# Ճուկը Լյան

| Ճուկը Լյան

չինարեն՝ 諸葛亮
,

չինարեն՝ 諸葛孔明
,

չինարեն՝ 诸葛孔明
,

չինարեն՝ 诸葛亮
 և

չինարեն՝ 諸葛亮
 |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | 181[…] |
| Ծննդավայր | Yinan County, Չինաստան |
| Մահացել է | օգոստոսի 23, 234(0234-08-23) |
| Մահվան վայր | Ցիշան, Cao Wei |
| Գերեզման | Mount Dingjun |
| Քաղաքացիություն | Shu Han |
| Մասնագիտություն | ռազմական ինժեներ, գյուտարար, քաղաքական գործիչ, strategist և ճարտարագետ |
| Ամուսին | Huang Yueying? |
| Ծնողներ | հայր՝ Zhuge Gui? |
| Զբաղեցրած պաշտոններ | Grand Chancellor of China? |
| Երեխաներ | Zhuge Zhan?, Zhuge Qiao?, Zhuge Guo? և Zhuge Huai? |
|  Zhuge Liang Վիքիպահեստում |

**Ճուկը Լյան** (Կոնմին), Լանյա գավառի Յանտոու շրջանից (ներկայիս Շանտոն նահանգի Լինյի քաղաքի Յինան գավառ)։ Երեք Թագավորությունների ժամանակաշրջանում Նաշուհան (կոչված նաև Ծի Հան) պետության վարչապետն էր։ Նա նաև քաղաքական գործիչ, ռազմական գործիչ, գյուտարար և արձակագիր էր։ Նրան վերագրվում են «փայտե եզն ու հոսող ձին» և «Ճուկը-ի բազմակի աղեղը» գյուտերը։ Հետագա սերունդները նրան հաճախ համարել են իմաստության և հավատարմության օրինակ։

Սկզբում նա Լյո Պեյի հիմնական խորհրդականներից էր, իսկ Լյու Շանի գահակալության սկզբնական շրջանում փաստացի հանդիսանում էր Շու Հանի բարձրագույն առաջնորդը։

Երիտասարդ տարիքում Ճուկը Լյանը իրեն համեմատում էր Կուանճոնի և Յուեյիի հետ, և մարդիկ նրան կոչում էին «Պառկած վիշապ»։ Ճուկը Լյանը մտերիմ էր Սյու Յուանճը-ի, Ցուի Ճոուփինի, Շը Գուանյուանի և Մըն Գոնվեյի հետ, իսկ «Երիտասարդ Փյունիկ» մականունով Փան Տոնի հետ նույն ուսուցչի սանն էր և հավասար համբավ ուներ։

Լյո Պեյը երեք անգամ այցելեց նրա խրճիթը, և միայն այդ ժամանակ հանդիպեց նրան։ Ճուկը Լյանը Լյո Պեյի համար մշակեց Ցզին և Ի շրջանները գրավելու, Սուն Ցուանի հետ դաշինք կազմելու և Ցաո Ցաոյին դիմակայելու ռազմավարությունը։ Նա աջակցեց Լյո Պեյին Ցուծինճոուն գրավելու և Իճոուն վերահսկելու գործում, ինչի արդյունքում կազմավորվեց եռաբաժանումը՝ Ցաո Վեյի, Սուն Ուի և Շուի միջև։

Երբ Ցաո Պին տապալեց Հան դինաստիան, Լյո Պեյը Չընտուում իրեն հռչակեց կայսր և Ճուկը Լյանին նշանակեց վարչապետ։ Լյո Պեյի մահից հետո Ճուկը Լյանը աջակցեց Լյոու Չանին, ստացավ Ուսյանհոուի տիտղոսը և միաժամանակ նշանակվեց Իճոուի նահանգապետ։

## Կյանքը

Ճուկը Լյանի նախնիները սկզբում բնակվել են Լանյայի շրջանում, հետո տեղափոխվել են Յանտոու։ Քանի որ Յանտոուում արդեն կար Կը ազգանունով ընտանիք, Լանյայի տարբեր շրջանների Կը տոհմին սկսեցին դիմել որպես «Ճուկը», և այդպես ձևավորվեց Ճուկը ազգանունը։

Ըստ որոշ տվյալների՝ Ճուկը Լյանի  նախնիները եղել են Շան դինաստիայի Կը պետության իշխողներից, որի տարածքը գտնվում էր ներկայիս Հընանի արևելքում։ Նա եղել է Հան դինաստիայի Սըլիի վերահսկիչ Ճուկը Ֆընի հետնորդը, իսկ հայրը՝ Ճուկը Կուիյը, Հան դարաշրջանի վերջում զբաղեցրել է Թայշան գավառի փոխնահանգապետի պաշտոնը։

Ճուկը Լյանը ծնվել է Հան կայսր Լինտիի կառավարման ժամանակ՝ 181 թվականին, Լանյայի Յանտու շրջանում։ Շուտով նրա մայրը մահացել է, հայրը՝ նորից ամուսնացել։ 188 թվականին նրա հայրը մահացել է, և ընտանիքի խնամքը ստանձնել է հորեղբայրը՝ Ճուկը Սուանը։

### Տասը տարվա աշխատանք

Յուան Շուն և Ճուկը Սուանը վաղեմի ընտանեկան բարեկամներ էին։ Յուան Շուն հրավիրեց Ճուկը Սուանին ստանձնել Յուճան շրջանի կառավարիչի պաշտոնը։ Սինպինի առաջին տարում (194 թ.) Ճուկը Սուանը իր հետ պաշտոնավայր տարավ Ճուկը Լյանին, նրա եղբորը՝ Ճուկը Ծյունին, ինչպես նաև նրանց երկու քույրերին։ Ճուկը Ծինը մնաց տանը՝ խորթ մորը խնամելու համար։ Հետագայում Ճուկը Ծինը նույնպես խորթ մոր հետ գնաց Ծյանտոն ապաստանելու և հետո ծառայության անցավ Սուն Ցուանի մոտ։

Ավելի ուշ Հան արքունիքը նշանակեց Ճու Հաոյին՝ փոխարինելու Ճուհը Սուանին։ Քանի որ Ճուկը Սուանը վաղեմի կապեր ուներ Ծինճոուի կառավարիչ Լյո Պյաոյի հետ, գնաց և միացավ նրան։ Ճուկը Սուանը Ճուկը Լյանի ավագ քրոջը նշանադրեց Ճոնլուի Քուայ Ցիին, իսկ կրտսեր քրոջը՝ Պան Տեկոնի որդի Պան Շանմինին։ Ծյանանի երկրորդ տարում (197 թ.) Ճուկը Սուանը մահացավ, և այդ ժամանակ Ճուկը Լյանը անվանական հաշվարկով տասնյոթ տարեկան էր։

Ճուկը Լյանը անձամբ մշակում էր դաշտերը և սիրում էր արտասանել «Լյանֆուին»-ը։ Նրա հասակը ութ չիհ էր (մոտ 185 սմ, քանի որ Հան ժամանակաշրջանում մեկ չիհը մոտ 23.1 սմ էր)։ Նա իրեն հաճախ համեմատում էր Կուան Ճոնի և Յուե Իի հետ, սակայն ժամանակակիցները չէին համաձայնվում այդ գնահատականին։ Միայն Բոլինի Ցույ Ճոուպինը և Ինչուանի Սյու Շուն, որոնք նրա մտերիմներն էին, ասում էին, որ դա իսկապես այդպես է։

Ճուկը Լյանը ընկերություն էր անում այն ժամանակվա Ծինճոուի նշանավոր մտավորականների՝ Սիմա Հուեյի և Պան Տըկունի հետ։ «Երեք թագավորությունների պատմություն» գրքի «Սյանյան գրառումներ» մեկնաբանությունում նշվում է, որ Հուան Չընյանը՝ Մյանանի հարավի նշանավոր գիտնականը, ասաց Ճուկը Լյանին. «Լսել եմ, որ կին ես ընտրում։ Ես ունեմ մի տգեղ աղջիկ՝ դեղին մազերով և մուգ մաշկով, բայց նրա տաղանդը լիովին համապատասխանում է քեզ»։ Ճուկը Լյանը համաձայնեց և նրան կնության առավ։ Ժամանակակիցները դա ծաղրի առարկա դարձրեցին. «Մի՛ նմանվիր Կոնմինին կնոջ ընտրության հարցում, որ Հուան Չընյանի տգեղ աղջկան առավ»։

### Երեք անգամ այցելելու շնորհը

Մին դինաստիայի նկարչի կողմից ստեղծված «Կոնմինը դուրս է գալիս լեռներից» վերնագրով նկարը։
Ծիանան վեցերորդ տարում (201 թ.) Ցաո Ցաոն արդեն պարտության էր մատնել Յուեն Շաոյին և հարավից շարժվեց հարձակվելու Լյո Պեյի վրա։ Լյո Պեյը Միճուին և Սուն Ցյենին ուղարկեց Լյո Պյաոյի մոտ լուր տալու համար։ Լյո Պյաոն անձամբ քաղաքից դուրս եկավ նրանց դիմավորելու և նրանց ընդունեց որպես պատվավոր հյուրերի, ավելացրեց նրանց զորքն ու ուժերը և կարգադրեց, որ նրանք զորք տեղակայեն Սինյեում։

Լյո Պեյը Սիմա Հուեյից հարցրեց ժամանակի գործերի մասին։ Սիմա Հուեյն ասաց.

«Ես՝ այս կոնֆուցիական ուսյալս, մակերեսային մարդ եմ, ինչպե՞ս կարող եմ հասկանալ ժամանակի քաղաքական իրավիճակը։ Ժամանակի գործերը հասկանում են միայն ճշմարիտ հերոսներն ու նշանավոր մարդիկ։ Այստեղ կան երկու հոգի՝ Պառկած Վիշապը (Ճուկը Լյան) և Երիտասարդ Փյունիկ (Փան Տոն)»։

Սյու Շուն հանդիպեց Լյո Պեյին, և Լյո Պեյը նրան բարձր գնահատեց։ Սյու Շուն Լյո Պեյին ասաց.

«Ճուկը Կունմինը հենց Պառկած Վիշապն է։ Կցանկանա՞ արդյոք գեներալ Լյոն հանդիպել նրան»։

Լյո Պեյը պատասխանեց.

«Դու նրան քեզ հետ բեր»։

Սյու Շուն ասաց.

«Ճուկը Լյանի նման մարդուն պետք է անձամբ գնաք հանդիպելու․ չի կարելի դա ուրիշին հանձնարարել։ Պետք է նույնիսկ նեղություն խնդրեք և կառքով գնաք նրան այցելելու»։

Ծյանան 12-րդ թվականի ձմեռ. (207 թ.) Լյո Պեյը անձամբ այցելեց Ճուկը Լյանին, երեք անգամ գնալուց հետո միայն հանդիպեց նրան (պատմության մեջ հայտնի է որպես «երեք այցելություն խրճիթ»)։ Լյո Պեյը հեռացրեց մյուսներին և ասաց. «Այժմ Հան դինաստիան անկում է ապրում, չար նախարարներն են իշխում, ինչի հետևանքով ներկայիս կայսրը տառապանքների է ենթարկվում։ Ես, չգնահատելով իմ առաքինությունն ու կարողությունները, ցանկանում էի աշխարհի բոլոր մարդկանց գործն ինձ վրա վերցնել և աշխարհում արդարություն հաստատել, սակայն իմ իմաստությունն ու ռազմավարությունը մակերեսային են, և մինչ օրս ոչնչի չեմ հասել։ Այնուամենայնիվ, իմ նպատակները դեռ չեն մարել, կարո՞ղ եք արդյոք ինձ համար ծրագիր մշակել»։

Ճուկը Լյանն այնուհետև Լյո Պեյին ներկայացրեց աշխարհը երեք մասի բաժանելու ծրագիրը՝ վերլուծելով. «Այժմ Ցաո Ցաոն (Միճու) պատանդ է պահում կայսրին և հրամայում նրանից ազնվականներին, իր հետ իսկապես չի կարելի մրցել։ Սուն Ցյուանը (Սուն Ցյեն) տիրում է Ծյանտոնին արդեն երեք սերունդ, նրան կարելի է դաշնակից դարձնել, բայց չի կարելի նրա հողերը խլել»։ Այնուհետև մանրամասն նկարագրեց. «Ծինճոուն հյուսիսում հենվում է Հան և Մյան գետերին, հարավում օգտվում է մինչև Հարավային ծովը հասնող առևտրից, արևելքում կապվում է Վու և Հուեյ ժողովուրդների հետ, արևմուտքում տանում է դեպի Պա Շու։ Սա ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող վայր է, իսկ նրա տերը՝ Լյո Պյաոն, չի կարող այն պահել, ըստ երևույթին, դա երկինքն է տալիս ձեզ (Լյո Պեյին)։ Իճոուն այն վայրն է, որտեղ Հան դինաստիայի բարձրագույն նախահայրը հիմնեց իր գործը, նրա տերը՝ Լյո Ճանը, թույլ է և անընդունակ»։ Ավելի ուշ Ճուկը Լյանը խորհուրդ տվեց սպասել իրավիճակի փոփոխության, ապա Ծինճոուից և Իճոուից հարձակվել Կենտրոնական հարթավայրի վրա։ Այս զրույցը հետագայում հայտնի դարձավ որպես «Խրճիթում արված ծրագիր» հոդված։ Հետագայում Լյո Պեյն ու Ճուկը Լյանը ավելի մտերմացան, ինչը դժգոհություն առաջացրեց երդվյալ եղբայրներ Կուան Յուի և Ճան Ֆեյի մոտ։ Լյո Պեյը դրա համար բացատրություն տվեց. «Ես ձեռք եմ բերել Կոնմինին, նման է ձկանը ջուր բերելուն, հուսով եմ՝ բոլորդ այս հարցում անիմաստ քննարկումների չեք անդրադառնա»։ Այնուհետև Կուան Յուն և Ճան Ֆեյն  դադարեցրին իրենց դժգոհությունը։

Սակայն, «Վեձ լյուե»-ի և «Ծյո Ճոու Չուն ցյու»-ի համաձայն, իրականում Ճուկը Լյանն է ինքնակամ այցելել Լյո Պեյին և միայն դրանից հետո է վերցվել ծառայության, այս վարկածը տարբերվում է «Երեք թագավորությունների պատմություն»-ում և «Ճուկը Լյանի ուղերձը»-ում նկարագրված երեք այցելությունների տարբերակից։

Հը Յու Տուն «Ի պու թան ծը»-ում նշում է, որ երբ Լյո Պեյը Ծինճոուում ընդլայնում էր բանակը, Ճուկը Լյանն էր ապահովում ռազմական պարագաներն ու պաշարը։

### Վու դաշինքի կազմումը

Լյո Պյաոյի կինը՝ Ցայ տիկինը, ցանկանում էր, որ Լյո Ցոնը փոխարինի Լյո Ցիին։ Նա բազմիցս Ցայ Մաոյի և Ճան Յունի հետ միասին Լյո Պյաոյի առջև վատաբանում էր Լյո Ցիին։

Լյո Ցին հաճախ ուզում էր դիմել Ճուկը Լյանին՝ իրեն պաշտպանելու միջոցներ հարցնելու համար, բայց Հուկը Լյանը միշտ հրաժարվում էր և չէր ցանկանում նրա հետ միասին ծրագիր մշակել։ Այդ պատճառով Լյո Ցին հրավիրեց Ճուկը Լյանին զբոսնելու իր տան հետևի բակում։ Նրանք միասին բարձրացան բարձր աշտարակը, խնջույքի ընթացքում Լյո Ցին հրամայեց հանել սանդուղքը՝ ստիպելով Ճուկը Լյանին խորհուրդ տալ։

