կապված է որոշակի ժամանակում երկնային մարմինների որոշակի դիրքի և հարաբերակցության հետ (օրինակ, հին հնդկական Քայլուկի թվականություն, որի սկիզբն է մ. թ. ա. 3102-ի փետրվարի 18-ը և պայմանավորված է մի քանի մոլորակների՝ տվյալ պահին ունեցած դիրքով):

Քաղաքական բնույթի թվականությունները կապված են պատմա–քաղաքական դեպքերի ու դեմքերի հետ, օրինակ, հին հայկական թվականություն (ելակետային թվականն է մ. թ. ա. 2492-ը, երբ Հայկ Նահապետը սպանեց Բելին), Օլիմպիական թվականություն (մ. թ. ա. 776-ը, երբ, ըստ ավանդության, տեղի են ունեցել առաջին օլիմպիական խաղերը Հունաստանում), Նաբունասարի թվականություն (մ. թ. ա. 747-ի փետրվարի 26-ը՝ նրա գահակալության սկիզբը), Սելևկյան թվականություն (մ. թ. ա. 312-ի հոկտեմբերի 1-ը, երբ Սելևկոս I Նիկատորը իրեն թագավոր հռչակեց), Դիոկղետիանոսի թվականություն (մ. թ. ա. 284-ի օգոստոսի 29-ը, երբ նա կայսր դարձավ), Ֆրանսիական թվականություն (1792-ի սեպտեմբերի 22-ը, երբ Ֆրանսիայում հռչակվեց առաջին բուրժուա–դեմոկրատական հանրապետությունը) ևն:

Կրոնական բնույթի թվականությունները կապված են կրոնական նշանավոր գործիչների անվան հետ, օրինակ՝ Բուդդայի թվականություն (մ. թ. ա. 544, Բուդդայի մահը), Քրիստոնեական թվականություն (մ. թ. 1, Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան ենթադրյալ տարեթիվը), Մահմեդական կամ Հիջրայի թվականություն (մ. թ. 622-ի հուլիսի 16, երբ Մուհամմեդը Մեքքայից փախավ Մեդինա), Արարչության թվականություններ (20-ից ավելի) ևն:

Ըստ գործածության ոլորտների, թվականությունները բաժանվում են երկու խմբի՝ ընդհանրական և մասնակի՝ տեղական: Վերջիններս դուրս չեն եկել տվյալ երկրի (երբեմն՝ նաև երկրամասի կամ քաղաքի) շրջանակներից և ունեցել են սահմանափակ, տեղական գործածություն: Այսպիսին են՝ Հին Հայկական, Հայոց Մեծ, Հայոց Փոքր, Վրացական Քրոնիկոնի, քաղաքներ Տյուրոսի, Սիդոնի, Արադոսի թվականությունները ևն: Թվականությունների մյուս խումբը համեմատաբար լայն ընդգրկում է ունեցել և գործածվել մի շարք երկրներում (Արարչության, Հին Չինական, Օլիմպիական, Հռոմեական, Սելևկյան, Քրիստոնեական, Հիջրայի ևն): Սրանք հիմնականում պայմանավորված են եղել տվյալ թվականությունյան հեղինակ պետության քաղաքական հզորությամբ, ինչպես և կրոնական այս կամ այն գաղափարախոսության ճանաչման, ընդունման աստիճանով: Թվականությունները (բացի աստղագիտականներից) միաժամանակ ծառայել են նաև ժամանակի որոշ գործիչներին, կարևոր դեպքերը, եղելությունները հավերժացնելու միջոց, որով և բացատրվում է թվականությունների առատությունն ու բազմազանությունը:

Թվականությունների հաշվարկման և տրված թվականը գտնելու համար անհրաժեշտ է իմանալ տվյալ թվականությունյան ելակետային տարեթիվը, ամիսն ու օրը (վերջին երկուսը կարևոր են ժամանակագրական առավել ճշգրիտ հաշվումներ կատարելու համար) և տվյալ թվականության կառուցվածքային առանձնահատկությունները, հատկապես, թե այդ թվականությամբ նշված տարիները ինչպիսի ամիսներով են կազմված՝ լուսնայի՞ն, լուսնա–արեգակնայի՞ն, թե՝ արեգակնային: Որևէ թվականություն հաշվելիս պետք է առաջնորդվել Քրիստոնեական թվականությամբ՝ իբրև ժամանակի ուղեցույց, որով երկրագնդի համարյա բոլոր ժողովուրդները վարում են ժամանակագրությունը՝ որպես ժամանակը որոշելու համընդհանուր հասկանալի միջոց:

Քրիստոնեական թվականությունը առաջին անգամ գործածվել է մ. թ. 532-ին, Հռոմում և աստիճանաբար տարածվել ուրիշ երկրներում: Իր հիմնադրի՝ Դիոնիսիոս Կրտսերի անունով կոչվել է նաև Դիոնիսյան թվականություն, որի սկիզբն է Հռոմի հիմնադրման (25.12.753 մ. թ. ա.) 754-րդ տարին՝ իբրև Քրիստոսի ծննդյան տարեթիվ, որը ընդունվել է որպես մ. թ. 1 թվական: Ժամանակագրական հաշվումներ կատարելիս դրան նախորդած կամ հաջորդած դեպքերը թվագրվում են «Քրիստոսի ծննդից առաջ» (Ք. ծ. ա.), «Քրիստոսի ծննդից հետո» (Ք. ծ. հ.) կամ «մեր թվարկությունից առաջ» (մ. թ. ա.) և «մեր թվականության» (մ. թ.) արտահայտությունները:

Արարչության թվականությունները կապված են «նախաստեղծ» մարդու՝ Ադամի հետ: Ժամանակը հաշվել են այն պահից, երբ, ըստ աստվածաշնչյան ավանդությունների, երկրի վրա հանդես է եկել առաջին մարդը: Այդ թվականություններից յուրաքանչյուրը տարբեր ժամանակ է նշում՝ իբրև «նախաստեղծ» մարդու գոյության սկիզբ: Օր. ըստ Յոթանասնից (կապված է«Աստվածաշնչի» հունական թարգմանության հետ, որը Պտղոմեոսի հանձնարարությամբ մ. թ. ա. III դ. սկզբին իրականացրին 70 թարգմանիչներ) թվականության, մարդու գոյությունն սկսվում է Քրիստոսի ծննդից 5198 տարի առաջ, ըստ Հուլիոս Ափրիկանոսի թվականության՝ 5500, ըստ Բյուզանդական թվականության՝ 5508 կամ 5509, ըստ Ալեքսանդրյան թվականության՝ 5493, ըստ Անանիա Շիրակացու թվականության՝ 5281, ըստ Հրեական թվականության՝ 3761:

Արարչության թվականություններով նշված ժամանակագրական որևէ տվյալ մեկնելիս պետք է նախ պարզել, թե որ թվականությունն է նկատի առնված, ապա այն փոխակերպել Քրիստոնեական թվականության [հաշվումներ կատարելիս կարևոր է նկատի ունենալ հետևյալը, եթե վերծանելի թվականը մեծ է Արարչության տվյալ թվականից (օրինակ՝ Յոթանասնից, Ափրիկանոսի ևն), ապա՝ Արարչության տվյալ թվականը պետք է հանել վերծանելի թվականից (այս դեպքում կստացվի մ. թ. համապատասխան տարեթիվը), իսկ եթե փոքր է, ապա՝ Արարչության տվյալ թվականից պետք է հանել վերծանելի թվականը՝ մեկ միավորի պակասով (ստացվում է մ. թ. ա. համապատասխան տարին)]: Օրինակ՝ որևէ դեպք նշված է 6621-ին՝ ըստ Յոթանասնից թվականության: Գիտենք, որ այդ թվականությամբ մինչև Քրիստոս հաշվվում է 5198 տարի: Ուրեմն՝ 6621–5198 = մ. թ. 1423-ին: Կամ, դարձյալ նույն թվականությամբ, դեպքը նշված է 4421-ին: Այս դեպքում՝ 5198–4420=մ. թ. ա. 978-ին: Արարչության մնացած բոլոր թվականությունները վերծանվում են միևնույն սկզբունքներով, միայն անհրաժեշտ է իմանալ տվյալ թվականության ելակետային տարին, ամիսն ու օրը:

Հռոմեական (Հռոմի հիմնադրման) թվականությունները տարբեր են: Առավելապես օգտագործվել են Վարոնինը, որի համաձայն Հռոմի հիմնադրումը Քրիստոսի ծննդից 753 տարի առաջ է դրվում և Կատոնինը՝ 751 տարի առաջ: Սրանք նույնպես հաշվարկվում են Արարչության թվականությունների սկզբունքներով:

Օլիմպիական թվականությունյան համակարգը կապված է Հին Հունաստանի օլիմպիական խաղերի՝ օլիմպիադաների հետ, որոնք տեղի էին ունենում չորս տարին մեկ, ըստ ավանդության՝ մ. թ. ա. 776-ից: Դեպքերը թվագրվել են ըստ օլիմպիադաների և ըստ տարիների, օրինակ, Հռոմը հիմնադրվել է VI օլիմպիադայի III տարում, կամ՝ Օգոստոս կայսրը մահացել է 198-ի I տարում ևն: Նշված դեպքերի ժամանակը հաշվելիս պետք է նկատի ունենալ հետևյալը, եթե դեպքը մ. թ. ա. է կատարված (ներառյալ 194-րդ օլիմպիադան), անհրաժեշտ է նշված օլիմպիադայի նախորդը բազմապատկել 4-ով, ստացված թվին ավելացնել տվյալ օլիմպիադայի տարին (տարիները) և ամբողջ գումարը հանել 776-ից (օրինակ՝ պետք է որոշել VI օլիմպիադայի III տարին՝ 5x4 = 20 + 3= 23, 776–23=մ. թ. ա. 753-ին), իսկ եթե դեպքը տեղի է ունեցել մ. թ. ընթացքում, դարձյալ կատարվում են նույն գործողությունները, սակայն ստացած թվից հանվում է 775 (օրինակ՝ 198-ի I տարին՝ 198–1 = 197x4 = 788+ 1 = 789-775= մ. թ. 14-ին):

Սելևկյան թվականությամբ նշված դեպքերի ժամանակը որոշելիս, եթե դեպքը մ. թ. ա. է կատարվել, 313-ից հանվում է Սելևկյան նշված թվականը (օրինակ՝ Սելևկյան 200 թ. = 313–200 = մ. թ. ա. 113-ին), եթե մ. թ. ընթացքում՝ Սելևկյան նշված թվականից հանվում է 312 (օրինակ՝ Սելևկյան 522-ը= 522–312=մ. թ. 210-ին):

Ինդիկտիոնի թվականության ծագումն ու նշանակությունը առայժմ անորոշ է: Ինդիկտիոն է կոչվել 15-ամյա պարբերաշրջանը, որն սկսել է գործածվել մ. թ. 313-ից: Աղբյուրներում սովորաբար նշվում է, թե որերորդ ինդիկտիոնի որերորդ տարում է դեպքը կատարվել: Հաշվարկման ուղեցույց են Օլիմպիական թվականության սկզբունքները (օրինակ՝ 49-րդ ինդիկտիոնի XIII տարին՝ 48x15 = 720 + 13 = 733+312=մ. թ. 1045-ին): Կա նաև կարծիք, որ Ինդիկտիոնի թվականությունը սկսվել է մ. թ. ա. 3-ից և գործածվել է մ. թ. 312– 313-ից: Այս դեպքում որոշվում է ինդիկտիոնը, որի համար անհրաժեշտ է մ. թ. տարեթվին ավելացնել 3 և գումարը բաժանել 15-ի: Մնացորդը (0-ի դեպքում 15 է) կլինի ինդիկտիոնը: Օրինակ՝ դեպքը կատարվել է Հայոց Մեծ թվականի 506-ին, ուրեմն՝ 506+551 = 1057+3 = 1060:15 = 70: Մնացորդ 10-ը ինդիկտիոնն է:

Հայկական Մեծ թվականության (Հայոց մեծ թվական) սկիզբն է 552-ի հուլիսի 11-ը: Թվագրված տարեթիվը տեղադրվում է ներկայիս երկու տարիների մեջ, հետևաբար, անհրաժեշտ է գումարել ինչպես 551, այնպես էլ՝ 552: Եթե դեպքը տեղի է ունեցել նավասարդից (հայոց տարվա I ամիսը) առաջ, անհրաժեշտ է գումարել 552, եթե, հետո՝ 551 (1084-ից առաջ կատարված դեպքերում): Երբ թվականի հետ հիշվում է նաև ամսաթիվը, անհրաժեշտ է պարզել, թե տվյալ տարվա հայոց Ամանորը՝ նավասարդի 1-ը, ներկայիս գործածական ամսի քանիսին է զուգադիպել, որպեսզի հնարավոր լինի տվյալ դեպքը որոշել առավել ստույգ տարեթվով և ամսաթվով:

