# Երկրաշարժի մագնիտուդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Երկրաշարժի մագնիտուդ** (լատիներեն՝ magnitudo «կարևորություն, նշանակություն, չափ, մեծություն»), էներգիան բնութագրող մեծություն, երկրաշարժի ժամանակ սեյսմիկ ալիքների տեսքով։ Մագնիտուդի նախնական սանդղակը առաջարկել է ամերիկացի սեյսմոլոգ Չարլզ Ռիխտերը 1935 թվականին, այդ պատճառով էլ սովորաբար մագինիտուդի չափը կոչում են Ռիխտերի սանդղակ։

## Երկրաշարժի մագնիտուդը և երկրաշարժի ինտեսիվությունը բալային սանդղակով

Ռիխտերի սանդղակը պայմանականորեն ընդգրկում է (1-ից մինչև 9,5) միավոր՝ մագինտուդ, որոնք հաշվարկվում են տատանումներով, գրանցվում է սեյսմոգրաֆով։ Այս սանդղակը հաճախ շփոթում են **երկրաշարժի ինտեսիվության բալային սանդղակի** հետ (7 կամ 12 բալային համակարգով), որը հիմնավորված է երկրի մակերևույթին ցնցումների ուժգնությամբ (մարդկանց, իրերի, շինությունների, բնության օբյեկտների վրա ազդեցությամբ)։ Երբ երկրաշարժ է լինում, սկզբում հայտնի է դառնում նրա մագնիտուդը, որը որոշվում է սեյսմոգրավի միջոցով, այլ ոչ թե նրա արտաքին ուժգնությամբ, որը պարզվում է որոշ ժամանակ անց, հետևանքների մասին տեղեկություններ ստանալուց հետո։

**Ճիշտ օգտագործումը**՝ «*երկրաշարժ 6,0 մագնիտուդով*».

**Սկզբում սխալ էին օգտագործում**՝ « *6 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժ ըստ Ռիխտերի սանդղակի*».

**Սխալ օգտագործում՝** «*6 բալ մագնիտուդով երկրաշարժ*», « *6 բալ մագնիտուդով երկրաշարժ ըստ Ռիխտերի* »։

## Ռիխտերի սանդղակ

Չարլզ Ֆրենսիս Ռիխտերը առաջարկեց երկրաշարժի ուժգնությունը գնահատել (նրա էպիկենտրոնում) տասական լոգարիթմի տեղաշարժով WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 (միկրոմետրերով) Վուդ-Անդերսոնի ստանդարտ սեյսմոգրաֆի ասեղներով, որը գտնվում է էպիկենտրոնից ոչ ավելի, քան 600 կմ հեռավորության վրա։ WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_3  — կարքավորող ֆունկցիան է, որը հաշվարկվում է ըստ աղյուսակի կախված էպիկենտրոնից ունեցած հեռավորությունից։ Երկրաշարժի էներգիան մոտավորապես համամասնական է WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 այսինքն մագնիտուդայի մեծացումը մինչև 1,0 համապատասխանում է տատանումների մեծությանը՝ ամլիտուդայի տատանումներին 10 անգամ և էիներգիան ավելանում է մոտ 32 անգամ։

Այս սանդղակն ուներ որոշ էական թերություններ՝

* Ռիխտերը իր սանդղակի ստացման համար հիմք էր ընդունել հարավային Կալիֆորնիայի փոքր և միջին երկրաշարժերը, որոնք գտնվում էր փոքր խորության վրա։
* Սարքավորումների սահմանափակ լինելու պատճառով Ռիխտերի սանդղակը սահմանափակվում էր 6,8 բալով։
* Առաջարկված մեթոդը՝ չափել միայն արտաքին ալիքների ուժգնությունը սակայն խորքային երկրաշարժի էներգիայի էական մասը հանսիսանում էին ծավալային ալիքների տեսքով։

Տասնյակ տարիների ընթացքում Ռիխտերի սանդղակը ճշգրտվել է և համապատասխանեցվել է նոր ուսումնասիրությունների հետ։ Ներկայում գոյություն ունեն բազմաթիվ սանդղակներ, որոնցից մանակերևորը հանդիսանում է՝

Երկրաշարժի մագնիտուդի սանդղակը՝ ըստ Ռիխտերի
**Խորշոր ալիքների մագնիտուդա**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  — ստորգետնյա ցնցումների ամպլիտուդան է (միկրոմոտրերով), WIKINIUM\_MATH\_PH\_9  — ալիքների հաճախականությունը (վայրկյաններով), և WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  — ուղղումը, էպիկենտրոնի հեռավորությունը՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_11 և երկրաշարժի օջախի խարությունը՝ WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 .