Ճուկը Լյանն ասաց Լյո Ցիին. «Չե՞ս տեսել, որ Շըն Շընը, մնալով երկրի ներսում, վտանգի ենթարկվեց, իսկ Ճոն Ըրը, գտնվելով արտասահմանում, ապահով էր»։

Լյո Ցին հանկարծ հասկացավ ակնարկը և որոշեց հեռանալ Սյանյանից։ Ճիշտ այդ ժամանակ մահացավ Հուան Ղուն, և Լյո Ցին հնարավորություն ստացավ դուրս գալ քաղաքից։ Հետագայում նա նշանակվեց Ծյանսյա նահանգի կառավարիչ։

Ծիանան տասներեքերորդ տարում (208 թ.) Լյո Պյաոն մահացավ։ Լյո Ցոնը Քուայ Յուեի և Ֆու Սյունի խորհրդով վերջապես ընտրեց հանձնվելը՝ Լյո Պեյից թաքցնելով և Ցաո Ցաոյին հանձնման նամակ ուղարկելով։ Երբ նա լսեց, որ Ցաո Ցաոն արշավում է, դեսպան ուղարկեց՝ հանձնվելու խնդրանքով։

Այդ ժամանակ Լյո Պեյը տեղակայված էր Սինյեում և չգիտեր, որ Ցաո Ցաոն հանկարծակի մոտեցել է։ Միայն Վանչըն հասնելիս տեղեկացավ այդ մասին և իր մարդկանց հետ հեռացավ։

Լյո Պեյը անցավ Սյանյանով։ Ճուկը Լյանը հորդորեց նրան հարձակվել Լյո Ցոնի վրա և տիրել Ծին նահանգին, սակայն Լյո Պեյն ասաց. «Ես սիրտ չունեմ դա անելու»։ Նա կանգնեցրեց ձին և բարձրաձայն կանչեց Լյո Ցոնին, բայց վերջինս վախից դուրս չեկավ։ Այնուհետև Լյո Պեյը գնաց Լյո Պյաոյի գերեզմանի մոտ, մատուցեց հարգանքի տուրք և հեռացավ։ Լյո Ցոնի մերձավորներից և Ծին նահանգի բնակիչներից շատերը միացան Լյո Պեյին։

Երբ Լյո Պեյը հասավ Տանյան, նրա հետ արդեն ավելի քան հարյուր հազար մարդ կար։ Նրանք օրական անցնում էին ընդամենը տասից ավելի լի։ Նա նաև ուղարկեց Կուան Յուին հարյուրավոր նավերով, որպեսզի միավորվի Ծյանլինում։ Ցաո Ցաոյի հինգ հազար թեթև հեծյալներ Տանյանի Ճանպան լանջին հասան և հետապնդեցին Լյո Պեյի զորքին։

Լյո Սուն առաջարկեց Սուն Ցյուենին դաշինք կնքել Լյո Պեյի հետ՝ միասին դիմակայելու Ցաո Ցաոյին, և նրա հանձնարարությամբ մեկնեց Ծին նահանգ։ Լյո Սույի հետ հանդիպման ժամանակ Լյո Պեյն ու Ճուկը Լյանը ձևացրին, թե նախ պատրաստվում են ապաստան գտնել Ցանվուի կառավարիչ Վու Ծյուի մոտ։ Այնուհետև Ճուկը Լյանը ինքնակամ առաջարկվեց որպես դեսպան մեկնել Սուն Ցյուենի մոտ օգնություն խնդրելու։

Չայսան հասնելուց հետո Ճուկը Լյանը հանդիպեց Սուն Ցյենին և նրան առաջարկեց երկու ընտրություն․ «Եթե Ծյանտոնի մարդկային և նյութական ուժերը կարող են դիմակայել հյուսիսում գտնվող Ցաո Ցաոյին, ապա ավելի լավ է վաղաժամ խզել հարաբերությունները նրա հետ»։

Մյուս ընտրությունն էր․ «Եթե դա հնարավոր չէ, ապա ինչու չհավաքել զենքերն ու զրահները, չազատել զինվորներին զգոնությունից և չհանձնվել Ցաո Ցաոյին»։

Սուն Ցյենը հակադարձեց՝ հարցնելով, թե ինչու Լյո Պեյը չի հանձնվում Ցաո Ցաոյին։ Ճուկը Լյանը պատասխանեց, որ Լյո Պեյը ունի բարձր իդեալներ և երբեք չի հանձնվի Ցաո Ցաոյին։

Սուն Ցյենը հայտարարեց, որ ինքն էլ չի հանձնվի Ցաո Ցաոյին, բայց անհանգստանում էր, թե արդյոք Լյո Պեյը, որը նոր էր պարտվել, կարող է դիմակայել թշնամուն։

Ճուկը Լյանը վերլուծեց իրավիճակը։ Նախ ասաց, որ իրենց ցրված զինվորները արդեն վերադարձել են, Կուան Յուի ջրային զորքը կազմում է երկու տաս հազար մարդ, իսկ Լյո Ցիի կողմից Ծյանսյա գավառում հավաքված զինվորների թիվը նույնպես պակաս չէ տաս հազարից։

Այնուհետև նշեց, որ Ցաո Ցաոյի բանակը երկար ճանապարհ է անցել և արդեն հոգնած է։ Լյո Պեյին հետապնդելիս թեթև հեծելազորը մեկ օր ու գիշեր անցել է ավելի քան երեք հարյուր լի ճանապարհ, ինչը կոչվում է «կոտրված աղեղի վերջնական ուժը չի կարող ծակել բարակ մետաքսը»։ Ուստի ռազմական արվեստը սա համարում է վտանգավոր և ասում է, որ «պետք է պարտության մատնել հակառակորդի գլխավոր զորահրամանատարին»։ Բացի այդ, հյուսիսցիները չեն տիրապետում ծովային մարտերին, իսկ Ծին նահանգի բնակիչները, որոնք ենթարկվել են Ցաո Ցաոյին, դա արել են միայն ռազմական ճնշման պատճառով և ոչ թե կամավոր։

Վերջում նա ասաց, որ եթե Սուն Ցյենը կարողանա ուղարկել զորավարների՝ մի քանի տասնյակ հազար բանակ ղեկավարելու և Լյո Պեյի հետ միասին գործելու, ապա անպայման կպարտեն Ցաո Ցաոյի բանակին։

Սուն Ցյենը որոշեց դիմադրել Ցաո Ցաոյին և չհանձնվել։

Ճուկը Լյանը գնաց Ծինքոու՝ Մոլինով անցնելով և ասաց․ «Ճոնշանը նման է ոլորված վիշապի, իսկ Շըթոուն՝ կծկված վագրի, իսկապես կայսերական նստավայր է»։ Ավելի ուշ Սուն Ցյենը ընդունեց Ճուկը Լյանի խորհուրդը և մայրաքաղաքը տեղափոխեց Մոլին, որը վերանվանվեց Ծյենյե։

Ցաո Ցաոն ղեկավարում էր ավելի քան երկու հարյուր հազար ցամաքային և ծովային զորք և հայտարարում էր ութ հարյուր հազար զորքի մասին։

Տասնմեկերորդ ամսվա սկզբին՝ ձմռանը, Ցաո Ցաոն ծանր պարտություն կրեց Չըպիի ճակատամարտում։

Երբ Վեյի կայսրը հարավ արշավեց Ծին նահանգ, Լյու Ցոնը ամբողջ նահանգով հանձնվեց, իսկ Լյո Պեյը կորցրեց իր ուժերը, զորքը փոքրացավ և նա չուներ կանգնելու տեղ։
Այդ ժամանակ Ճուկը Լյանը քսանյոթ տարեկան էր։ Նա առաջարկեց ռազմավարական ծրագիր և անձամբ մեկնեց Սուն Ցյենի մոտ՝ Ուի շրջան օգնություն խնդրելու համար։

«
»
Ճուկը Լյանի կենսագրությունը (Երեք թագավորությունների գրառումներից)

### Բավարար սնունդ և բավարար զորքեր

Մին դինաստիայի ժամանակաշրջանի նկարիչ Ճան Ֆընի կողմից ստեղծված «Ճուկը Լյանի դիմանկարը» ներկայում պահվում է Թայպեյի Ազգային պալատական թանգարանում։
Չըպիի ճակատամարտից հետո Սուն Ցյենը, Լյո Պեյը և Ցաո Ցաոն բաժանեցին Ծին նահանգը։ Ցաո Րընը մնաց Ծյանլինում, իսկ Ճոու Յուն ուղարկեց Կան Նինին դեպի արևմուտք՝ գրավելու Իլինը։ Ցաո Րընի զորքերը շրջապատեցին Կան Նինին, իսկ Լյու Մընը խորհուրդ տվեց Ճոու Յուին բաժանել զորքերը և օգնություն ուղարկել Կան Նինին՝ միաժամանակ Լին Թոնին թողնելով Ծյանլին քաղաքի արտաքին պաշտպանությունը։ Ծիանան տասնչորսերորդ տարվա վերջում Ցաո Րընը զորքերը հետ քաշեց դեպի Սյանյան, իսկ Ճոու Յուն դարձավ Նանծյուն գավառի կառավարիչ։

Սուն Ցյուենը վերահսկում էր Ծյանսյան։ Լյո Պեյի հիմնական տարածքը դարձավ Ծյանքոուն, որը վերանվանվեց Կոնան։

Ծիանան տասներեքերորդ տարվա (208 թ.) դեկտեմբերին Ծին նահանգի հարավային չորս գավառները ամբողջությամբ անցան Լյո Պեյի վերահսկողության տակ։

Ծիանան տասնչորսերորդ տարվա (209 թ.) ձմռանը Լյո Ցին մահացավ, և նրա ենթակաները Լյո Պեյին ընտրեցին Ծին նահանգի կառավարիչ։ Լյո Պեյը նահանգի վարչական կենտրոնը տեղադրեց Կոնան քաղաքում։

Այնուհետև Լյո Պեյը գրավեց հարավային Ծյաննան նահանգը և Ճուկը Լյանին նշանակեց ռազմական խորհրդական-գնդապետ՝ վերահսկելու Լինլինի, Կուիյանի և Ճանշայի երեք գավառները, հավաքելու հարկերը և դրանք օգտագործելու բանակի կարիքների համար։

Ըստ «Լինլինի վաղեմի գիտնականների պատմություն» գրքի մեկնաբանության՝ Ճուկը Լյանը այդ ժամանակ ապրում էր Լինճընում։

«Այս գավառը գտնվում է Ճանշայի, Լինլինի և Կուիյանի երեք գավառների կենտրոնում․ այստեղից կարգավորվում են նրանց հարկերը, ուստի սա ամենակարևոր ռազմավարական վայրն է»։

«Ծը Ճը Թոնծյեն» գրքում (Հան դինաստիայի տարեգրություն, Ծիանան տասներեքերորդ տարի) Հու Սան Շընը բացատրում է «ռազմական խորհրդական-միջին գնդապետ» պաշտոնը․ «Ռազմական խորհրդականը հին ժամանակների զորահրամանատարական կոչում էր։ Ցաո Րընը սկզբում սահմանեց “ռազմական խորհրդական-ծիսական պաշտոնյան” կոչումը, իսկ Լյո Պեյը սահմանեց “ռազմական խորհրդական-միջին գնդապետ” կոչումը․ երկուսն էլ ստեղծվել էին ժամանակի ռազմական կարիքներից ելնելով։ Սակայն առաջինը միայն մասնակցում էր ռազմավարական որոշումների ընդունմանը, իսկ միջին գնդապետը նաև իրական զորքի հրամանատարություն ուներ։ Հետագայում Ճուկը Լյանը բարձրացվեց և դարձավ “ռազմական խորհրդական-գեներալ”»։

«Երեք թագավորությունների պատմություն» գրքի «Շուի բաժնի, Փան Տոնի և Ֆա Ճընի կենսագրություն» հատվածում նշվում է, որ Ճուկը Լյանը ասել է․«Երբ տիրակալը գտնվում էր Միճուում, հյուսիսում վախենում էր Ցաո Րընի հզորությունից, արևելքում զգուշանում էր Սուն Ցյենի ճնշումից, իսկ ներսում նաև անհանգստանում էր, որ Սուն տիկինը կարող է անսպասելի փոփոխություն առաջացնել։ Իրապես՝ ներքին ու արտաքին դժվարությունների մեջ էր»։

Ծիանան տասնվեցերորդ տարում Իճոուի կառավարիչ Լյո Ճանը ուղարկեց Ֆա Ճընին՝ Լյո Պեյին դիմավորելու և Շու հրավիրելու՝ Ճան Լուի դեմ օգնելու համար։ Ճուկը Լյանը և Կուան Յուին մնացին՝ պահպանելու Ծյանտոնը։

Ծիանան տասնյոթերորդ տարում (212 թ.) դեկտեմբերին Լյո Պեյն ու Լյո Ճանը խզեցին հարաբերությունները։ Լյո Պեյը Ծյամընից վերադարձավ և հարձակվեց Լյո Ճանի վրա։ Ճուկը Լյանը, Ճան Ֆեյը և Ճաո Յունը զորքով բարձրացան գետով վեր՝ բաժանելով ուժերը և խաղաղեցնելով գավառներն ու շրջանները, ապա միացան Լյո Պեյին՝ պաշարելու Չընտու։

Լյո Պեյը մեկ տարի պաշարեց Լուոչընը։ Քաղաքը պաշտպանում էր Ճան Րընը, որի ենթականերից մեկի արձակած մոլոր նետը սպանեց Փան Տոնին։

Ճուկը Լյանը Կուան Յուին թողեց՝ պահպանելու Ծյանտոնը, իսկ ինքը Ճան Ֆեյի և Ճաո Յունի հետ գետի հոսանքին հակառակ շարժվեց դեպի Պատոն։

Ծիանան տասնիններորդ տարում (214 թ.) ամռանը Լյո Պեյը գրավեց Լուոչընը։

Ճուկը Լյանը Ճաո Յունին ուղարկեց այլ ճանապարհով՝ խաղաղեցնելու Ծյանյան և Ծյենվեյ գավառները, իսկ Ճան Ֆեյը խաղաղեցրեց Պասին և Տըյանը։ Նրանք Լյո Պեյի և Հուան Ճոնի հետ միասին պաշարեցին Չընտու։

Չընտուի գրավումից հետո Ճուկը Լյանը նշանակվեց ռազմական խորհրդական-գեներալ և ստանձնեց ձախ գեներալի գրասենյակի գործերը։

Երբ Կուան Յուին լսեց, որ Մա Չաոն հանձնվել է, և քանի որ նա հին զինակից չէր, նամակ գրեց Ճուկը Լյանին՝ հարցնելով, թե ում կարելի է համեմատել Մա Չաոյի ունակությունները։ Ճուկը Լյանը, իմանալով Կուան Յուիի հպարտ բնավորությունը, պատասխանեց․ «Մա Չաոն ունի թե՛ ռազմական, թե՛ քաղաքացիական կարողություններ, նրա խիզախությունը գերազանցում է սովորական մարդկանց։ Նա իր ժամանակի հերոս է, ինչպես Ցին Պուն և Փըն Յուեն, և կարելի է համեմատել Ճան Ֆեյի հետ։ Սակայն նույնիսկ նա չի հասնում քեզ՝ Մեծ Մորուսավորիդ, որը բոլորից վեր ես»։