Հայկական Փոքր թվականության (Հայոց փոքր թվական) սկիզբը 1083-ի օգոստոսի 11-ն է: Կազմել է Հովհաննես Սարկավագ Իմաստասերը՝ անշարժ տոմարի սկզբունքներով (նահանջ տարվա ընդունում): Հաշվարկելիս պետք է նկատի ունենալ հետևյալը. եթե դեպքը տեղի է ունեցել օգոստոսի 11-ից առաջ, տրված թվականին պետք է գումարել 1084, եթե հետո՝ 1083:

Վրաց Քրոնիկոնի թվականությունը ունի երկու պարբերաշրջան: Առաջինն սկսվում է մ. թ. 781-ից, երկրորդը՝ 1313-ից: Հաշվարկելիս պետք է պարզել քրոնիկոնի պարբերաշրջանը և առաջինի դեպքում՝ տրված թվին գումարել 780, երկրորդի դեպքում՝ 1312:

Հիջրայի թվականությունը հիմնված է լուսնային տարվա վրա, որի լին ունի 354, նահանջը՝ 355 օր և 11 ու 1/4 օրով պակաս է արեգակնային տարուց: Այս պատճառով Հիջրայի թվականը մեկ տարով առաջ է ընկնում արեգակնային տարուց: Հիջրայի թվականը ներկա թվականի վերածելու համար գոյություն ունի պարզ և բարդ եղանակ: Պարզի դեպքում հիջրայով տրված թվականը պետք է բաժանել 33-ի՝ իմանալու նրանում կուտակված նահանջ տարիների քանակը, վերջինս հանել տրված թվականից, դրանով այն վերածել արեգակնային տարու, ապա՝ գումարել 622 [օրինակ՝ հիջրայի 1170-ը պետք է վերածել ներկա թվականի, **ա**. 1170:33 = 35+1=36 (մնացորդի դեպքում մեկ միավոր ավելացվում է), **բ**. 1170–36=1134, **գ**. 1134+622 = մ. թ. 1756-ին): Ի դեպ, պարզ վերծանման դեպքում հնարավոր է մեկ տարվա շեղում՝ կապված տարեմուտի հետ, իսկ բարդով որոշվում է ճշգրիտ ժամանակը:

Ամենատարբեր թվականությունների (ավելի քան 200) հաշվարկման, պատմության ժամանակագրության և աստղագիտական հաշվումների համար ընդհանուր տարեգրություն ունենալու նպատակով 1582-ին ֆրանսիացի աստղագետ Սկալիգերը մշակել է թվականության նոր համակարգ, որը կոչվում է Սկալիգերի թվականություն կամ՝ Հուլյան պարբերաշրջան: Ըստ այդ համակարգի, բոլոր օրերը՝ անկախ տարուց, դարից ու հազարամյակից, հաջորդաբար համարակալվում են: Որպես № 1 Սքալիգերը ընտրել է այն օրը, երբ միաժամանակ սկսվում են 19-ամյա լուսնային, 28-ամյա արեգակնային ցիկլերը և առաջին ինդիկտը, որը մ. թ. ա. 4713-ի հունվարի 1-ն է: Օրինակ՝ Սքալիգերի համակարգով 1977-ի հունվարի 1-ը № 2-ի 443145-րդ օրն է, որը համապատասխանում է Հուլյան պարբերաշրջանի 6690-ի հունվարի 1-ին: Սքալիգերի թվականությունը թեպետ հարմար է ժամանակի ճշգրիտ և մանրամասն հաշվումների համար, սակայն դժվար կիրառելի է:

## Տես նաև

* Օրացույց
* Տոմար
* Հիջրա

## Գրականություն

* Անանիա Շիրակացի, Տիեզերագիտություն և տոմար, Ե., 1940:
* Աբրահամյան Ա. Գ., Հայոց գիր և գրչություն, Ե., 1973:
* Բադալյան Հ. Ս., Օրացույցի պատմություն, Ե., 1970:
* Նույնի, Հայոց տոմարի պատմություն, Ե., 1976:
* Թումանյան Բ., Հայ աստղագիտության պատմություն, հ. 1, Ե., 1964:
* Идельсон H., История календаря, Л., 1925;
* Poccoвскaя B. A., Kалендарная дал веков, M. – Л., 1936;
* Орбели И., Синхроництичиские таблицы хиджры и европейского летоисчисления, M.–Л., 1961;
* Бикерман Э., Xpoнология дpeвнero миpa, M., 1975.

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 220)։*  |