# Յուան դինաստիա

ՅուանՆախկին մոնղոլական կայսրություն Արևելյան և հյուսիսարևելյան Ասիայում

Historical Chinese state, conquest dynasty, պատմական ժամանակաշրջան| Մասն է | Մոնղոլական կայսրություն, Liao Song Xia Jin Yuan, Yuan Ming Qing, Late Imperial China |
| Ստեղծում | 1271 |
| Մայրցամաք | Ասիա |
| Մայրաքաղաք | Khanbaliq |
| Կոորդինատներ | 39°54′54″N 116°23′24″E |
| Կառավարման կարգ | Բացարձակ միապետություն |
| Բնակչություն | 90 000 000, 83 873 000 |
| Արժույթ | cash, Ջիաոչաո |
| Հաջորդ | • Մին դինաստիա |
| Հաջորդող | Մին դինաստիա, Northern Yuan dynasty |
| Նախորդողը | Սուն դինաստիա, Southern Song dynasty |
| Օգտագործվող լեզու | չինարեն, մոնղոլերեն |
| Լուծարման ամսաթիվ | 1368 |
| Մակերես | 11 000 000 կմ², 13 720 000 կմ² |
| Official religion | Տիբեթական բուդդայականություն, Կոնֆուցիականություն, Դաոսականություն, Թենգրիականություն, Church of the East in China, Չինաստանի ժողովրդական կրոն, իսլամ, կաթոլիկություն |

**Յուան դինաստիա**, պաշտոնապես՝ **Մեծ Յուան**, մոնղոլների կողմից հիմնադրված Չինաստանի կայսերական արքայատոհմ և Մոնղոլական կայսրությունի ժառանգ պետություն՝ վերջինիս մասնատումից հետո։ Այն հիմնադրել է Խուբիլայ խանը (կայսր Շիծու կամ Սեցեն խան)՝ Բորջիգինների տոհմից Մոնղոլական կայսրության հինգերորդ մեծ խանը (քաղանը), և գոյատևել է 1271-ից մինչև 1368 թվականը։ Յուան արքայատոհմին նախորդել է Սուն դինաստիան, իսկ հաջորդել՝ Մին դինաստիան։

Թեև Չինգիզ խանի՝ 1206 թվականին Քաղան հռչակվելը չինարենում նկարագրվել էր ըստ հանական ավանդույթի՝ Չինաստանի կայսր տիտղոսով, և Մոնղոլական կայսրությունը տասնամյակներ շարունակ իշխել է ներկայիս Հյուսիսային Չինաստանի տարածքների վրա, միայն 1271 թվականին Խուբիլայ խանը պաշտոնապես հռչակեց արքայատոհմի իշխանությունը՝ համաձայն ավանդական հանական կարգի: Նվաճումն ամբողջությամբ ավարտվեց միայն 1279 թվականին, երբ Յամենի ճակատամարտում պարտության մատնվեց Հարավային Սուն դինաստիան։ Այդ ժամանակ նրա պետությունն արդեն առանձնացել էր մոնղոլների կողմից ղեկավարվող մյուս խանություններից և վերահսկում էր ներկայիս Չինաստանի տարածքի մեծ մասը, ինչպես նաև հարակից շրջանները, ներառյալ ներկայիս Մոնղոլիան։ Այն առաջին արքայատոհմն էր, որը հիմնադրվել էր ոչ հան ժողովուրդների կողմից և իշխում էր ամբողջ բուն Չինաստանի վրա։

1368 թվականին, երբ Յուանների զորքերը պարտություն կրեցին Մին դինաստիայից, Չինգիզյան տոհմի կառավարիչները նահանջեցին Մոնղոլական բարձրավանդակ և շարունակեցին իշխել մինչև 1635 թվականը, երբ հանձնվեցին Հետին Ցզին դինաստիային (որը հետագայում վերածվեց Ցին դինաստիայի)։ Չինաստանի պատմագրության մեջ այս մնացորդային պետությունը հայտնի է Հյուսիսային Յուան անվամբ։

Մոնղոլական կայսրության բաժանումից հետո Յուան դինաստիան դարձավ այն խանությունը, որը կառավարում էին Մանգու խանի ժառանգները։ Չինական պաշտոնական պատմագրության մեջ Յուան դինաստիան համարվում էր Երկնքի մանդատի կրողը։ Արքայատոհմը հիմնադրել է Խուբիլայ խանը, սակայն նա իր պապին՝ Չինգիզ խանին, կայսերական տարեգրություններում գրանցել է որպես արքայատոհմի պաշտոնական հիմնադիր և նրան շնորհեց տաճարային անուն՝ Տայձու։ 1271 թվականին հրապարակված *Արքայատոհմի անվան հռչակագիր* հրովարտակում Խուբիլայը նոր արքայատոհմը կոչեց «Մեծ Յուան» և հռչակեց այն որպես նախկին չինական արքայատոհմերի օրինական ժառանգորդ՝ սկսած Երեք ինքնիշխաններ և հինգ կայսրերից մինչև Թան դինաստիա։ Յուանների որոշ կայսրեր տիրապետում էին հին մանդարիներենին, մինչդեռ մյուսները օգտագործում էին միայն իրենց մայրենի միջին մոնղոլերենը, որը գրվում էր Ֆագսպայի գիրով։