Լյո Պեյը ուղարկեց Ծյեն Յոնին Չընտու՝ համոզելու Լյո Ճանին հանձնվել։ Լյո Ճանը որոշեց բացել քաղաքի դարպասները և նույն կառքով դուրս եկավ քաղաքից՝ իր ճակատագիրը հանձնելով։ Այդպես Լյո Պեյը դարձավ Իճոուի տերը և ստանձնեց Իճոուի կառավարիչի պաշտոնը։

### Շու Հանի վարչապետ

Ըստ «Հուայան կուոճը» գրքի՝ Ճուկը Լյանը, Կուան Յուին, Ճան Ֆեյը և Ֆա Ճընը պարգևատրվեցին հինգ հարյուր ջին ոսկիով, հազար ջին արծաթով և տասը հազար կտոր մետաքսով։ Ճուկը Լյանը ռազմական խորհրդականի միջին գնդապետի պաշտոնից բարձրացվեց ռազմական խորհրդական-գեներալի աստիճանի և ստանձնեց ձախ գեներալի գրասենյակի գործերը։ Մինչ Լյո Պեյը ընդլայնում էր իր տարածքները, Ճուկը Լյանը մնում էր թիկունքում՝ ապահովելով առաջնագծի բանակի պարենն ու զորքը։

Ծիանան քսաներորդ տարում (215 թ.) սկզբին Ցաո Րընը հարձակվեց Ճան Լուի վրա և գրավեց Հանճոն գավառը։ Ցաո Րընի երկու գլխավոր քարտուղարները՝ Սիմայի և Լյո Յե, նրան խորհուրդ տվեցին Հանճոնը ձեռք բերելուց հետո անմիջապես մտնել Իճոու և հարձակվել Լյո Պեյի վրա։ Ճուկը Լյանը, Ցաո Րընից պաշտպանվելու համար, զորք տեղակայեց Ճյանյանում։

Այդ ժամանակ Սուն Ցյուենը մարդ ուղարկեց՝ պահանջելու Ծյանտոնը։

Լյո Պեյը Իճոուից շարժվեց դեպի Միճու և Սուն Ցյուենի զորքերի հետ դիմակայության մեջ մտավ՝ պատրաստվելով վերադարձնել Ճանշայ, Լինլին և Կուիյան երեք գավառները, որոնք վերցրել էր Սուն Ցյուենը։ Կողմնակի գեներալ Հուան Ճոնը Լյո Պեյին ասաց․ «Եթե կորցնենք Հանճոնը, ապա Սանպան չի դիմանա․ դա կնշանակի կտրել Շուի բազուկներն ու ազդրերը»։ Լյո Պեյը, վախենալով Իճոուն կորցնելուց, դեսպան ուղարկեց Սուն Ցյուենի մոտ՝ հաշտություն խնդրելու։ Սուն Ցյուենը հանձնարարեց Լյո Սուին փոխանցել իր պատասխանը, և արդյունքում Ծյանտոնը բաժանվեց՝ սահման ընդունելով Սյան գետը․ Ծյանսյա, Ճանշայ և Կուիյան գավառներից արևելք ընկած տարածքները անցան Սուն Ցյուենին, իսկ Նանծյունից, Լինլինից և Ուլինից արևմուտք ընկած տարածքները՝ Լյո Պեյին։ Հետագայում Ցաո Րընը զորքը վերադարձրեց մայրաքաղաք և նշանակեց Սյա Հոու Յուանին գլխավոր հրամանատար, Ճան Հըին՝ փոխհրամանատար, իսկ Տու Սիին հանձնարարեց ղեկավարել Հանճոնի վարչական գործերը։

Ծիանան քսաներկուերորդ տարվա նոյեմբերից Լյո Պեյը սկսեց արշավել Հանճոնի դեմ։ Նա Ճուկը Լյանին թողեց Չընտուում՝ որպես կենտրոնական ղեկավար, իսկ ինքը Ֆա Ճընի հետ հարյուր հազար զորքով շարժվեց հյուսիս և գրավեց Յանպին դարպասը։ Ճան Հըը զորք էր տեղակայել Կուանշը պաշտպանելու համար, և Լյո Պեյը չկարողացավ այն գրավել, ուստի շտապ նամակ ուղարկեց՝ Իճոուից զորք պահանջելով։

Ճուկը Լյանը խորհրդակցեց պաշտոնյա Յան Հոնի հետ։ Վերջինս ասաց․ «Հանճոնը Իճոուի կոկորդն է, նրանից է կախված Շուի լինելը կամ չլինելը։ Եթե կորցնենք Հանճոնը, Շուն չի մնա։ Սա տան ճակատագրի հարց է։ Այս պահին տղամարդիկ պետք է գնան կռիվ, իսկ կանայք կարող են զբաղվել մատակարարումներով։ Զորք ուղարկելու հարցում կասկած չկա»։ Քանի որ Ֆա Ճընը գտնվում էր Հանճոնում, Ճուկը Լյանը Յան Հոնին բարձրացրեց և նշանակեց նրան Շու գավառի կառավարիչ՝ Ֆա Ճընի փոխարեն։

Ծիանան քսանչորսերորդ տարում (219 թ.) Լյո Պեյը Տինծյուն լեռան ստորոտում բանակ դրեց և հրամայեց Հուան Ճոնին լեռան հետևում դարան պատրաստել։ Սյա Հոու Յուանը գլխավոր ուժերով հարձակվեց Լյո Պեյի վրա, իսկ Հուան Ճոնը բարձր դիրքից հարվածեց ներքև․ «Հուան Ճոնը առաջ էր մղվում նիզակի ծայրին պես, ոգևորում էր զինվորներին, թմբուկների ու ղողանջների ձայնը ցնցում էր երկինքը, հաղթական աղաղակները լցնում էին ձորը։ Մի ճակատամարտում սպանեց Յուանին, և նրա զորքը մեծ պարտություն կրեց»։

Ցաո Րընը Չանանից զորքով շարժվեց՝ Պաոսյե հովտով հասնելով Հանճոնը։ Լյո Պեյն ասաց․ «Թեև Ցաո Րընը անձամբ գա, ոչինչ չի կարող անել․ Հանճոնը անպայման իմը կլինի»։ Ամռան հինգերորդ ամսին Ցաո Րընը դուրս բերեց զորքը Հանճոնից, և այն անցավ Լյո Պեյի տիրապետության տակ։

 Այնուհետև Ճուկը Լյանը դուրս եկավ Լուո հովտով, զորք տեղակայեց Սինշը լեռան վրա և կառուցեց ծխային ազդանշանների աշտարակներ՝ պաշտպանվելու Ցաո Րընից։

Աշնան յոթերորդ ամսին Մա Չաոն, Փան Սին, Շը Յուանը, Ճուկը Լյանը, Կուան Յուին, Ճան Ֆեյը, Հուան Ճոնը, Ֆա Ճընը, Լի Յանը և ևս ընդհանուր 120 մարդ միասին դիմում ներկայացրին՝ խնդրելով, որ Լյո Պեյը հռչակվի Հան թագավոր։

Տասներորդ ամսին Վու պետության Լյու Մընը հարձակվեց Կուան Յուիի վրա։ Կուան Յուին պարտվեց, փախավ Մայ քաղաք և բռնվեց Լյու Մընի ենթակաների կողմից, որոնք նրան սպանեցին։

Երբ Լյո Ֆընը կորցրեց Հանճոնի արևելյան երեք գավառները և փախավ Չընտու, Ճուկը Լյանը մտահոգվեց, որ Լյո Պեյի մահից հետո Հոուճու Լյո Շանը դժվարությամբ կկարողանա վերահսկել խիստ և քաջ Լյո Ֆընին։ Լյո Պեյը կարծում էր, որ Լյո Ֆընը զորք չի ուղարկել Կուան Յուիին օգնության և նաև հակասության մեջ է մտել Մըն Տայի հետ՝ ստիպելով նրան անցնել թշնամու կողմը։ Այդ պատճառով հրամայեց Լյո Ֆընին ինքնասպան լինել, և նա մահացավ։

Ծիանան քսանհինգերորդ տարում (220 թ.) Ցաո Րընը մահացավ հիվանդությունից, իսկ Ցաո Պին զավթեց Հան գահը և իրեն կայսր հռչակեց։

Ծիանան քսանվեցերորդ տարում (221 թ.) Շուում լուր տարածվեց, թե Հան Սյեն կայսրը սպանվել է։ Հան թագավոր Լյո Պեյը սուգ հայտարարեց և հետմահու նրան շնորհեց Սյաոմին կայսր տիտղոսը։

Պալատականները հորդորեցին Լյո Պեյին կայսր հռչակվել։ Սկզբում նա չհամաձայնեց։ Ճուկը Լյանը նրան համոզեց՝ պատմելով, թե ինչպես Կըն Չունը ժամանակին համոզել էր Լյու Սյուին գահ բարձրանալ։ Վերջապես Լյո Պեյը ընդունեց նախարարների առաջարկը և հռչակվեց կայսր։

Լյո Պեյը կայսր դառնալուց հետո նշանակեց Ճուկը Լյանին վարչապետ (չընսյան)։ Ճուկը Լյանը ստանձնեց նաև պետական գործերի գլխավոր վերահսկողությունը և ստացավ կայսերական լիազորությունների նշանը։

«Վարչապետ Լյան, ամբողջությամբ ըմբռնի՛ր Իմ կամքը, մի՛ ծուլանա լրացնել Իմ թերությունները, օգնի՛ր վերականգնելու և տարածելու վերածնված փառքը, որպեսզի լույսը լուսավորի ողջ աշխարհը։ Տե՛ր իմ, ջանք գործադրիր»։

«
»
 «Վարչապետին նշանակելու կայսերական հրամանագիր» («Ցը Չընսյան Ճաո»)

### Պայտին վստահեց իր որբին

«Կոնմինգը խաղաղեցնում է հինգ ուղիները» փայտե փորագրության վրա աջ կողմում պատկերված են Ճուկը Լյանը, իսկ ձախ կողմում՝ Լյու Շանը։222 թ. օգոստոսին Լյո Պեյը արշավեց դեպի Սուն Ցյուեն պետություն՝ փորձելով հետ գրավել Ծյանտոնը և վրեժ լուծել Կուան Յուիի մահվան համար։ Լյո Պեյը ծանր պարտություն կրեց և նահանջեց դեպի Իլին։

Ճուկը Լյանը ցավով նշեց, որ եթե Ֆա Ճընը դեռ կենդանի լիներ, կարող էր կանխել Լյո Պեյի արևելյան արշավանքը։ Նույնիսկ եթե Լյո Պեյը շարունակեր արշավել, Ֆա Ճընը ուղեկցելու դեպքում պատերազմական իրավիճակը այդքան ծանր պարտություն չէր բերի։

Սուն Ցյուենը դեսպան ուղարկեց Լյո Պեյի մոտ՝ հաշտություն խնդրելու համար։ Լյո Պեյը պատվիրեց Ճոնշան անունով պաշտոնյային պատասխանել և նաև ուղարկեց Ֆեյ Յիին Վու պետություն՝ այցով։

Ծիանան երրորդ տարվա (223 թ.) փետրվարին Ճուկը Լյանը ստացավ Լյո Պեյի հրամանը և Լյո Յենի ու Լյո Լիի հետ Չընտուից եկավ Տինծյուն։ Լյո Պեյը ծանր հիվանդ էր և իր որդուն՝ Լյո Շանին, հանձնեց Ճուկը Լյանի խնամքին՝ հրամայելով, որ վարչապետ Ճուկը Լյանը օգնի թագաժառանգին, իսկ Լի Յանը լինի նրա օգնականը։

Ապրիլի վերջերին Լյո Պեյն ասաց Ճուկը Լյանին․ «Քո կարողությունները Սիմայի Հուեյից տաս անգամ մեծ են և անպայման կարող ես ապահովել պետության կայունությունը և ավարտին հասցնել մեծ գործը։ Եթե ժառանգորդ Լյո Շանը կարող է աջակցություն ստանալ, ապա աջակցիր նրան, իսկ եթե նա չունի բավարար ունակություն, դու կարող ես ինքդ որոշել»։

Ճուկը Լյանը լացելով պատասխանեց․ «Ես անպայման կսպառեմ իմ ուժերը, կծառայեմ հավատարմությամբ և մինչև մահ կպաշտպանեմ պետությունը»։

Լյո Պեյը նաև հանձնարարեց Լյո Շանին և մյուս որդիներին հետևել վարչապետին և ծառայել նրան այնպես, ինչպես հորը։

Ապրիլին Լյո Պեյը մահացավ, և Սուն Ցյենը ուղարկեց Ֆըն Սիին՝ որպես դեսպան՝ Պայտի քաղաքում սուգ հայտնելու համար։ Լյո Շանը գահ բարձրացավ, Ճուկը Լյանին շնորհվեց Ուսյանխոու տիտղոսը և նշանակվեց Իճոուի կառավարիչ։ Նա բացեց սեփական վարչական գրասենյակ և կառավարում էր պետական գործերը․ մեծ թե փոքր հարցերը «բոլորը որոշվում էին Ճուկը Լյանի կողմից»։

Հարավային շրջանների՝ Նանծյունի ցեղապետերն ու հզոր մարդիկ ապստամբություն բարձրացրին։ Ճուկը Լյանը դրանք ժամանակավորապես մի կողմ դրեց և համարեց, որ «հացահատիկը բանակի ամենակարևոր գործոնն է»։ Նա ակտիվորեն զարգացրեց գյուղատնտեսությունը, փորձեց թեթևացնել գյուղացիների բեռը և կառուցեց ոռոգման համակարգեր։

Ճուկը Լյանը ստեղծեց Սիմայի պաշտոնի ենթակայությամբ ռազմական գործիչներ՝ Սիմայի և Ծաո Րընին ենթակա աղի վարչության սպաներին, որոնք ղեկավարում էին երկաթի ձուլումն ու աղի արտադրությունը։ Նա նաև խրախուսեց թթի տնկումը, մետաքսի որդերի բուծումը, մետաքսի մանումն ու Շուի բրոկադի արտադրությունը՝ ասելով․ «Այսօր ժողովուրդը աղքատ է, երկիրը՝ թույլ, թշնամուն դիմակայելու միջոցը միայն բրոկադի արտադրությունն է»։

Ճուկը Լյանը ուղարկեց Կուանհան գավառի կառավարիչ և դեսպան Տըն Ճըին դեպի Վու պետություն։ Սուն Ցյենը դադարեցրեց հարաբերությունները Ցաո Վեյի հետ և ուղարկեց Ճան Վընին՝ Շու Հան պետություն այցելելու համար։

Միևնույն ժամանակ Ցաո Վեյի պաշտոնյաներ Հուա Սինը, Վան Լանը, Չըն Ցյունը, Սյու Չժին և Ճուկը Լյանը՝ Ճան Վայի հետ միասին նամակ ուղարկեցին՝ համոզելով Ճուկը Լյանին ամբողջ պետությունը հանձնել Ցաո Վեյին, սակայն նա մերժեց։

Ծիենսին յոթերորդ տարում (229 թ.) ապրիլին Վու պետության Սուն Ցյենը համաներում հայտարարեց և փոխեց տարվա անունը։ Նա հարավային զոհասեղանում երկրպագեց երկնքին և իրեն հռչակեց կայսր։ Ճուկը Լյանը ուղարկեց Չըն Ճընին՝ շնորհավորելու Սուն Ցյենի գահ բարձրացումը։ Երեք ամիս անց Սուն Ցյենը մայրաքաղաքը Վուչանից տեղափոխեց Ծիենյե։

