Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Մետրոպոլիտենի արեալ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Մետրոպոլիտենի արեալ** (նաև տարածաշրջանային ագլոմերացիա կամ մետրոպոլիտենի շրջան, անգլ.՝ metropolitan area, անգլ.՝ metropolis նշանակում է «մեծ քաղաք, մայրաքաղաք»), քաղաքային ագլոմերացիաների խոշոր քաղաքների անվանումը արվարձանային գոտու (արվարձանային գոտի) և շրջակա գյուղական տարածքների հետ միասին, որոնք կապված են քաղաքի հետ աշխատանքային միգրացիաներով։ Մի քանի մետրոպոլիտենի միջակայքերի միաձուլումը միասին կազմում է մեգապոլիս։

ԱՄՆ-ում այն կոչվում է մետրոպոլիտենի վիճակագրական տիրույթ, որն օգտագործվում է վիճակագրական նպատակներով։ ԵՄ-ում օգտագործվում է մոտ հասկացություն՝ խոշոր ուրբանիզացված տարածք (անգլ.՝ larger urban zone, LUZ) կամ ֆունկցիոնալ ուրբանիզացված արեալ (անգլ.՝ functional urban area, FUA)։ 2009 թվականին Եվրոպայի խոշորագույն Մետրոպոլիտեն տարածքները ներառում էին Մոսկվան (15,2 միլիոն մարդ), Լոնդոնը (12,9 միլիոն մարդ) և Ռեյն-Ռուր շրջանը (11,5 միլիոն մարդ)։

Ռուսաստանում երբեմն օգտագործվում է «տարածաշրջանային ագլոմերացիա» հասկացությունը, որն ունի բոլորովին այլ բովանդակություն. այն օգտագործվում է քաղաքային ագլոմերացիաների նկատմամբ, որոնք ամբողջությամբ տեղակայված են Ռուսաստանի Դաշնության մեկ սուբյեկտի սահմաններում, և դրանով իսկ հակադրվում է մեկ այլ հայեցակարգի՝ «միջտարածաշրջանային ագլոմերացիա», որը գտնվում է Ռուսաստանի Դաշնության երկու կամ ավելի սուբյեկտների սահմաններում։ Ռուսաստանի ագլոմերացիաների մեծ մասը տարածաշրջանային են, միջտարածաշրջանային ագլոմերացիաները ներառում են Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի, Կրասնոդարի, Աբական-Չեռնոգորիայի ագլոմերացիաները; նաև (կախված ագլոմերացիայի կազմը որոշելու չափանիշներից) որոշ այլ ռուսական ագլոմերացիաներ կարող են համարվել միջտարածաշրջանային՝ Սևաստոպոլ-Սիմֆերոպոլ, Կազան (Մարի Էլում գտնվող Կազանի Վոլսկ քաղաքի պատճառով), Վլադիկավկազի ագլոմերացիա (որը կարող է ներառել Ինգուշեթիայի մի մասը), Մագնիտոգորսկի և մի շարք ուրիշներ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Метрополис // Ломбард — Мезитол. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 15).
* Metropolitan World Atlas. — Роттердам: 010 Publishers, 2005. — ISBN 90-6450-548-9(անգլ.)
* Metropolitan Regions All Over the EU: Location — Strengths — Weaknesses. — Henner Luttich, 2010. — ISBN 978-3-8423-2661-3(անգլ.)
# Վայելչագրություն

**Վայելչագրություն**, **գեղագրություն** (հուն․՝ [*καλλιγραφία*] error: {{lang}}: text has italic markup (help)
 - *կալիգրաֆիա*), գեղեցիկ գրության արվեստ։

Վայելչագրության պատմությունը կապված է տառի և գրության միջոցների, պատմության և արվեստի ոճական զարգացման հետ։ Վայելչագրության ոճը գծագրությունների պարզության, տարածության վրա ընթերցելու հնարավորության, արագագրության, դեկորատիվ զարդանկարների հակում ունի։ Անտիկ դարաշրջանում Եվրոպայում ստեղծվել են հունարեն, և լատիներեն գրության դասական նմուշներ։