Լինելով Մոնղոլական կայսրության քաղանը (Մեծ խանը)՝ 1260 թվականից Խուբիլայը հավակնում էր գերիշխանության Մոնղոլական կայսրության մյուս ժառանգ խանությունների նկատմամբ՝ Չաղաթայի խանության, Ոսկե հորդայի և Իլխանության, նախքան 1271 թվականին իրեն Չինաստանի կայսր հռչակելը։ Այդ պատճառով Յուան պետությունը երբեմն անվանվել է նաև Մեծ խանի կայսրություն։ Սակայն, թեև 1304 թվականին արևմտյան խաները ճանաչել էին Յուան կայսրերի գերիշխանությունը, այդ ենթակայությունը բացառապես ձևական բնույթ էր կրում, և յուրաքանչյուր խանություն շարունակեց իր ինքնուրույն քաղաքական և պատմական զարգացումը։

## Ստուգաբանություն

1271 թվականին Խուբիլայ խանը պաշտոնապես ընդունել է «Մեծ Յուան» (չինարեն՝ 大元, *Dà Yuán*) անվանումը՝ հիմնադրելով Յուան դինաստիան։ «Դա Յուան» (大元) անվանումը ծագում է «Ի Ցզին» (易經) գրքի «Մեկնաբանություններ» բաժնի «大哉乾元» («Որքա՜ն վեհ է Ցյանի սկզբունքը») արտահայտությունից, որն անդրադառնում է առաջին վեցագծին՝ Ցյանին (乾)։

Մոնղոլերենում դրա համարժեքն էր Դայի Օն Ուլուս, որը փոխանցվել է նաև որպես թարգմ. mn – transl. Ikh Yuan Üls կամ թարգմ. mn – transl. Yekhe Yuan Ulus։ Մոնղոլերենում թարգմ. mn – transl. Dai Ön՝ որպես չինարենից փոխառված ձև, հաճախ օգտագործվում էր «Yeke Mongghul Ulus» (大蒙古國
՝ «Մեծ Մոնղոլական պետություն») անվան հետ միասին, ինչի արդյունքում առաջացավ ᠳᠠᠢ
ᠥᠨ
ᠶᠡᠬᠡ
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
ᠤᠯᠤᠰ (大元大蒙古國
; *Dai Ön Yeqe Mongɣul Ulus*
, բառացի՝ «Մեծ Յուան – Մեծ Մոնղոլական պետություն») ձևը, կամ ᠳᠠᠢ ᠦᠨ
 ᠺᠡᠮᠡᠺᠦ
 ᠶᠡᠬᠡ
 ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ
 ᠤᠯᠤᠰ (*Dai Ön qemeqü Yeqe Mongɣol Ulus*
, բառացի՝ «Մեծ Մոնղոլական պետություն, որը կոչվում է Մեծ Յուան»)։

Ժամանակակից պատմագրության մեջ «Յուան դինաստիա» անվանումը սովորաբար վերաբերում է այն պետությանը, որի գլխավոր մայրաքաղաքը Դադուն էր (ներկայիս Պեկին)։ Սակայն հանական ավանդույթի համաձայն ձևավորված «Մեծ Յուան» դինաստիական անվանումը և Չինաստանի քաղաքական օրինականության նկատմամբ հավակնությունը, դինաստիայի հռչակման ժամանակ, նախատեսված էին ամբողջ Մոնղոլական կայսրության համար։ Այսպիսի կիրառություն հանդիպում է Յուան դինաստիայի ժամանակաշրջանում ստեղծված բազմաթիվ գրավոր աղբյուրներում, այդ թվում՝ ոչ չինարեն տեքստերում։

Այնուամենայնիվ, ժամանակակից պատմաբանները, որպես կանոն, «Յուան դինաստիա» անվանումը չեն օգտագործում այս լայն իմաստով՝ Մոնղոլական կայսրության մասնատումից հետո կայսրության տրոհված բնույթի պատճառով։ Որոշ պատմաբաններ նաև կարծում են, որ Յուան դինաստիան ձևավորվել է արդեն 1260 թվականին, երբ միասնական Մոնղոլական կայսրության մասնատումից հետո հռչակվեց նոր կառավարման դարաշրջանի անվանում։