### Մայիսյան հատում

Ճուկը Լյանի արշավանքի երթուղու քարտեզը հարավում
Բանացյալ չորսերորդ տարում (224 թ.) գարնանը ընդունվեց «գյուղատնտեսությունը զարգացնել, հացահատիկ կուտակել, սահմանները փակել և ժողովրդին հանգստացնել» քաղաքականությունը։

Ծիենսին երրորդ տարում (225 թ.) Ճուկը Լյանը մեծ բանակով արշավեց դեպի հարավ։ Մեկնելուց առաջ նա հարցրեց Մա Ճընի կարծիքը, և Մա Ճընը առաջարկեց «հարձակվել մտքի վրա՝ որպես առաջնային ռազմավարություն»։

Լյո Շանը Ճուկը Լյանին շնորհեց ոսկե կացին-գլխիկով զենք, ծածկով կառք, ինչպես նաև առջևի և հետևի փետուրազարդ թմբուկային նվագախմբերի երկու ստորաբաժանում և վաթսուն Հու Պըն պահակ։

Հետագայում Ճուկը Լյանը ներխուժեց Նանճոնի հեռավոր շրջաններ և արշավեց Յոնքայի, Կաո Տինի և Մըն Հուոի դեմ։ Նա ընդունեց Մա Ճընի «միտքը գրավելով հաղթելու» ռազմավարությունը․ նախ պարտության մատնեց Յոնքայի զորքը, հետո՝ Մըն Հուոին։ Աշնանը բոլոր խռովությունները ճնշվեցին։

Մըն Հուոն հանձնվեց, իսկ Ճուկը Լյանը զորքը շարժեց դեպի արևելք և Լի Հուեյի ու Մա Ճոնի հետ հանդիպեց Կունմինի Տյենչը լճի մոտ։

Այս հարավային արշավի նպատակն էր երկու բան․ զարգացնել Նանծյուն շրջանը և ուժեղացնել Շու Հան պետության տնտեսական ու ռազմական հզորությունը, ինչպես նաև նախապատրաստվել Ցաո Վեյի դեմ հյուսիսային արշավանքներին։

Այնուհետև Շու Հանի լեռնային մարտունակությունը ուժեղացավ Նանծյունի լեռնային զորքերի համալրման շնորհիվ։

Լյու Սմյենը կարծում էր, որ թեև Ճուկը Լյանը, Լի Հուեյը և Լյու Քայը մեծ ջանքեր գործադրեցին, հարավային ոչ-հան ժողովուրդների տարածքները դեռ ամբողջությամբ չէին կայունացել։ Միայն այն բանից հետո, երբ Մա Ճոնը վերահսկեց Լայծյան շրջանը, Ճան Յին պաշտպանեց Յուեսին, իսկ Հուո Յին պաշտպանեց Յոնճանը, հնարավոր եղավ վերջնականապես հաստատել կառավարումը։

Այս մարդիկ փորձեցին հաշտեցնել տեղացիներին, բայց լիովին չհրաժարվեցին ռազմական գործողություններից։ Սա ցույց է տալիս, որ «մտքով հաղթելու» ռազմավարությանը չի կարելի ամբողջությամբ ապավինել։

Ընդհանուր առմամբ, Ճուկը Լյանի հիմնական նպատակը մնաց հյուսիսը, իսկ հարավային շրջաններում նա պարզապես փորձում էր կանխել ապագա վտանգները։ Հարավային կառավարումը չհասավ իդեալական մակարդակի, ուստի այն չպետք է չափազանց գովաբանել։

### Հինգ հյուսիսային արշավանքներ Ցաո Վեյի դեմ

Ճուկը Լյանի արշավախմբի նկարը Ցին դինաստիայի նկարչի կողմից:
Ծիենսին հինգերորդ տարի (227 թ.) Ճուկը Լյանը զորքով շարժվեց հյուսիս և տեղակայվեց Հանճոնում։ Մեկնելուց առաջ նա Լյո Չանին ներկայացրեց «Չուշը պյաո»-ն։ Այնուհետև դուրս եկավ արշավի և բանակեց Միճուում։

Ճուկը Լյանը նշանակեց Ճան Իին վարչապետի գրասենյակի ավագ քարտուղար, իսկ Ճան Յունին՝ որպես խորհրդական՝ պետական գործերը վարելու համար։ Ճան Իի մահից հետո Ճան Յունին ստանձնեց նրա պաշտոնը։ Ճուկը Լյանը զորքով շարժվեց հյուսիս և Հան գետի հյուսիսային կողմում՝ Յանպինում և Շըմայում, հիմնեց մեծ ճամբար՝ շարունակելով տեղակայվել Հանճոնում։

Ծիենսին վեցերորդ տարի (228 թ.) գարնանը Ճուկը Լյանը հայտարարեց, թե պատրաստվում է Սյեկուի ճանապարհով հարձակվել Մեյի վրա։ Նա Ճաո Յունին և Տըն Ճը-ին ուղարկեց որպես շեղող զորք՝ զբաղեցնելու Ծիկու հովիտը, մինչ Ցաո Րըն-ը զորքով դիմակայեց նրանց։ Իսկ ինքը՝ Ճուկը Լյանը, գլխավոր ուժերով հարձակվեց Ցիշանի վրա։ Բանակը կարգապահ էր, պարգևատրումն ու պատիժը՝ խիստ և արդար, հրամանները՝ հստակ։ Նանանի, Թյենշուեյի և Անտինի գավառները ապստամբեցին Վեյի դեմ և արձագանքեցին Ճուկը Լյանի կոչին, ինչի հետևանքով ամբողջ Կուանճոնը ցնցվեց։

Վեյ կայսրը անձամբ մեկնեց արևմուտք՝ Չանանում իրավիճակը վերահսկելու համար և հրամայեց Ճան Հը-ին դիմակայել Ճուկը Լյանին։ Ճուկը Լյանը Մա Սուին նշանակեց առաջապահ զորքերի հրամանատար։ Նա Ճան Հը-ի հետ բախվեց Ծյեթինի մոտ։ Սակայն Մա Սուն խախտեց հրամանները և սխալ մարտավարություն կիրառեց, ինչի հետևանքով հիմնական ուժերը ջախջախվեցին։ Ճուկը Լյանը նահանջեց, տեղափոխեց Սիհսյենի ավելի քան հազար ընտանիք և վերադարձավ Հանճոն։ Նա մահապատժի ենթարկեց Մա Սուին՝ պատասխանատվությունը իր վրա վերցնելով ժողովրդի առաջ։ Վեյի կողմի Ցիշանի պահակապետ Կաո Կանը, որը մտադիր էր հանձնվել, այս իրադարձություններից հետո հրաժարվեց այդ մտքից։

Այնուհետև Ճուկը Լյանը իրեն երեք աստիճանով իջեցրեց և դարձավ աջ զորավար՝ շարունակելով կատարել վարչապետի պարտականությունները և ղեկավարել պետական գործերը։

Ծիենսին հինգերորդ տարվա ձմռանը (227 թ., տասներկուերորդ ամիս) Ճուկը Լյանը կրկին սկսեց հյուսիսային արշավանք։ Նա դուրս եկավ Սանկուանից և մոտեցավ Չընցանին։ Սակայն մթերքի պակասի պատճառով ստիպված էր նահանջել։ Իմանալով, որ Վան Շուանը հետապնդում է իրեն, նա նախապես դարան կազմակերպեց և սպանեց նրան։

Ծիենսին յոթերորդ տարի (229 թ.) գարնանը Ճուկը Լյանը ուղարկեց Չըն Շըն՝ գրոհելու Վուտու և Ինպին գավառները։ Երկու գավառների գրավումից հետո նա վերականգնվեց վարչապետի պաշտոնում։

Ծիենսին ութերորդ տարի (230 թ.) Վեյ պետությունը երեք ուղղությամբ արշավ սկսեց դեպի Հանճոն․ Սիմային շարժվեց Սիչընից, Ճան Հը՝ Ծըվու ճանապարհով, իսկ Ցաո Ճըն՝ Սյեկուի ճանապարհով։ Ճուկը Լյանը զորքով շարժվեց արևմուտք և հրամայեց Լի Յանին երկու տասնյակ հազար զինվորով շտապել Հանճոն՝ աջակցելու։

Ցաո Ճընը Ծյուն հովտով շարժվեց դեպի Նանճըն, Սիմային Վանչընից Հան գետով բարձրացավ մինչև Սիչըն, իսկ Ճան Հըն Սեգուից շարժվեց առաջ։ Կուոհուայը, Ֆեյ Յաոն և Սյահոու Պան ևս մասնակցում էին արշավին։ Երեք բանակները նախատեսում էին միավորվել Նանճընում։

Ճուկը Լյանը անձամբ գլխավորեց հիմնական զորքերը դիմակայելու համար։ Նա նաև հանձնարարեց Ծյանճոույի կառավարիչ Լի Յանին զորքեր բերել հյուսիսից և ուղարկեց Վեյ Յանին ու Վու Իին՝ հարվածելու Վեյի բանակի թիկունքին։

Աշնանը մեկ ամիս շարունակվող հորդառատ անձրևները դժվարացրին ճանապարհները և դանդաղեցրին Վեյի բանակի առաջխաղացումը։ Վերջիվերջո նրանք չհասան Հանճոն, և Վեյի կայսրը հրաման արձակեց նահանջել։

«Ես, որպես ծառա, կխոնարհվեմ և ամբողջ ուժովս կծառայեմ մինչև լիովին սպառվելը, մինչև մահ միայն կդադարեմ։ Իսկ թե հաջողություն կլինի, թե ձախողում, շահ կամ վնաս, դա արդեն իմ խելքով կանխատեսելի չէ»։

«
»
«Հետագա արշավի զեկուցագիր»
Ծյենսին իններորդ տարի (231 թ.) Ճուկը Լյանը կազմակերպեց չորրորդ հյուսիսային արշավանքը։ Նա արդեն ստեղծել էր «փայտե եզն ու հոսող ձին»՝ մատակարարման խնդիրը լուծելու համար, որը առաջացել էր նախորդ երեք արշավանքների ընթացքում, և բանակը զինել էր բազմակի արձակման աղեղներով։

Շուի բանակում Ճուկը Լյանը արշավեց իր ենթակաների՝ Վեյ Յանի, Վան Փինի, Կաո Սյանի, Վու Պանի և Ծյան Վեյի հետ։ Այդ ժամանակ Ցաո Ճըն-ը հիվանդությունից մահացավ, և Վեյի կայսրը Սիմայի-ին նշանակեց նրա փոխարեն՝ որպես բարձրագույն հրամանատար։

Սիմայի-ը ղեկավարում էր Ճան Հը-ին, Ֆեյ Յաոին, Տայ Լինին և Կուոհուային՝ դիմակայելու Շուի զորքին։ Երկու կողմերի ուժերը մոտավորապես հավասար էին։ Ճուկը Լյանը մի քանի անգամ մարտահրավեր նետեց, սակայն Սիմայի-ը չէր շարժվում։ Մեկ ամիս դիմակայությունից հետո Ճուկը Լյանը ձևականորեն նահանջեց՝ իրականում փորձելով հակառակորդին դուրս բերել ճակատամարտի։

Վեյի գեներալները բազմիցս խնդրեցին Սիմայի-ին նախաձեռնություն ցուցաբերել։ Մայիսին նա երկու ուղղությամբ հարձակվեց․ մի ուղղությամբ անձամբ հարվածեց Ճուկը Լյանի գլխավոր ճամբարին, մյուս ուղղությամբ Ճան Հը-ը հարձակվեց հարավում գտնվող Շուի դիրքերի վրա։

Մի կողմից Ճուկը Լյանը «ութ կազմերի մարտավարությամբ» ծանր հարված հասցրեց Սիմայի-ի բանակին, մյուս կողմից Ճան Հըն չկարողացավ հաղթել Վան Պինի պաշտպանությանը։ Այնուհետև Ճուկը Լյանը Վեյ Յանի, Կաո Սյանի և Վու Պանի միջոցով ուժեղ հարձակում սկսեց և մեծ հաղթանակ տարավ՝ ձեռք բերելով հազարավոր զրահներ ու զենքեր։

Այդ ընթացքում Լի Յենը պատասխանատու էր մթերքի փոխադրման համար, սակայն մատակարարումը ընդհատվեց։ Նա մարդ ուղարկեց Ճուկը Լյանի մոտ՝ առաջարկելով նահանջել։ Վեցերորդ ամսին Ճուկը Լյանը նահանջեց դեպի Հանճոնը։ Սիմայի-ը ուղարկեց Ճան Հը-ին հետապնդելու, և նա նետահարվեց ու զոհվեց։

Վերադարձից հետո Լի Յանը փորձեց իր մեղքը բարդել Ճուկը Լյանի վրա։ Սակայն Ճուկը Լյանը նրան հարցաքննեց, ստիպեց ընդունել մեղքը, զրկեց պաշտոնից և աքսորեց։

Ճուկը Լյանը նախարարների հետ միասին պաշտոնական գրություն ներկայացրեց («Չուշը պյաո»)՝ պահանջելով պատժել Լի Յենին։

Չորրորդ արշավանքից հետո Ճուկը Լյանը Հանճոնում վերակազմակերպեց բանակը, մարզեց զինվորներին, խթանեց երկրագործությունը և կուտակեց պաշարներ։ Ծյենսին տասնմեկերորդ տարի (233 թ.) նա Սյեկուի մուտքի մոտ կառուցեց պահեստներ և մեծ քանակությամբ հացահատիկ ամբարեց՝ նոր արշավանքի պատրաստվելու համար։

Ծյենսին տասներկուերորդ տարի (234 թ.) փետրվարին Ճուկը Լյան կրկին սկսեց հյուսիսային արշավանքը։ Նա Հանճոնում կենտրոնացրեց շուրջ հարյուր հազար զորք և ամբողջությամբ օգտագործեց «փայտե եզն ու հոսող ձին»՝ մատակարարման անընդհատությունը ապահովելու համար՝ միաժամանակ համաձայնություն ձեռք բերելով Սուն Ցյուենի ղեկավարած Վու պետության հետ՝ արևելքից և արևմուտքից համատեղ հարձակման համար։

Ճուկը Լյանը Վեյնան շրջանում բաժանեց զորքը և կազմակերպեց գյուղատնտեսական աշխատանքներ՝ պահեստային մթերք ապահովելու նպատակով։

Վեյ պետությունը երկու ճակատում դիմակայեց։ Կայսր Սիմա Հուեյը կիրառեց «արևմուտքում պաշտպանություն, արևելքում հարձակում» ռազմավարությունը․ արևմտյան ճակատում հրամայեց Սիմա Յին մոտ հարյուր հազար զորքով պաշտպանվել Շուի բանակից և ուղարկեց Ցին Պուին՝ երկու տասնյակ հազար հեծելազորով աջակցելու նրան։ Արևելյան ճակատում կայսրը անձամբ գլխավորեց արշավը Վու պետության դեմ։ Մայիսին Վու պետությունը հարձակվեց Վեյի վրա, իսկ հուլիսին նահանջեց։

Շու և Վեյ բանակները մնացին հավասար ուժերով և մտան կանգային դիմակայության փուլ։ Թեև Ճուկը Լյանը և Սիմա Յին ծառայում էին տարբեր պետությունների, նրանց միջև գաղտնի նամակագրություն կար։ Արագ հարձակման կողմնակից Ճուկը Լյանը բազմիցս մարտահրավեր նամակներ ուղարկեց «ամուր պաշտպանություն և հակառակորդին հոգնեցնելով հաղթելու» ռազմավարությունը նախընտրող Սիմա Յիին։ Մի անգամ նույնիսկ ուղարկեց կանացի հագուստ և զարդեր՝ ծաղրելով Վեյի գլխավոր հրամանատարին։