**Մակերևութային ալիքների մագնիտուդ[en]**

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_13
Այս սանդղակները վատ եմ աշխատում ամենաուժեղ երկրաշարժերի դեպքում — WIKINIUM\_MATH\_PH\_15 ~ 8 դեպքում *հագեցում* է տեղի ունենում։

## Սեյսմիկ ակնթարթ և Կանամորի սանդղակ

1977 թվականին սեյսմոլոգ Խիրո Կանամորին՝ Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտից առաջարկեց երկրաշարժի ինտենսիվության ակզբունքորեն այլ գնահատական, հիմնված **սեյսմիկ վայրկյանի** հայեցակարգին։

Երկրաշարժի սեյսմիկ վայրկյանը որոշվում է WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 , որտեղ

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_18  — ժայռերի տեղաշարժի մոդուլն է, մոտ 30 ԳՊա
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_19  — տարածքը, որի վրա երևում են երկրաբանական կոտրվածքներ
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_20  — կոտրվածքների միջին տեղաշարժը

Նման ձևով, միավորի արժեքով Միավորների միջազգային համակարգ սեյսմիկ վայրկյանը չափվում է՝ Па × м² × м = Н × м.

Մագնիտուդան ըստ Կանամորի չափվում է այսպես՝

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_21
որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_23 0 — սեյսմիկ վայրկյանն է, արտահայտված դինաներով × սմ (1դինա×սմ էկվիվալենտ 1 Էրգ, կամ 10−7 Н×м):

Կանամորի սանդղակը լավ հարմարեցվում է ավելի վաղ ստեղծված սանղակների հետ WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 և ավելի հարմար է խոշոր երկրաշարժերը գնահատելու համար։

## Երկրաշարժի էներգիան

Ինչ- որ իմաստով երկրաշարժի մագնիտուդը տարբեր մեթողներով չափելու համար մոտենում է «իդեալական» էներգետիկ սանդղակին՝

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_28  — երկրաշարժի էներգիան է ջոուլով։ Սեյսմիկ էներգիան, առաջանում է ստորգետնյա միջուկային պայթյունից 1 մեգատոն հզորությամբ (1 մեգատոն տրոտիլային էկվիվալենտի= 4,184·1015 Ջ), էկվիվալենտիային երկրաշարժը համարժեք է մատավոր 6 մագնիտուդի։ Պետք է նշել, որ նույնիսկ ստորգետնյա միջուկային պայթյունի դեպքում որը մեծ սեյսմիկ գործընթաց է, երբ միջուկային հուսանքը պեղավորված է բավականին կոմպակտ լեռնահանքային մեծ ամուր հումքի մեջ (ստորերկյա փայթուն), փայթունի ընդհանուր էիներգիայի միայն մի մասն է (ըստ կարգի որոշ տոկոս) վերածվում սեյսմիկ տատանումների։ Այս վիճակը ավելի քիչ է քան երկրի վրա և հատկապես օդում միջուկային պայթյունից։ Էներգիայի անջատման չափումը միջուկային պայթյունի ժամանակ 1000 անգամ հավասար պայմանների դեպքում մագնիտուդան փոխվում է երկու միավորով՝ օրինակ ստորգետնյա պայթյունը, 1 էկվիվալենտ էներգիայի արտանետմամբ, հավասար է մոտ 4 մագնիտուդով երկրաշարժին։

## Տարբեր մագնիտուդայով երկրաշարժերի հաճախականություն

Մեկ տարվա ընթացքում Երկրի վրա տեղի է ունենում մոտավորապես`

* 1 երկրաշարժ 8,0 մագնիտուդայով և ավելի
* 10 — 7,0—7,9 մագնիտուդայով
* 100 — 6,0—6,9 մագնիտուդայով
* 1000 — 5,0—5,9 մագնիտուդայով

Ամենաուժեղ երկրաշարժը տեղի է ունեցել Չիլլիում 1960 թվականին՝ ավելի ուշ գնահատականների համաձայն, ըստ Կանամորի սանդղակի եղել է 9,5 բալ։

## Տես նաև

* ՄՍԿ-64

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Measuring Earthquake Magnitudes Արխիվացված 2011-10-15 Wayback Machine