Արևմտյան պատմագրության մեջ Յուան դինաստիան երբեմն անվանվում է նաև «Մոնղոլական դինաստիա», ինչպես Ցին դինաստիան երբեմն կոչվում է «Մանչուական դինաստիա» կամ «Չինաստանի մանչուական դինաստիա»։

Բացի այդ, Յուանի պետությունը երբեմն հայտնի է նաև որպես «Մեծ խանի կայսրություն» կամ «Մեծ խանի խանություն», քանի որ Յուան կայսրերը կրում էին Մեծ խանի անվանական տիտղոսը, և այդ անվանումները հանդիպում են Յուանների ժամանակաշրջանի որոշ քարտեզներում։ Սակայն այս երկու անվանումները կարող են վերաբերել նաև Մոնղոլական կայսրության այն խանությանը, որը մինչև Խուբիլայ խանի կողմից 1271 թվականին Յուան դինաստիայի պաշտոնական հիմնադրումը գտնվում էր Մեծ խաների անմիջական իշխանության ներքո։

## Պատմություն

### Նախապատմություն

Չինգիզ խանը 1206 թվականին միավորեց մոնղոլական տափաստանների ցեղերը և հռչակվեց Մեծ խան։ Նա և նրա հաջորդները ընդարձակեցին Մոնղոլական կայսրությունը գրեթե ամբողջ Ասիայով մեկ։ Չինգիզ խանի երրորդ որդու՝ Ուգեդեյ խանի օրոք, մոնղոլները 1234 թվականին ոչնչացրել են թուլացած Ջին դինաստիան՝ նվաճելով Հյուսիսային Չինաստանի մեծ մասը։

Ուգեդեյը իր եղբորորդի Խուբիլայ խանին նշանակել է Սինչժոուի (ներկայիս Հեբեյ նահանգում) կառավարիչ։ Խուբիլայը չէր տիրապետում չինարենին, սակայն դեռ մանկուց նրա մայրը՝ Սորղաղթանի Բեքին, նրա համար հրավիրում էր մի քանի հան չինացի ուսուցիչների։ Նա հաճախ դիմում էր չինացի բուդդայական և կոնֆուցիական գիտնականների ու խորհրդականների օգնությանը։

1251 թվականին Մանգու խանը հաջորդեց Ուգեդեյի որդուն՝ Գույուկ խանին, որպես Մեծ խան։ Նա իր եղբայր Խուբիլային հանձնեց Չինաստանում գտնվող մոնղոլական տիրույթների կառավարումը։ Խուբիլայը հիմնեց դպրոցներ կոնֆուցիական գիտնականների համար, շրջանառության մեջ դրեց թղթադրամներ, վերականգնեց չինական ավանդական պետական ծեսերը և խրախուսեց գյուղատնտեսության ու առևտրի զարգացմանը նպաստող քաղաքականություն։ Իր նստավայր նա ընտրեց Ներքին Մոնղոլիայի Կայպին քաղաքը, որը հետագայում վերանվանվեց Շանդու։

Շատ հան չինացիներ և խիթաններ անցան մոնղոլների կողմը՝ մասնակցելու Ջին դինաստիայի դեմ պատերազմին։ Հան զորահրամանատարներ Շի Տյանձեն և Լյու Հեյման (չինարեն՝ 劉黑馬, հայտնի նաև որպես Լյու Նի), ինչպես նաև խիթան Սյաո Չժալան (չինարեն՝ 蕭札剌), լքեցին Ջինների կողմը և միանալով մոնղոլներին՝ գլխավորեցին մոնղոլական բանակի երեք թումենները։ Լյու Հեյման և Շի Տյանձեն ծառայել են Ուգեդեյ խանի օրոք։ Լյու Հեյման և Շի Տյանսյանը գլխավորել են նաև Արևմտյան Սյայի դեմ արշավող մոնղոլական զորքերը։

Մոնղոլական բանակում կային չորս հանական և երեք խիթանական թումեններ, որոնցից յուրաքանչյուրն ընդգրկում էր 10 000 զինվոր։ Երեք խիթանական թումենները ղեկավարում էին զորավարներ Շիմո Բեդիերը (չինարեն՝ 石抹孛迭兒), Տաբույիրը (չինարեն՝ 塔不已兒) և Չունսին՝ Սյաո Չժալայի որդին (չինարեն՝ 蕭札刺之子重喜), իսկ չորս հանական թումենները՝ Չժան Ժոուն, Յան Շին, Շի Տյանձեն և Լյու Հեյման՝ Ուգեդեյ խանի գերիշխանության ներքո։