Վայելչագրության հայտնի վարպետներն են եղել Վան Սի Չժին (4-րդ դար), Սյուան Ցզուն (8-րդ դար), Մի Ֆեյը (11-րդ դար, Չինաստան), Իբն Մուկլան (10-րդ դար), Յակուտ Մուստասիմին (13-րդ դար, Բաղդադ), Միր Ալի Թեբրիզին (15-րդ դար), Միր Ալի Ծարավին, Ահմեդ ալ Հուսեյնին (16-րդ դար, Իրան և Միջին Ասիա)։

Հայոց գրերի զարգացմանը զուգընթաց մշակվել է նաև գրչության արվեստը ստեղծվել են հայոց գրերի մի քանի տեսակներ՝ գրչագիր, գլխագիր կամ երկաթագիր, բոլորգիր, շղագիր։ Վայելչագրությունը գրչության արվեստի կարևոր մասն է, որն իբրև առարկա դասավանդվել է հայկական դպրոցներում։ Գրիգոր Տաթևացին այն կոչել է «արուեստ գրոյն»։ Հայոց գրերի տարբեր տեսակների առկայությունը և 11-րդ դար կեսից գործածության մեջ մտած զարդագիրն իր զանազանությամբ, ինչպես նաև 13-րդ դարի վերջից կիրառվող նոտրգիրը վայելչագրության զարգացման լայն հնարավորություններ են ստեղծել։ Վարպետ գրիչը կոչվել է «գրչապետ», «քաջ քարտուղար», «հռետոր» և այլն։ Մեզ հասած հազարավոր ձեռագրերի, վավերագրերի և վիմագրությունների մեջ մեծ թիվ են կազմում բարձր արվեստով կատարված գործերը։ Մեծ արժեք են ներկայացնում Լազարյան (Սահակ Վանանդեցի), Մուղնու (Հովհաննես Սանդղկավանեցի), Գագիկ թագավորի (անհայտ գրիչ), Բագնայրի (Իգնատիոս Անեցի), Հաղպատի (Մարգարե և Հակոբ), Հեթում թագավորի և Վասակ արքայաեղբոր (Թորոս Ռոսլին), Կեռան թագուհու (Ավետիս) Ավետարանները, ինչպես նաև Ներսես Լամբրոնացու համար Գրիգոր Սկևռացու գրած Նարեկը, Ստեփանոս Սկևռացու Հեթում արքայորդու ճաշոցը, Օշին թագավորի ժամագիրքը, րաբունապետներ Եսայի Նչեցու, Գրիգոր Տաթևացու, Թովմա Մեծոփեցու ձեռագրերը և բազմաթիվ այլ հուշարձաններ։

Տարբեր ժամանակներում վայելչագրության պահանջները տարբեր են եղել, որպես ընդհանուր պահանջներ առանձնացվում են՝ տառապատկերների ճիշտ գրությունը, տառերի տեղադրության, համաչափության, թեքության և գրատեսակի պահպանումը։

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
*
*
*
*
*

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 257)։*  |
# Քինլին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Քինլին |
| --- |
|  |
| Տեսակ | լեռնաշղթա |
| Երկիր |  Չինաստան |
| Վարչատարածքային միավոր | Չինաստան |
| Բարձրություն (ԲԾՄ) | 3767 մետր |
| Երկարություն | 1500 կմ |
|  |
|  |

**Քինլին** (չինարեն ավանդ. 秦嶺, հեշտ. 秦岭 , պինին: *Qin Ling*), լեռնաշղթա Արևելյան Ասիայում։ Գտնվում է Չինաստանի տարածքում։ Համարվում է Կունլուն լեռնաշղթայի արևելյան շարունակությունը։ Ձգվում է արևմուտքից արևելք 1000 կմ երկարությամբ, Գանսյու նահանգի հարավ արևմուտքից դեպի Շենսի և Հենան։ Ամենաբարձր կետը Տայբայշան լեռը (բարձրությունը՝ 3767 մ)։ Բացի դրանից, լեռնաշղթայի գագաթ է համարվում նաև Դաոսիզմի սրբազան լեռներից Խուաշանը։