Սիմա Յին զեկույց ուղարկեց կայսրին՝ խնդրելով թույլ տալ մարտի դուրս գալ, սակայն կայսրը արգելեց և ուղարկեց պահակապետ Սին Պիին՝ իշխանական նշանով կանգնեցնելու Վեյի բանակը։

Ծյան Վեյը ասաց Ճուկը Լյանին․ «Սին Ծուոճըն իշխանական նշանով եկավ, և թշնամին այլևս դուրս չի գա»։

Ճուկը Լյանը պատասխանեց․ «Նրանք իրականում մարտական մտադրություն չունեն, բայց խնդրում են կռվել միայն իրենց զորքի առջև քաջություն ցույց տալու համար։ Զորավարը բանակում կարող է որոշում կայացնել նույնիսկ կայսեր հրամանից անկախ»։

Սիմա Յին մարտական հագուստով հետախույզներ ուղարկեց՝ Ճուկը Լյանի զորքի վիճակը ուսումնասիրելու համար։ Իմանալով, որ Ճուկը Լյանը նստում է բաց գույնի կառքի վրա, գլխին կրում է կանեփե գլխարկ և ձեռքին ունի փետուրե հովհար, որով ղեկավարում է բանակը, Սիմա Յին ասաց․ «Սա կարելի է անվանել մեծ գիտնական զորավար»։

Երկու բանակները երեք ամիս դիմակայեցին Վեյ գետի ափին՝ առանց հաղթողի։ Ճուկը Լյանը հաճախ դեսպաններ էր ուղարկում Սիմա Յիի բանակ՝ մարտահրավեր նամակներով, սակայն Սիմա Յին խուսափում էր ռազմական թեմաներից և միայն հարցնում էր Ճուկը Լյանի առօրյայի, սննդի և վարչական ծանրաբեռնվածության մասին։

Ճուկը Լյանի դեսպանն ասաց․ «Ճուկը Լյան պարոնը վաղ արթնանում և ուշ քնում է, քսանից բարձր բոլոր պատիժները անձամբ է քննում, իսկ կերած սնունդը երեք շենից պակաս է»։ Հին ժամանակներում մարդը օրական միջինը հինգ շեն բրինձ էր ուտում, մինչդեռ Ճուկը Լյանը ուտում էր նույնիսկ միայնակ տարեց մարդու չափից քիչ։

Սիմա Յին ասաց․ «Լյանը շուտով կմահանա»։

Նա Ճուկը Լյանի կյանքի ռեժիմից եզրակացրեց, որ նրա կյանքը մոտենում է ավարտին։

### Աստղային ջրվեժ Վուճան հարթավայրում

Ճուկը Լյանի տաճարը, որը գտնվում է Ուճանյուանում
Ծյենսին տասներկուերորդ տարվա (234 թ.) օգոստոսին Ճուկը Լյան ծանր հիվանդացավ։ Շու Հանի վերջին կայսր Լյո Պեյը ուղարկեց պաշտոնյա Լի Ֆուին ճակատ՝ այցելելու նրան։

Ճուկը Լյանը վստահեց Լի Ֆունին և հույս հայտնեց, որ Ծյան Վեյը կդառնա իր հաջորդը։ Լի Ֆունը հարցրեց, թե էլ ով կարող է փոխարինել նրան, և Ճուկը Լյանը նաև նշեց Ֆեյ Իին, բայց հաջորդ հարցին այլևս չպատասխանեց։

Մահվանից առաջ Ճուկը Լյանը նաև մշակեց հարյուր հազար շու բանակի նահանջի ծրագիրը։

Երբ Լի Ֆունը վերադարձավ Չընտու, ըստ «Ծինշու» գրքի «Սյուան Տի հիշատակարան»-ի աստղագիտական գրառումների, ասվում է, որ երկնքում կարմիր աստղ հայտնվեց փայլող ճառագայթներով, շարժվեց հյուսիս-արևելքից դեպի հարավ-արևմուտք և ընկավ Ճուկը Լյանի ճամբարի վրա՝ երեք անգամ մոտենալով և նորից հեռանալով։ Շուտով Ճուկը Լյանը մահացավ Վուցյանյուան-ում, 54 տարեկան հասակում։

Ճուկը Լյանի մահից հետո Շու բանակը նրա վերջին ցանկության համաձայն լուռ կազմակերպեց զորքի նահանջը և գաղտնի չհայտարարեց մահվան մասին՝ շարժվելով դեպի Հանճոն։

Ըստ «Հանծին Չունցյո»-ի՝ Յան Իին և մյուսները կարգավորեցին բանակը և սկսեցին նահանջը։ Ժողովուրդը տեղեկացրեց Սիմա Հուեյին, որ Շու Հանը նահանջում է։ Սիմա Հուեյը, իմանալով այդ մասին, հրամայեց հետապնդել։

Շու բանակի ռազմական վերահսկիչ, գեներալ Ծյան Վեյը հրամայեց Յան Իին շրջել դրոշները և թմբուկներով աղմուկ բարձրացնել՝ կեղծ ուժ ցուցադրելով։ Սիմա Հուեյը վախեցավ, որ Ճուկը Լյանը կարող է ձևացնել մահը և ծուղակ գցել, ուստի հրամայեց նահանջել և այլևս չհետապնդել։

Այսպիսով Յան Իին շարեց բանակը և նահանջեց, և միայն Սյեկու հովիտ մտնելուց հետո պաշտոնապես հայտարարեց մահը։

Մի քանի օր անց, թեև Շու բանակը արդեն հեռացել էր, դատարկ, բայց կարգապահ դասավորված Շու Հանի ճամբարը դեռ սարսափ ներշնչող տեսք ուներ։

Սիմա Հուեյը ստիպված էր ընդունել Ճուկը Լյանի տաղանդն ու համարձակությունը՝ նրան անվանելով «երկնքի տակ հազվագյուտ հանճար»։

Վեյ բանակը Սյեկուից դեպի հարավ հետապնդեց Շու բանակին, բայց ճանապարհին միայն տեսավ հակառակ հեծելազորի դեմ տեղադրված երկաթե փշեր։

Սիմա Հուեյի նահանջից հետո ժողովրդի մեջ տարածվեց ասացվածքը․

«Մեռած Ճուկը Լյանը փախցնում է կենդանի Ճոն Տան»։

Երբ մարդիկ այս մասին ասացին Սիմա Հուեյին, նա պատասխանեց․

«Ես կարող եմ կանխատեսել նրա կյանքի ընթացքում կատարվելիքը, բայց չեմ կարող կանխատեսել նրա մահը»։

## Պատմական ավանդապատում

* Հարավային Ցի Լյան դարաշրջանում գրող Ին Յունը իր «Սյաոշուո» գրքում արձանագրել է մի պատմություն, որը կապված է Ճուկը Լյան-ի հետ։ Պատմությունը նկարագրում է, թե ինչպես Արևելյան Ծինի ազդեցիկ գործիչ Հուան Վընը, երբ արշավում էր Շուի դեմ, հանդիպեց մի հարյուրամյա ծերունու։ Վերջինս երիտասարդ ժամանակ ծառայել էր այն օրերին, երբ Ճուկը Լյանը դեռ կենդանի էր։ Հուան Վընը նրան հարցրեց․ «Այսօրվա աշխարհում ո՞վ կարող է համեմատվել Ճուկը Լյանի հետ»։ Ծերունին պատասխանեց․ «Երբ Ճուկը Լյանը կենդանի էր, ես չէի կարծում, թե նա առանձնապես ինչ-որ արտասովոր մարդ է։ Բայց նրա մահից հետո հասկացա, որ ոչ ոք չի կարող նրա հետ համեմատվել»։

## Ընտանիք

**Նախնիներ Ճուկը Ֆընը՝ Հան Յուան Տիի օրոք զբաղեցրել է Սըլի տեսուչի պաշտոնը։ Նա հայտնի էր օրենքի խիստ կիրառմամբ և ուղղամիտ բնավորությամբ։

**Հայրական սերունդ Ճուկը Կուեյը՝ Արևելյան Հանի վերջում եղել է Թայշան գավառի փոխկառավարիչ։
* Ճուկը Սյուանը՝ հորեղբայրը, սկզբում եղել է Յուճանի կառավարիչ, ապա ապավինել է Լյո Պյաոյին և խնամել է Ճուկը Լյանին ու Ճուկը Ծյունին։

**Եղբայրներ և քույրեր Ճուկը Ծինը՝ Ճուկը Լյանի ավագ եղբայրը։ Արևելյան Ու պետությունում զբաղեցրել է մեծ զորավարի, ձախ գլխավոր պաշտպանապետի և Յուճոուի կառավարիչի պաշտոններ, ինչպես նաև կրել է Վանլինի հոու տիտղոսը։ Երկու եղբայրները պետական գործերում երբեք չեն առաջնորդվել ազգակցական զգացմունքներով։
* Ճուկը Ծյունը՝ Ճուկը Լյանի կրտսեր եղբայրը։ Ծառայել է Շու Հանում և հասել է Չանշուեյ դպրոցի գնդապետի պաշտոնին։
* Ճուկը Լյանը ունեցել է երկու քույր։ Ավագ քույրը ամուսնացել է Սյանյանի ազդեցիկ Քուայ տոհմի ներկայացուցիչ Քուայ Ցիի հետ, իսկ կրտսերը՝ Պան Տըկոնի որդի Պան Շանմինի հետ։

**Կինը Հուան տիկինը՝ հայտնի գիտնական Հուան Չընյանի դուստրը և Լյո Պյաոյի զարմուհին։ Ժողովրդական ավանդույթում նրան կոչել են Հուան Յուեյին, Հուան Շոու կամ Հուան Շո։ Սոն դարաշրջանի գրառումների համաձայն՝ նա ստեղծել էր ալրաղացի փայտե սարք, որը «աղում էր թռչող արագությամբ»։ Ասվում է, որ Ճուկը Լյանը նրանից սովորել է այդ հնարքը, և «փայտե եզն ու հոսող ձին» ստեղծելու գաղափարը ներշնչված էր դրանից։

Ճուկը Լյանը դառնալով Հուան Չընյանի փեսան՝ ազգակցական կապեր հաստատեց նաև Ցայ Մաոյի ընտանիքի հետ․ նրա զոքանչը Ցայ Մաոյի քույրն էր և Լյո Պյաոյի երկրորդ կնոջ հարազատ քույրը։ Այսպիսով Ցայ Մաոն դարձավ Ճուկը Լյանի կնոջ եղբայրը, իսկ Լյո Պյաոն՝ նրա մորաքրոջ ամուսինը։

**Զավակներ Ճուկը Ցյաոն՝ սկզբում Ճուկը Ծինի երկրորդ որդին էր, հետագայում դարձավ Ճուկը Լյանի որդեգիր որդին։ Հասել է Յիվու գեներալի պաշտոնին, սակայն վաղաժամ մահացել է։
* Ճուկը Ճանը՝ Ճուկը Լյանի ավագ որդին։ Զբաղեցրել է մի շարք բարձր պաշտոններ և Վեյի կողմից Շուի նվաճման ժամանակ Ֆուչընի ճակատամարտում զոհվել է։

**Թոռներ Ճուկը Պանը՝ Ճուկը Ցյաոյի որդին։ Քանի որ Ճուկը Քընը սպանվել էր և ժառանգ չուներ, նա վերադարձել է շարունակելու Ճուկը Ծինի ճյուղը։
* Ճուկը Շանը՝ Ճուկը Ճանի ավագ որդին։ Հոր հետ միասին զոհվել է Ֆուչընի ճակատամարտում։
* Ճուկը Ծինը՝ Ճուկը Ճանի երկրորդ որդին։ 264 թվականին Ճուկը Սյանի հետ տեղափոխվել է Հըտոն և ծառայել Ծին դինաստիայում։ Իր ունակությունների շնորհիվ նշանակվել է Մեյ գավառի կառավարիչ և հետագայում հասել է Ծյանճոուի նահանգապետի պաշտոնին։

**Ծոռ Ճուկը Սյենը՝ Ճուկը Պանի որդին։ 264 թվականին տեղափոխվել է Հընտուն։

**Հորեղբոր որդիներ Ճուկը Տանը՝ Երեք Թագավորությունների ժամանակաշրջանում Ցաո Վեյի բարձրաստիճան պետական գործիչ և կարևոր զորավար էր։ Հասել է «Արևելքը նվաճող մեծ զորավարի» պաշտոնին։ Ավելի ուշ Շոուչուն քաղաքում ապստամբություն է բարձրացրել Սիմայի ընտանիքի դեմ, մասնավորապես Սիմա Ճաոյի իշխանության դեմ, սակայն պարտություն է կրել և սպանվել։

**Այլ տեղեկություններ Ցին դարաշրջանի Ճան Շուի «Ճուկը Ճոնվուհոուի երկերի ժողովածու․ Պատմություններ» գրքում հիշատակվում են նաև Ճուկը Լյանի ենթադրյալ երրորդ որդի Ճուկը Հուայը, Ճուկը Ճանի երրորդ որդի Ճուկը Ճըն և Ճուկը Լյանի դուստր Ճուկը Կուոն։ Սակայն պատմագիտական հետազոտող Ժան Չոնչընը կարծում է, որ այս անձինք հորինված կերպարներ են և իրականում գոյություն չեն ունեցել։
* Բացի այդ, «Դարերի սրբերի համապարփակ հայելի» գրքում նշվում է, թե Ճուկը Լյանը ունեցել է ևս մեկ որդի՝ Ճուկը Ցի անունով, որը հետագայում որդեգրվել է նրա կրտսեր եղբոր՝ Ճուկը Ծյունի կողմից։ Սակայն պաշտոնական պատմական աղբյուրներում նման գրառում չկա։

**Հետնորդներ**

Ճըծյան նահանգի Լանիսի Ճուկը Պակուա գյուղի բնակիչները իրենց համարում են Ճուկը Լյանի թոռ՝ Ճուկը Ծինի ժառանգներ։

Սակայն հետազոտող Յան Լինը նշում է, որ Լանիսի «Ճուկը տոհմի տոհմագրքում» Չըն Կուոֆուի նախաբանում գրված այն պնդումը, թե Ճուկը Շուանը Ճուկը Ծինի հետնորդն է, հստակ աղբյուրային հիմք չունի։ 264 թվականին Ճուկը Ծինի և մյուսների Հընտուն տեղափոխվելուց մինչև 884 թվականին Ճուկը Շուանի՝ Հուան Չաոյի ապստամբությունը ճնշելու անհաջող փորձը անցել է ավելի քան 600 տարի։ Եթե մեկ սերունդը հաշվի առնենք ավելի քան հարյուր տարի, դա բացատրելի չէ։

Բացի այդ, նույն նախաբանում նշվում է.«Ճուկը Լյանի կողմից Շուի կառավարումից մինչև Ճուկը Լիի տեղափոխությունը ընդհանուր առմամբ անցել է 700 տարի՝ փոխանցվելով 15 սերունդներով»։ Յան Լինը կարծում է, որ միջինում 47 տարին մեկ սերունդը չափազանց երկար ժամանակ է, ինչը կասկածի տեղիք է տալիս՝ թե՛ ուշ ամուսնությունների, թե՛ սերնդափոխության բնական ընթացքի առումով։