Մանգու խանը ռազմական արշավ է սկսել Հարավային Չինաստանում իշխող Սուն դինաստիայի դեմ։ Հարավային Չինաստան ներխուժած մոնղոլական բանակը զգալիորեն ավելի մեծ էր, քան այն զորքը, որը 1256 թվականին ուղարկվել էր Մերձավոր Արևելք։ 1259 թվականին Մանգուն զոհվեց Դյաոյուչենգի պաշարման ժամանակ՝ չնշանակելով ժառանգորդ։

1260 թվականին Խուբիլայ խանը վերադարձավ Սունների դեմ պատերազմից այն բանից հետո, երբ տեղեկացավ, որ իր եղբայր Արիք Բյոքեն վիճարկում է գահի նկատմամբ իր իրավունքը։ Խուբիլայը Կայպինգում գումարեց քուրուլթայ, որը նրան ընտրեց Մեծ խան։ Միևնույն ժամանակ Մոնղոլիայում գումարված մրցակից քուրուլթայը Մեծ խան հռչակեց Արիք Բյոքեին, ինչով սկիզբ դրվեց քաղաքացիական պատերազմին։

Խուբիլայը մեծապես ապավինում էր իր չինացի հպատակների աջակցությանը՝ բանակին անհրաժեշտ միջոցներով ապահովելու համար։ Նա ամրապնդել է իր հեղինակությունը՝ պետական կառավարման համակարգը կազմակերպելով ավանդական չինական արքայատոհմերի բյուրոկրատական մոդելի հիման վրա և ընդունելով չինական «Չժունթուն» (中統) դարաշրջանի անվանումը։

Արիք Բյոքեն, մատակարարումների պակասի պատճառով հայտնվելով ծանր վիճակում, 1264 թվականին հանձնվեց։ Արևմտյան երեք խանությունները՝ Ոսկե հորդան, Չաղաթայի խանությունը և Իլխանությունը, փաստացի դարձան ինքնուրույն պետություններ, և միայն Իլխանության կառավարիչներն էին շարունակում ճանաչել Խուբիլային որպես Մեծ խան։ Այս քաղաքացիական հակամարտության հետևանքով Մոնղոլական կայսրությունը վերջնականապես մասնատվեց։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Birge, Bettine (1995). «Levirate marriage and the revival of widow chastity in Yüan China». *Asia Major*. 3rd series. **8** (2): 107–146. JSTOR 41645519.
* Brook, Timothy. *The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties* (History of Imperial China) (Harvard UP, 2010). excerpt
* Chan, Hok-lam; de Bary, W.T., eds. (1982). *Yuan Thought: Chinese Thought and Religion Under the Mongols*. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-05324-2.
* Cotterell, Arthur (2007). *The Imperial Capitals of China - An Inside View of the Celestial Empire*. London, England: Pimlico. ISBN 978-1-84595-009-5.
* Dardess, John (1994). «Shun-ti and the end of Yuan rule in China». In Denis C. Twitchett; Herbert Franke; John King Fairbank (eds.). *The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 710–1368*. Cambridge University Press. էջեր 561–586. ISBN 978-0-521-24331-5.
* Ebrey, Patricia Buckley (2009). *Chinese Civilization: A Sourcebook* (2nd ed.). Simon and Schuster. ISBN 978-1-4391-8839-2.
* Endicott-West, Elizabeth (1986). «Imperial governance in Yüan times». *Harvard Journal of Asiatic Studies*. **46** (2): 523–549. doi:10.2307/2719142. JSTOR 2719142.
* Endicott-West, Elizabeth (1994). «The Yuan government and society». In Denis C. Twitchett; Herbert Franke (sinologist); John King Fairbank (eds.). *The Cambridge History of China: Volume 6, Alien Regimes and Border States, 710–1368*. Cambridge University Press. էջեր 587–615. ISBN 978-0-521-24331-5.
* Langlois, John D. (1981). *China Under Mongol Rule*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-10110-1.
* Langlois, John D. (1977). «Report on the research conference: The Impact of Mongol Domination on Chinese Civilization». *Sung Studies Newsletter*. **13** (13): 82–90. JSTOR 23497251.
* Paludan, Ann (1998). *Chronicle of the China Emperors*. London, England: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-05090-3.
* Saunders, John Joseph (2001) [1971]. *The History of the Mongol Conquests*. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1766-7.
* Owen, Stephen (1997). «The Yuan and Ming Dynasties». In Stephen Owen (ed.). *An Anthology of Chinese Literature: Beginnings to 1911*. New York: W. W. Norton. էջեր 723–743.
* "Directory of Scholars Working in Sung, Liao, Chin and Yüan". 1987. "Directory of Scholars Working in Sung, Liao, Chin and Yüan". Bulletin of Sung and Yüan Studies, no. 19. Society for Song, Yuan, and Conquest Dynasty Studies: 224–54. .