Լեռնաշղթայով է անցնում Չինաստանի Հուանհե և Յանցզի գետերի ավազանների ջրբաժանը։ Հյուսիսում հոսող Վեիհե գետից ձգվող լեռնաշղթան բաժանում է Քինլինը և Լյոսային սարավանդը, իսկ Հանշույ գետը՝ հարավի Միցանշան և Բադաշան լեռնաշղթաները, որոնց հետևում ընկած է Սիչուանի գոգավորությունը։ Լեռնաշղթան կազմված է առավելապես կրաքարից և մետամորֆային թերթաքարերից։ Արևմտյան հատվածը կտրտված է խոր կիրճերով, արևելյանը՝ կազմված է չորս առանձին լեռնաճյուղերից։ Այստեղ կան մոլիբդենային հանքերի հանքատեղեր։

Քինլինգ․ ֆիզիկական քարտեզ
Լեռնաշղթայի հյուսիսային ստորոտին են գտնվում Սիան և Սիանյան քաղաքները։

Քինլինի լեռներ
## Բուսական և կենդանական աշխարհ

Լեռնաշղթայով է անցնում հյուսիսի չոր լյոսային տափաստանների և հարավի մերձարևադարձային անտառների միջև եղած սահմանը։ Այդ սահմանը շարունակվում է արևելքում Դաբեշանի լեռներում։ Քինլինի ավելի զառիվեր հյուսիսային լանջերին աճում են բարեխառն գոտու տերևները թափող անտառներ․ ստորոտին՝ կաղնի, թեղի, ընկուզենի, թխկի և հացենի, վերևում գերիշխում են փշատերև անտառները։ Գագաթներին հանդիպում են խեժափիճի և կեչի, մրտավարդ և գաճաճ հնդկեղեգ (Sasa nipponica) կազմում են խիտ թփաստան։ Առավել զառիվայր հարավային լանջերին աճում են մերձարևրադարձային խառնանտառներ հնդկեղեգի, կամելիայի և մագնոլիայի հետ։ Հանդիպում է էնդեմիկ «Abies chinensis»–ը։ Մի քանի տեսակների (շքեղ եղևնի, հուդայածառ, էվկոմիա) պահպանման համար կազմակերպվել են մի քանի արգելոցներ․ Տայբայշան, Ֆոպին–Յուէբա և այլն։

1300–3000 մ բարձրություններում ապրում է Մեծ պանդայի 2005 թվականին առանձնացած քինլինյան պանդա ենթատեսակը (*Ailuropoda melanoleuca qinlingensis*)։ Քինլինի լեռներում է բնակվում նաև ոսկե կճատաքիթ կապիկը և տակինը։

Տեսարան Ազգային տաճարից դեպի Քիլինգի լեռները
## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քինլին» հոդվածին։ |
# Ջրահոսք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամազոն գետը Բրազիլիայում
**Ջրահոսք**, ջրային օբյեկտ, որը բնորոշվում է որպես ջրի մշտական կամ ժամանակավոր հոսք լանջի ընդհանուր թեքությամբ։

Ջրահոսքերը կարևոր աղբյուր են հանդիսանում ջրատար հորիզոնների ջրով ապահովման հարցում։ Ստորջրյա արհեստական հոսքերին են դասվում ջրամատակարարման ուղիները, բնականին՝ կարստային հոսքերը և ջրատարները։ Լեռնահանքային արդյունաբերության մեջ, ստորգետնյա աշխատանքների ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ջրատարների հանկարծակի փլուզումները, հատկապես ջրառատ ժամանակահատվածում։

## Ջրահոսքերի տիպեր

Ջրահոսքերի տեսակները.

* ժամանակավոր և անհոսք,
* բնական (գետեր, գետակներ) և արհեստական (ջրանցքներ),
* մակերևութային և ստորգետնյա։

* Ջրանցք
* Գետակ
* Գետ

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* «Ջրահոսքը» Վիքիբառարանում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջրահոսք» հոդվածին։ |