Ավելին, Ճուկը Շուանը եղել է Ծինճոուի Պոչանի բնակիչ և, ըստ երևույթին, կապ չի ունեցել Լանյայի Ճուկը տոհմի հետ, հետևաբար ևս չի կարող ապացուցվել, որ նա Ճուկը Լյանի անմիջական ժառանգն է։

Այսպիսի գրառումները չեն կարող հաստատել Չըն Կուոֆուի պնդումը, թե դրանք «հաստատվում են պաշտոնական պատմություններով, այլընտրանքային տարեգրություններով և տեղական տարեգրություններով»։ Ուստի Ճուկը Լյանին որպես նախահայր ներկայացնող տոհմագրքերի հավաստիությունը լուրջ կասկածի տակ է դրվում։

## Արժանիքներ և նվաճումներ

Ճուկը Լյան հոլը գտնվում է Չընտուի Ուհոու տաճարում

Չընտուն այժմ ունի 800 թթենի և 15 հեկտար աղքատ հող, որոնք ավելին քան բավարար են իմ երեխաների հագուստն ու սնունդը ապահովելու համար: Ինչ վերաբերում է ինձ, մայրաքաղաքից դուրս պաշտոնական պաշտոնում ծառայելիս, ես այլ ապրուստի միջոցներ չունեմ: Իմ հագուստն ու սնունդն ամբողջությամբ ապահովում է կառավարությունը: Ես չեմ զբաղվում որևէ այլ գործով՝ իմ հարստությունը մեծացնելու համար: Երբ մահանամ, ես չեմ թողնի որևէ ավելորդ մետաքս կամ անօրինական ճանապարհով ձեռք բերված եկամուտ, որպեսզի Ձերդ Մեծության վրա բեռ չդառնամ:

«
»
«Հիշատակ ուշ Տիրոջը»
Ճուկը Լյան Չինաստանի պատմության մեջ հայտնի քաղաքական գործիչ և գյուտարար էր։ Նա համարվում էր մարդ, ով իր մեջ միավորում էր հավատարմություն, արդարություն, իմաստություն և քաջություն։ «Եռաթագավորության վեպից» հետո նա չինական մշակույթում երկար ժամանակ ընկալվել է որպես իմաստության խորհրդանիշ։ Չինարենում և ճապոներենում «Ճուկը Լյան» անունը գրեթե դարձել է խելքի ու խորամանկության հոմանիշ։ Ճապոնիայի Սընգոկու ժամանակաշրջանում զորավարներից մեկին անգամ կոչել են «Նոր Կունմին»։ Իր տաղանդի և բարձր բարոյականության շնորհիվ հետագա սերունդները նրան շատ բարձր են գնահատել, իսկ «մինչև վերջ նվիրվել և մահանալ ծառայության մեջ» խոսքերը դարձել են շատերի նշանաբան։

Ճուկը Լյանի հավատարմությունը հատկապես մեծ հարգանքի է արժանացել։ Երբ Լյո Պեյը մահվանից առաջ իր որդուն՝ Լյո Ցյանին, վստահեց նրան, Ճուկը Լյանը ամբողջովին նվիրվեց պետության կառավարմանը և երիտասարդ տիրակալի աջակցությանը։ Նա անձամբ էր զբաղվում պետական գործերով, աշխատում էր անխոնջ և «Չուշը պյաո»-ում արտահայտել է իր հավատարմությունը։ Երկար տարիներ ղեկավարելով պետությունը՝ նա չէր կուտակում հարստություն, չէր փնտրում անձնական փառք կամ շահ։ Նրա նպատակն էր վերականգնել Հան դինաստիան՝ Հան Յուան Տիի ժառանգության ոգով։

Ասվում է, որ երբ Լի Յենը նրան առաջարկեց բարձր պատիվներ ընդունել, նա հրաժարվեց՝ նշելով, որ եթե չի կարողանում վերականգնել կենտրոնական հողերը, ապա արժանի չէ պարգևների։ Նա անգամ գրել է, որ իր ունեցվածքը սահմանափակվում է մի քանի հողակտորներով և ծառերով, իսկ իր ընտանիքը ապրում է համեստ կյանքով։ Մահվանից առաջ նա պատվիրել է իրեն թաղել պարզ ձևով՝ առանց ավելորդ ծիսակարգի կամ թանկարժեք առարկաների։

Ճուկը Լյանի մահից մոտ երեսուն տարի անց նրա որդին՝ Ճուկը Ծյունը, և թոռը՝ Ճուկը Կուոն, զոհվեցին մարտում՝ պաշտպանելով իրենց պետությունը։

Ճուկը Լյանը քաղաքական կյանքում ունեցել է բացառիկ ձեռքբերումներ։ Բացի այն, որ «Լոնճոնի ծրագիր»-ում նա Լյո Պեյի իշխանության համար մշակեց երկարաժամկետ ռազմավարական և դիվանագիտական ծրագիր, իր գործունեության սկզբնական շրջանում հաճախ աջակցում էր Լյո Պեյին՝ ապահովելով բանակը սննդով և զորքով։

Երբ նա սկսեց միանձնյա ղեկավարել Շու Հանի ռազմական և վարչական գործերը, պետության կառավարման հիմքում դրեց «օրենքը»։ Հետագայում արքունիքում առաջ քաշեց «ութ պարտականություն, յոթ զգուշացում, վեց վախ և հինգ երկյուղ» սկզբունքները՝ պաշտոնյաներին խրատելու համար, ինչի շնորհիվ արքունիքի մթնոլորտը կարգավորվեց։ Ժողովրդի շրջանում ձևավորվեց պարզ ու համեստ բարք, պարգևատրումն ու պատիժը դարձան հստակ և արդար՝ ընդգծելով օրենքի գերակայությունը, ինչը հին Չինաստանում հազվադեպ երևույթ էր։ Նա խրախուսում էր պաշտոնյաներին համատեղ քննարկումների և ազատ խորհրդատվության, խրախուսում էր բաց խոսքն ու առաջարկները։ Միաժամանակ համարձակորեն ստանձնում էր պատասխանատվություն և ընդունում սեփական սխալները։ Առաջին հյուսիսային արշավանքի ժամանակ, երբ սխալմամբ կարևոր պաշտոն վստահեց իրեն մոտ Մա Սուին և արդյունքում պարտություն կրեց, ինքնակամ ներկայացրեց զեկույց՝ ընդունելով մեղքը, խնդրեց իջեցնել իր պաշտոնը և օրենքի համաձայն պատժեց Մա Սուին։

«Երեք թագավորությունների պատմության» հեղինակ Չըն Շոուի հայրը Մա Սուի պարտությունից հետո ենթարկվել էր համատեղ պատասխանատվության և պատժի, սակայն Չըն Շոուն, այնուամենայնիվ, բարձր գնահատեց Ճուկը Լյանին՝ ասելով. «Նա, ով հավատարմությամբ օգտակար է ժամանակին, թեկուզ թշնամի լինի՝ պարգևատրվում է, իսկ նա, ով խախտում է օրենքը կամ ծուլանում է, թեկուզ մերձավոր լինի՝ պատժվում է»։ Սա ցույց է տալիս, որ Ճուկը Լյանը գործում էր արդար ու անկողմնակալ։

Նա մեծ ուշադրություն էր դարձնում նաև ենթակառուցվածքների զարգացմանը։ Փեյ Սոնճըի մեկնաբանություններում մեջբերված Յուան Ճունի խոսքերով՝ Ճուկը Լյանը սիրում էր կարգի բերել պետական հաստատությունները, կացարանները, կամուրջներն ու ճանապարհները։ Սա ևս պատճառներից մեկն էր, որ Շու Հանը կարողացավ երկարատև պատերազմների պայմաններում պահպանել տնտեսական զարգացումը։

Նրա ժամանակակիցներն ու հետագա սերունդները բարձր էին գնահատում նրա պետական կառավարման կարողությունները։ Չըն Շոուն նրան անվանել է «կառավարման իմաստուն տաղանդ, Կուանի և Սյաոյի համարժեք» և նշել, որ Լյան և Ի շրջանների ժողովուրդը մինչ այժմ հիշում էր նրան մեծ հարգանքով։ Յուան Ճունը գրել է, որ նրա կառավարման ժամանակ «հողերը մշակվում էին, պահեստները լի էին, զենքերը՝ սուր, պաշարները՝ բավարար, արքունիքը՝ առանց շքեղության, և ճանապարհներին հարբած մարդ չէր երևում»։

Ճուկը Լյանի կյանքի օրոք, թեև Շու Հանի ընդհանուր ուժը համեմատաբար թույլ էր, նա բաց ճակատում հաճախ առավելություն էր ունենում հակառակորդի նկատմամբ։ Եվ նույնիսկ երկարատև պատերազմի ծանր բեռի պայմաններում երկրի տնտեսությունը շարունակում էր զարգանալ, ինչը լիովին արտացոլում է նրա բացառիկ պետական կառավարման կարողությունները։

Ճուկը Լյանը թեև չկարողացավ վերականգնել Կենտրոնական հարթավայրերը, սակայն ռազմական ոլորտում նույնպես հասավ շատ բարձր արդյունքների։

Ռազմավարական առումով «Լոնճոնի ծրագիրը» դարձավ Շու Հանի քաղաքական և ռազմական հիմնական որոշումը և Հանճոնի ճակատամարտից հետո գրեթե իրականացվեց։ Երբ այս ռազմավարությունը ներկայացվեց, Լյո Պեյը դեռ Լյո Պյաոյի մոտ ծառայող հյուր զորավար էր, իսկ նույն ժամանակաշրջանի այլ ռազմավարական վերլուծություններում նրան չէին դիտարկում որպես անկախ իշխան։ «Լոնճոնի ծրագրից» հետո Լյո Պեյը սկսեց գրավել քաղաքներ ու տարածքներ, աստիճանաբար ձևավորեց սեփական իշխանությունը և վերջապես հիմնադրեց Շու Հանի պետությունը։

Ռազմական հաջողությունների առումով, թեև Շու Հանը չկարողացավ գրավել Լոնսիի շրջանը, սակայն թույլ պետության կողմից ուժեղ պետության դեմ պայքարի պայմաններում կարողացավ նվաճել Ուտու և Ինպին երկու գավառները, ինչպես նաև բաց ճակատամարտերում բազմիցս հաղթեց Ցաո Վեյի բանակին և նետահարությամբ սպանեց Վեյ պետության մարտակառքերի զորապետ Ճան Հըին։ Շու Հանի բանակում խիստ կարգապահություն էր տիրում։ Չըն Շը գրանցել է. «Ժողովուրդը խաղաղ էր ապրում, բանակը անձնական շահ չէր հետապնդում»։

Շու Հանի հյուսիսային արշավանքները մեծապես սպառեցին Վեյ պետության ռազմական ուժը։ «Ծինշու»-ում նշված է. «Ամեն անգամ, երբ Ճուկը Լյանը ներխուժում էր Կուանճոն, սահմանային զորքերը չէին կարողանում դիմադրել, իսկ կենտրոնական բանակը շտապում էր օգնության, սակայն հաճախ չէր հասցնում ժամանակին»։ Նույն աղբյուրում նաև ասվում է. «Խոշոր ռազմական գործողությունների ժամանակ զորքերի կեսից ավելին էր տեղափոխվում, իսկ ծախսերը հասնում էին հսկայական գումարների»։ Սիմայի հենց Շու Հանի դեմ երկարատև պատերազմի ընթացքում աստիճանաբար կենտրոնացրեց իրական իշխանությունը, ինչը հետագայում հանգեցրեց Կաոպինլինի դեպքին։

Միաժամանակ արևելյան Վու պետության գործիչ Ճան Յենին գրել է. «Եթե այս մարդը չմահանար… ապա Լյան և Յոն շրջաններում զենքը չէին վայր դնի, Չինաստանը ձիուց չէր իջնի, և հաղթանակի ու պարտության հավասարակշռությունը արդեն որոշված կլիներ»։ Այս կարծիքի համաձայն՝ եթե Ճուկը Լյանը հիվանդությունից չմահանար, հնարավոր էր, որ վերջնականապես իրականացներ հյուսիսային արշավանքի իր նպատակները։

Ռազմական տեսության ոլորտում Ճուկը Լյանը կատարելագործեց ութաձև մարտական դասավորությունը և զարգացրեց ռազմական մարտավարության սկզբունքները՝ որոշակի ներդրում ունենալով ռազմական տեսության զարգացման մեջ։ Նրա մահից հետո Սիմայի դիտարկեց Շու Հանի ռազմական ճամբարները և նրան անվանեց աշխարհի եզակի տաղանդ։ Ավելի ուշ Սիմայիի որդին հրամայեց իր մոտ ծառայողին ուսումնասիրել Ճուկը Լյանի «շրջափակման մարտավարության, փոխադարձ կախված դիրքերի օգտագործման և դրոշների ու նշանների համակարգի» արվեստը։ Մինչև Թան դարաշրջանը զորավար Լի Ծինը նույնպես մեծ հարգանքով էր վերաբերվում նրան։ «Ծինշու»-ում և Հյուսիսային ու Հարավային դինաստիաների պատմություններում բազմիցս հիշատակվում է ութաձև բանակային դասավորությունը, ինչը ցույց է տալիս դրա ազդեցությունը հետագա ռազմական ղեկավարների վրա։

Տեխնոլոգիական գյուտերի ոլորտում նույնպես Ճուկը Լյանը ցուցաբերեց բարձր ստեղծագործական կարողություն՝ օրինակ կատարելագործեց կրկնակի կրակող խաչաղեղը և ստեղծեց փայտե եզների ու շարժվող ձիերի փոխադրամիջոցները։ Չըն Շոուն նրան գովաբանում էր՝ ասելով. «Լյանը հատկապես հմուտ էր տեխնիկական մտածողության մեջ, կատարելագործեց խաչաղեղը, իսկ փայտե եզներն ու շարժվող ձիերը ստեղծվել էին նրա մտահղացմամբ»։

Ճուկը Լյան-ը ոչ միայն նշանավոր քաղաքական գործիչ և զորավար էր, այլև բարձր կարողություններ ուներ գրականության և արվեստի մեջ։

«Չուշը պյաո»-ն համարվում է բոլոր ժամանակների նշանավոր ստեղծագործություններից մեկը։ «Վընսին տյաոլոն»-ը գովում է այն՝ ասելով. «Կոնմինի խոսքը Հոուճու-ին՝ ամբողջական կամքով և հստակ լեզվով է»։ Բանաստեղծ Լու Յու-ն նույնպես գրել է. «Միայն մեկ Չուշը պյաո-ն արդեն իսկ նրան անմահ փառք բերեց, հազար տարիների ընթացքում ո՞վ կարող է նրա հետ համեմատվել»։ Սու Շըն էլ գնահատել է այն այսպես․ «Կարճ է, բայց ամբողջական, ուղիղ է, բայց ոչ չափազանցված»։

Ճուկը Լյան-ը նաև հմուտ էր գեղագրության և նկարչության մեջ։ Սոնի ժամանակ կազմված «Սյուենհը շուփու» գրքում նշվում է. «Հանից, Վեյից և Ծինից հետո խոտագիրով հայտնի շատ մարդիկ են եղել, սակայն մինչև մեր օրերը պահպանվածների մեջ Շու պետությունից հայտնի է Ճուկը Լյանը։ Կայսերական հավաքածուում պահվում է նրա խոտագիր “Յուեն շը թյե” գրությունը»։ Այսօր պահպանված «Յուեն շը թյե»-ն համարվում է, որ այն ստեղծվել է Վան Սիճիի կողմից՝ Ճուկը Լյանի բնօրինակից արտագրելով։

Հարավային Լյան դարաշրջանի Տաո Հոնծինը իր «Տաո Ծյեն լու» աշխատության մեջ գրում է. «Շու պետության Ճանվու առաջին տարում Ծիննյո լեռից երկաթ վերցվեց և ձուլվեց ութ երկաթե սուր, որոնցից յուրաքանչյուրը երեք չժան վեց ցուն երկարություն ուներ… և դրանց վրա եղած քամիների և կողմերի նշումները գրված էին Ճուկը Լյանի ձեռքով»։

Յու Լիի «Կու տին լու» գրքում նշվում է. «Այն բանից հետո, երբ Ճուկը Լյան-ը սպանեց Վան Շուանին և վերադարձավ Տինծյուն լեռ, նա ձուլեց մի կաթսա և թաղեց այն Հանճոնում, որի վրա գրված էր “Տինծյուն տին”։ Նա նաև ձուլեց “Պա ճըն տին”-ը և այն խորտակեց Յոնանի ջրերում, և բոլոր գրությունները մեծ ժուան գրով էին»։

Այլ գրություններում նաև ասվում է․

• Ճանվու երկրորդ տարում Լյո Պեյը Հանճոնում ձուլեց մի կաթսա, որը կոչվեց «Քը Հան տին» և տեղադրվեց Պին քարայրում, իսկ գրությունը կատարված էր պաֆըն գրով։

• Նա նաև Չընտուի Վուտան լեռան վրա ձուլեց մեկ այլ կաթսա՝ «Շոու չան տին» անունով։

• Եվ մեկ այլ կաթսա ձուլվեց Ծյենշան լեռնանցքում՝ «Ծյենշան տին» անունով։

Այս բոլոր կաթսաների գրությունները կատարված էին փոքր ճուան գրով և համարվում էին Վուհոու՝ Ճուկը Լյան-ի ձեռագիր։

Ժանվու երրորդ տարում ևս երկու կաթսա պատրաստվեց․

• մեկը տրվեց Լու թագավորին, որի վրա գրված էր․ «Ֆու կույ չան, ի հոու վան» («Թող լինի հարստություն և բարգավաճում, արժանի լինի իշխանների»)։

• մյուսը տրվեց Լյան թագավորին, որի վրա գրված էր․ «Տա ծը սյան, ի գուն վան» («Մեծ բարեբախտություն, արժանի լինի իշխանի»)։

Այս երկու կաթսաներն էլ երեք ոտնաչափ բարձրություն ունեին և գրված էին հին լի գրով․ դրանք նույնպես համարվում էին Ճուկը Լյանի ձեռագիրը։

Հյուսիսային Սոն դինաատիայի Ճոու Յուեն իր «Կու ծին ֆաշու յուան» գրքում նույնպես նշում է․ «Շուի նախնական իշխանը երբևէ պատրաստեց երեք կաթսա, որոնց վրա եղած ճուան, լի և պաֆըն գրությունները բոլորը Վուհոու-ի ձեռքով էին և չափազանց նուրբ ու հմուտ»։

Թան դինաատիայի Ճան Յենյուանը «Լիտայ մինհուա ծի» գրքում գրել է․ «Ճուկը Վուհոուն և նրա որդին երկուսն էլ հմուտ էին նկարչության մեջ»։ Իր «Լուն հուա» գրքում նա նաև նշում է․ «Եթե նկարիչներին բաժանենք երեք հմությունների ըստ արժանիքների և Հան, Վեյ ու Երեք Թագավորությունների ժամանակները համարենք բարձր հնություն, ապա այդ շարքին պատկանում են Ճաո Ցին, Լյո Սյեն, Ցայ Յոնը, Ճան Հընը, Ցաո Մաոն, Յան Սյոն, Հուան Ֆանը, Սյու Մյաոն, Ցաո Պուսինը և նաև Ճուկը Լյանը»։

«Հուայան գուոճը»-ում նույնպես նշվում է, որ Նանճոնում բնակվող ժողովուրդը հավատում էր ոգիներին և կախարդներին, սիրում էր երդում տալ և անեծքներ անել՝ քար նետելով կամ խոտ կապելով։ Պաշտոնյաները հաճախ այդպիսի երդումներով էին նրանց պարտավորեցնում։

Ճուկը Լյանը այդ պատճառով տեղացիների համար ստեղծեց նկարների մի շարք․

նախ նկարեց երկինքը, երկիրը, արևը և լուսինը, ինչպես նաև իշխաններին ու քաղաքների պալատները, ապա նկարեց սուրբ վիշապին՝ ցույց տալով, որ վիշապից են ծնվում ժողովուրդները և կենդանիները՝ կովերը, ձիերը, ուղտերը և ոչխարները, հետո նկարեց ցեղերի առաջնորդներին ու պաշտոնյաներին, որոնք ձիերով շրջում էին դրոշներով՝ ժողովրդին հանգստացնելու համար, վերջում էլ նկարեց, թե ինչպես են տեղացիները կովեր քաշելով, գինի և գանձեր կրելով գալիս և ընծաներ մատուցում։

Այս նկարները բարձր էին գնահատվում տեղացիների կողմից։

## Գիրք

«Չուշը պյաո» և «Հոու Չուշը պյաո» ստեղծագործությունների վերաբերյալ երկար ժամանակ որոշ գիտնականներ կարծել են, որ «Հոու Չուշը պյաո»-ն իրականում ավելի ուշ ժամանակների մարդկանց կողմից գրված գործ է, որը վերագրվել է Ճուկը Լյանին։ Թաո Յուենճընի «Վեյ-Ծին դարաշրջանի պատմության ուսումնասիրություններ» գրքի առաջին հոդվածը՝ «Ավանդաբար Ճուկը Լյանին վերագրվող Հոու Չուշը պյաոի քննություն», այդ հարցը հատուկ ուսումնասիրել և ապացույցներով քննարկել է։ «Ծյե Ծը Շու» (Խրատ որդուն) «Լուն Րան Տուո» «Ցին Ծին» Արևմտյան Ծին դարաշրջանում Չըն Շոուն կազմել է «Ճուկը Լյանի ժողովածուն»՝ 24 գլուխ, ընդհանուր՝ 104, 112 նիշ։ Մին դարաշրջանում Վան Շըցին կազմել է «Վուհոուի ամբողջական գիրքը»։ Ցին դարաշրջանում Ճան Շուն կազմել է «Ճուկը Ճոն Վուհոուի գրական ժողովածուն»։

## Գյուտ

* Երկնային լապտեր (Թյենտըն) – նաև կոչվում է Կոնմին լապտեր։ Ասվում է, որ այն ծագում է Սիչուանի Փինլը հին քաղաքից։ Երեք թագավորությունների ժամանակ այդ վայրը կարևոր ռազմական կենտրոն էր։ Այդ ժամանակ Ճուկը Լյանը շրջափակված էր Սիմայի կողմից Փինյանում։ Ճուկը Լյանը հաշվարկեց քամու ուղղությունը, պատրաստեց թղթե լապտեր և դրա վրա կապեց օգնություն խնդրող հաղորդագրություն, ապա բաց թողեց երկինք։ Այդ կերպ նա վերջապես կարողացավ փրկվել վտանգից։ Խաչաձև կրկնվող աղեղ (Տասաձիգ կրկնաղեղ) – Ճուկը Լյանը այն մեծապես կատարելագործեց։ Նախկինում օգտագործվող «երեք կրակոցով կրկնաղեղը» կարող էր անընդմեջ արձակել միայն երեք նետ։ Ճուկը Լյանը այն փոխեց այնպես, որ հնարավոր լինի միանգամից արձակել տասը նետ։ Այդ պատճառով այն նաև կոչվեց Ճուկը Լյանի կրկնաղեղ կամ Ճուկը Լյանի աղեղ։
* Փայտե եզ և հոսող ձի (Մու նյո հը լյու մա) – բաղկացած էր «փայտե եզ»-ից և «հոսող ձի»-ուց և ծառայել է որպես փոխադրամիջոց։ Պատմական գրառումների համաձայն՝ Ճուկը Լյանը այն օգտագործել է հյուսիսային արշավանքների ժամանակ՝ Ծյենսին իններորդից մինչև տասներկուերորդ տարիներին (231–234 թթ.)։ Այն կարող էր կրել «մեկ տարվա սնունդ»՝ ավելի քան չորս հարյուր ջին քաշով։ Օրվա ընթացքում ճանապարհը կարող էր լինել «միայնակ շարժվելու դեպքում մի քանի տասնյակ լի, իսկ խմբով շարժվելու դեպքում՝ մոտ քսան լի»։ Այդ կերպ այն ապահովում էր Լյո Պեյի հիմնած Շու պետության շուրջ հարյուր հազար զինվորից կազմված բանակի պարենը։ Բացի այդ, սարքի վրա կային հատուկ մեխանիզմներ, որպեսզի թշնամին այն գրավելու դեպքում չկարողանա օգտագործել։ Սակայն դրա ճշգրիտ կառուցվածքն ու գործելու եղանակը այսօր հայտնի չեն, և հետագա սերունդների մեջ դրա մասին տարբեր բացատրություններ կան։
* Մանթոու (շոգեխաշած խմորեղեն) – «Շըվու Ծիյուեն» գրքում նշվում է. «Երբ Ճուկը Լյանը՝ Վուհոուն, արշավեց Մըն Հուոի դեմ, մարդիկ ասում էին, որ հարավային վայրերում շատ կախարդական ուժեր կան և պետք է աղոթել աստվածներին ու օգնություն ստանալ հոգևոր զորքերից։ Սակայն տեղի սովորույթով անհրաժեշտ էր մարդ զոհաբերել աստվածներին, որպեսզի նրանք օգնեն բանակին։ Ճուկը Լյանը չհամաձայնվեց այդ սովորույթին։ Նա խառնեց ոչխարի և խոզի միսը, փաթաթեց այն խմորի մեջ և պատրաստեց մարդու գլխի նման ինչ-որ բան, որպեսզի այդպես զոհ մատուցվի աստվածներին։ Ասվում է, որ աստվածները նույնպես օգնեցին, և բանակը կարողացավ շարժվել առաջ։ Հետագայում մարդիկ այդպես պատրաստեցին մանթոուն»։
* Մին դինաստիայի հեղինակ Լան Ինը «Ցի լեյ սյու կաո» գրքում նույնպես գրում է. «Մանթոուն սկզբում կոչվում էր “մանթոու” (բարբարոսների գլուխ)։ Հարավային վայրերում աստվածներին զոհաբերում էին մարդու գլուխներ։ Երբ Ճուկը Լյանը արշավեց Մըն Հուոի դեմ, նա հրամայեց միսը փաթաթել խմորի մեջ և պատրաստել մարդու գլխի ձևով, որը կոչվեց “մանթոու”։ Հետագայում այդ անունը ձևափոխվեց և դարձավ “մանթոու”։ Այն ժամանակ մանթոուները մսով լցոնված էին և բավական մեծ չափերի։ Երկար ժամանակ “մանթոու” և “մանշոու” անվանումները օգտագործվում էին միաժամանակ»։

## Ոգեկոչում

Ճուկը Լյանի մահից հետո Շու Հանի տարբեր վայրերի բնակիչները սկսեցին խնդրել, որ նրա պատվին տաճար կառուցվի՝ հիշատակելու համար նրա ծառայությունները պետությանը։ Արքունիքը քննարկում անցկացրեց և որոշեց, որ այն ժամանակվա կարգերի համաձայն միայն միապետն էր իրավունք ունենում ունենալու իր անունով կառուցված տաճար։ Այդ պատճառով Ճուկը Լյանը պետք է որպես վաստակավոր պաշտոնյա զոհաբերություններով պատվիրվեր Լյո Պեյի հետ միասին, այլ ոչ թե առանձին տաճար ունենար։ Այդ պատճառով կայսր Լյո Շանը մերժեց այդ խնդրանքը։ Դրա արդյունքում տարբեր վայրերի բնակիչները յուրաքանչյուր տոնի ժամանակ ծնկի էին գալիս ճանապարհների կողքի բարձր տեղերում և զոհաբերություններ էին անում Ճուկը Լյանի հիշատակին։

Հետագայում ոմանք կարծում էին, որ պետք է լսել ժողովրդի խնդրանքը և Չընտուում տաճար կառուցել Ճուկը Լյանի համար։ Սակայն ծիսական օրենքների համաձայն Լյո Պեյի տաճարը արդեն կառուցված էր Չընտուում, և եթե նույն վայրում ևս մեկ տաճար կառուցվեր Ճուկը Լյանի համար, դա կնշանակեր իշխանի նախնիների տաճարի նկատմամբ անհարգալից վերաբերմունք։ Այդ պատճառով Լյո Շանը կրկին չհամաձայնեց։

Միայն 263 թվականի գարնանը հետևակի զորքերի հրամանատար Սի Լոնը մի քանի նախարարների հետ միասին (օրինակ՝ Սյան Չոն և ուրիշներ) դիմեցին կայսրին գրավոր խնդրագրով՝ հիշատակելով Ճոու ժողովրդի կողմից Ճաո Պոին հիշելու և Յուե պետության արքա Կոու Ծյեն-ի կողմից Ֆան Լիին հիշելու պատմությունները։ Նրանք խնդրեցին, որ Ճուկը Լյանի գերեզմանի մոտ տաճար կառուցվի։ Այս անգամ Լյո Շանը համաձայնվեց։ Նա հրաման արձակեց Մյեն գավառում (այժմ՝ Շանսը նահանգի Մյեն շրջան) տաճար կառուցելու մասին։ Սա դարձավ ամենավաղ Վուհոու տաճարը։

Ավելի ուշ, երբ Վեյ պետության զորավար Ճոն Հուեյը արշավեց Շու Հանի դեմ, նա նույնպես այցելեց այդ տաճարը և զոհաբերություն կատարեց Ճուկը Լյանի հիշատակին։ Նա նաև հրամայեց զինվորներին չկտրել վառելափայտ նրա գերեզմանի շրջակայքում։

Հետագայում շատ վայրերում կառուցվեցին Վուհոու տաճարներ՝ Ճուկը Լյանին հիշատակելու համար։ Այսօր Չինաստանի մայրցամաքային տարածքում պահպանվել է ևս ինը Վուհոու տաճար։ Դրանցից ամենահայտնին Սիչուանի Չընտու քաղաքում գտնվող Վուհոու տաճարն է։ Բացի այդ, Վուհոու տաճարներ կան նաև Հընան նահանգի Նանյանում գտնվող Ուոլունկանում, Հուբեյ նահանգի Հուանլին տաճարում, Կանսուի Ցիշանում, Շանսիի Մյեն շրջանում և Ցիշանում, Չոնցինի Պայտի քաղաքում, ինչպես նաև Յուննանի Պաոշան քաղաքում։

• Ճուկը Լյանի հայրենիքի հիշատակի թանգարան – գտնվում է Շանտոն նահանգի Լինյի քաղաքի Յինան գավառի Ճուանպու ավանի Սունծյա Հուանթուան գյուղում՝ Յանտոու հին քաղաքի տարածքում։ Թանգարանի տարածքը կազմում է 2700 քմ։

• Նանյան Վուհոու տաճար – գտնվում է Հընան նահանգի Նանյան քաղաքի Վոլոնկան շրջանի Վոլոնկան փողոցում՝ Վոլոնկան փողոց 766 հասցեում։

• Լոնճոն Վուհոու տաճար (Ծին դինաստիա) – գտնվում է Հուպեյ նահանգի Սյանյան քաղաքի Սյանչըն թաղամասի Լոնճոն փողոցի Լոնճոն համայնքում՝ Լոնճոն փողոց 461-1 հասցեում։

• Հուանլին տաճարի Վուհոու տաճար – գտնվում է Հուպեյ նահանգի Յիչան քաղաքի Իլին թաղամասի Սանդոուպին ավանում՝ Յանցզի գետի հարավային ափին, Երեք կիրճերի ամբարտակից ներքև։

• Մյենչըն Վուհոու տաճար – գտնվում է Հուպեյ նահանգի Սյանտաո քաղաքի Մյենչըն Հուի ազգային ավանում՝ հին քաղաքի արևմտյան դարպասի մոտ։

• Շըկու ակադեմիայի Վուհոու տաճար – գտնվում է Հունան նահանգի Հընյան քաղաքի Շըկու թաղամասի Սյաոսյան փողոցի Շըկու համայնքում՝ Սյանծյան գետի հյուսիսային ափի 69 համարում (Ցինցաո կամրջի մոտ)։

• Պայտի քաղաքային Վուհոու տաճար – գտնվում է Չոնցին քաղաքի Ֆընծյե գավառի Պայտի ավանի Պայտի գյուղի 1 համարում, Ցյութան կիրճի մուտքի մոտ՝ Յանցզի գետի հյուսիսային ափին։

• Չընտու Վուհոու տաճար – գտնվում է Սիչուան նահանգի Չընտու քաղաքի Վուհոու շրջանում, Ցզյանսի փողոցի Շուհան փողոցի համայնքում՝ Վուհոու տաճարի մեծ փողոց 254 հասցեում։

• Չընտու Վուհոու տաճարի թանգարան (1984) – հիմնադրվել է 1984 թվականին և գտնվում է նույն հասցեում՝ Չընտու քաղաքի Վուհոու շրջանում, Ցզյանսի փողոցի տարածքում։

* Վուհոու տաճար, Չընտու, Սիչուան
* Վուհոու տաճար Նանյանում, Հընան
* Պայտի, Չընվուհոու տաճար

## Լեգենդներ և ժարգոն

Մարդիկ երկնային լապտերներ են բաց թողնում։
Ճուկը Լյանը Սիչուանի ժողովրդական ավանդույթներում շատ հարգված է։ Ասում են՝ տեղացիները երկար ժամանակ գլխին սպիտակ կտոր էին կապում՝ նրա հիշատակին սուգ պահելու համար։

Ժողովրդական պատմությունների համաձայն՝ հարավային արշավի ժամանակ մարդկային զոհաբերություններից խուսափելու համար ալյուրից պատրաստում էին գլխի ձև ունեցող ուտելիք՝ խառնելով տավարի և ոչխարի միս, և դա համարվում է մանթուի ծագման լեգենդներից մեկը։ Մեկ այլ պատմություն ասում է, որ նա գյուղացիներից սովորեց վայրի բանջարեղենի մշակումը և հրամայեց զինվորներին աճեցնել «մեծնցին» կոչվող բույսը՝ բանակի սնունդը ապահովելու համար, որը հետագայում կոչվեց «ճուկը բանջար»։

Նաև տարածված է լեգենդը, որ Ճուկը Լյանը ունեցել է որդի և դուստր, ստացել է երկնային գիրք, տիրապետել է կախարդական արվեստների և պատրաստել փետուրե հովհար, սակայն այս պատմությունները հիմնականում հետագա ժամանակների առասպելներ են։

Պատմում են նաև, որ հարավային արշավի ժամանակ նա ստեղծել է կավե զինվորների պաշտպանական շարք, և անձրևից ու արևից հետո այդ կավե կերպարները դարձել են սահմանը պահպանող «կավե ցեղ»։ Կա նաև կարծիք, որ երկնային լապտերները մարդկանց է փոխանցել որպես հաղորդակցության միջոց։ Յուննանի շրջանում ասում են, որ նա սովորեցրել է տեղացիներին կառուցել տներ, հյուսել բամբուկե իրեր և ստեղծել պղնձե թմբուկ, որը ցերեկը օգտագործվում էր ճաշ պատրաստելու, իսկ գիշերը՝ ազդանշան տալու համար։

Ժողովրդական խոսքում կան նրա հետ կապված ասացվածքներ, օրինակ՝ «հետո խոսող Ճուկը» և «երեք կոշկակարները հաղթում են մեկ Ճուկըին»։ Նրա անունը նաև կապվում է գուշակության համակարգերի հետ, ինչպիսիք են Ճուկըի գուշակությունը կամ Կոնմինի գուշակությունը։

Պատմականորեն նա գրել է զեկույցներ՝ պահանջելով ենթականերին քննադատել իր վարչական աշխատանքը, և «մտքերը միասին հավաքել ու օգուտը ընդլայնել» արտահայտությունը ծագում է այդտեղից։ Ժողովրդական հավատալիքներում նաև ասվում է, որ Մին դինաստիայի քաղաքական գործիչ Լյոպովընը համարվում է Ճուկը Լյանի վերամարմնավորումը։

## Ժողովրդական արվեստ և զանգվածային մշակույթ

Ճուկը Լյանը ծղոտե նավակների հետ նետեր է փոխառում Ճոու Յուեի «Երեք թագավորությունների սիրավեպը» նկարազարդ հրատարակության մեջ
Ճուկը Լյանը «Երեք թագավորությունների սիրավեպը» ստեղծագործությունում
«Երեք թագավորությունների սիրավեպը» վեպը համատեղում է ժողովրդական լեգենդները, օպերան և ոչ պաշտոնական պատմությունները՝ Ճուկը Լյանին պատկերելով որպես իմաստության խորհրդանիշ, ինչը տարբերվում է «Երեք թագավորությունների գրառումների» պատմություններից: Վեպի շատ պատմություններ չափազանցված կամ հորինված են, ինչպիսիք են՝ «Երեք այցելություն ծղոտե տնակ», «Մըն Հուոյի յոթ գրավումները», «Դատարկ քաղաքի ստրատագեմը», «Նետեր վերցնելը ծղոտե նավակներով» և «Արևելյան քամուց պարտք վերցնելը»:

Որոշ ստեղծագործություններում Ճուկը Լյանին պատկերում են նաև որպես գրեթե դաոսական կամ աստվածացված կերպար: Լու Սյունը «Չինական գեղարվեստական գրականության համառոտ պատմություն» աշխատության մեջ քննադատել է վեպը՝ «Ճուկը Լյանին իմաստությունը գրեթե գերբնական լինելու աստիճան պատկերելու» համար, համարելով, որ վեպը չափազանց առասպելականացնում է Ճուկը Լյանին:

Ժամանակակից կինոյում, հեռուստատեսությունում և ինտերնետային մշակույթում Ճուկը Լյանը հաճախ օգտագործվում է նաև որպես զվարճանքի կամ ծաղրերգության նյութ:

### Դրամա

Չինական ավանդական օպերայում Ճուկը Լյանը սովորաբար ներկայացվում է որպես տարեց տղամարդու դեր, հագած ութանկյուն նախշերով արտաքին հագուստ և ձեռքին փետուրե հովհար։ Բեմադրությունները հիմնականում հիմնված են «Երեք թագավորությունների վեպի» վրա, օրինակ՝ «Դատարկ քաղաքի հնարքը», «Քամի կանչելը» և «Երեք անգամ վիրավորել Ճոու Յուին»։

Շատ դերասաններ են մարմնավորել Ճուկը Լյանին, որոնցից հայտնի են օպերայի դերասան Շըն Ֆընմեյը (կոչվել է «կենդանի Ճուկը»), պեկինյան օպերայի դերասաններ Մա Լյանլյանը, Թան Ֆույինհըն և Յու Քուեյչըն, ինչպես նաև գիծզի օպերայի դերասան Յե Ցինը։

### Ֆիլմ

| Տարի | Վերնագիր | Դերասանական կազմ |
| --- | --- | --- |
| 1927 | Գեղեցկության ծուղակը | Շյու Վեյհան |
| 1989 | Երեք թագավորությունների սիրավեպը | Կուան Յու |
| 1998 | Սեր ժամանակի միջով | Թոնի Լյուն |
| 1999 | Ճուկը Կոնմին | Լյու Յոն |
| Ցաո Ցաո, հզոր զորավար |
| 2008 | Երեք թագավորություններ։ Վիշապի հարությունը | Փու Ցուն Սին |
| Չըպի | Ծին Չըն Վու |
| 2009 | Կարմիր ժայռ II։ Վերջնական ճակատամարտը |
| 2010 | Յուեկուանի գանձերի արկղը | Ցըն Ճը Վեյ |
| 2020 | Երեք թագավորությունների սիրավեպի նոր մեկնաբանություն | Շը Կան |
| 2023 | Մարդագայլը. Երեք թագավորությունների սիրավեպը | Օնոզուկա Յուտո |

### Հեռուստասերիալ

| Տարի | Վերնագիր | Դերասանական կազմ | Հնչյունավորողներ |
| --- | --- | --- | --- |
| 1976 | «Երեք թագավորությունների տարեգրության» հեղինակը | Ճան Յին |  |
| 1985 | Ճուկը Լյան | Ճընշաոցյո |  |
| 1985 | Ճուկը Լյան | Լի Ֆացըն |  |
| 1993 | Կուան Կոն | Ֆան Ճը Ցի |  |
| 1994 | Երեք թագավորությունների սիրավեպը | Թան Գուո Ցյան | Սյու Թյաո |
| 1996 | Կուան Կոն | Ճաո Շուհայ |  |
| 2001 | Քնած վիշապ փոքրիկ Ճուկը | Րըն Ցյուեն |  |
| 2004 | Կուան Յու՝ պատերազմի աստվածը | Վանկուանհուեյ |  |
| 2005 | Աստվածների և դևերի ութ տրիգրամների ձևավորումը | Յու Պո |  |
| 2009 | Վերջնական Երեք Թագավորություններ | Քը Յոու Լուն |  |
| 2010 | Երեք թագավորություններ | Լու Յի |  |
| 2012 | Վերադառնալ դեպի Երեք Թագավորություններ | Լին Ֆըն |  |
| 2015 | Սննդի ստրատեգը | Սյաոծին Յինծյե |  |
| 2016 | Երեք թագավորությունների երազանքը |  |  |
| 2016 | Պատերազմի Աստված Ճաո Ծիլոն | Յան Լը |  |
| 2017 | Մեծ ստրատեգ Սիմա Յի | Վան Լույոն | Ճոու Լընման |
| 2022 | Քամին բարձրանում է Լոնսիում | Լի Կուանծյե |  |
| 2022 | Երեք թագավորությունների լեգենդը | Ճան Յուն Ճը |  |
| 2023 | Երեք թագավորությունների գերիշխանությունը Երեկույթի արքա Կոնմին | Մուկայ Ռի |  |

### Տեսախաղեր

«Երեք թագավորությունների սիրավեպ» շարք

Երեք թագավորությունների սիրավեպ.

Կոնմինի կենսագրությունը

Երեք թագավորությունների սիրավեպ.

Ցաո Ցաոյի կենսագրությունը

Երեք թագավորությունների սիրավեպ.

Երեք թագավորությունների հերոսներ շարք

Դինաստիայի զինվորներ շարք

Երեք թագավորությունների սիրավեպ. Կենտրոնական հարթավայրերի հեգեմոն

Երեք թագավորությունների սիրավեպ II. Նվաճողի մայրցամաքը

Երեք թագավորությունների սիրավեպ.

Քաոսի հերոսներ

Յոկոյամա Միցուտերու.

Երեք թագավորությունների սիրավեպ

### Երաժշտություն

* «Հուշարձան գահին Հյուսիսային արշավանքի նախօրեին» — Ցինյի և Անծյո
* «Փառասիրության երգ» (հայտնի է նաև որպես «Կռացած վիշապի երգ») — Երգի խոսքերը՝ Վան Ղյանի, երաժշտությունը՝ Կու Ծյանֆընի, կատարումը՝ Տայ Ծյենմինի, գործիքավորումը՝ Լի Յիտինի
* «Ողբ Ճուկը Լյանի համար» — Երգի խոսքերը՝ Վան Ծյանի, երաժշտությունը՝ Կու Ծյանֆընի, կատարումը՝ Լյո Հուանի

### Պոեզիա

* Որտե՞ղ կարելի է գտնել վարչապետի սրբավայրը։ Չընտուից դուրս գտնվող կիպարիսի խորքում։ Կանաչ խոտը արտացոլվում է աստիճանների վրա, նրա կանաչ երանգը չիրականացված է. օրիոլները դատարկ երգում են տերևների միջով։ Երեք անգամ նա խորհուրդ է խնդրել թագավորության գործերի վերաբերյալ, նրա հավատարիմ սիրտը ծառայել է երկու դինաստիաների։ Նրա արշավանքն ավարտվելուց հետո նա մահացավ հաղթանակից առաջ՝ հավերժ թողնելով հերոսներին լաց լինելու։
* Ճուկը Լյանի մեծ անունը հնչում է ամբողջ տիեզերքում, նրա ազնիվ և հանդիսավոր կերպարը պահպանվել է տարեգրքերում։ Նրա ռազմավարությունը աշխարհը երեք թագավորությունների բաժանելու համար հանճարեղ էր, դարերի միջով թռչող փետուր։ Նույնիսկ Յի Ինը և Լյո Շանը գունատվում են համեմատության մեջ, Սյաո Հըն և Ցաո Շընը չունեին նույն ոգին։ Հան դինաստիան չէր կարող փոխվել, թողնելով միայն ափսոսանք. նրա անսասան կամքը հանգեցրեց նրա մահվան ռազմական գործերի ծանր աշխատանքի մեջ։
* Նրա նվաճումները աշխարհը երեք թագավորությունների բաժանելու գործում աննախադեպ էին, նրա Ութ Տրիգրամների կազմավորումը հայտնի է մնում մինչ օրս։ Գետը հոսում է, քարերը մնում են, երկարատև ափսոսանք, որ Ուի նվաճումը երբեք չիրականացավ։
* Երբ աշխարհը բաժանվեց երեք թագավորությունների, Առաջին Կառավարչի հավակնությունները լի էին դժվարություններով։ Ինչպես ձուկն ու ջուրը, նրանք ապրում էին ներդաշնակության մեջ, և երկիրը, վերջիվերջո, խաղաղության մեջ էր։ Նա առանց կասկածի նշանակեց առաքինիներին՝ ծառայելով երկրին աստվածային իմաստությամբ։ Քաոսի և կռվի օրերին նման կառավարիչն ու նրա նախարարները հազվադեպ էին։
* Ճուկը Լյանը եկավ Արևմտյան շրջաններ, նրա սերը հազար տարի չնվազեց։ Այսօր, վերադառնալով իմ հայրենի քաղաք, Շուից այս ճանապարհորդը տխրության մեջ է։ Սյանյանի վայրի դաշտերից մի ժամանակ փայլում էր տասը հազար կառքերից բաղկացած հզոր բանակը։ Լեռներում տաճարի ավերակները մնացել են, նրա կերպարանքը նման է վեհաշուք վիշապի։ Վիշապը գալարվել էր գեղեցիկ լեռների և ջրերի մեջ, բայց հիմա վիշապը հեռացել է, նրա կերպարանքը տեղափոխվել է խորը լճակներ։ Միայն նրա ոլորապտույտ հետքերն են մնացել, որոնք ստիպում են ինձ դառնորեն լաց լինել։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին աղբյուրներ

* 家世家风.诸葛亮兄弟后裔分布考
* 渡邊義浩：〈东汉末年的荆州与诸葛亮、王肃〉。

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ճուկը Լյան» հոդվածին։ |