Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Եգիպտական բուրգեր

Գիզայի բուրգեր
**Եգիպտական բուրգեր**, անտիկ որմնադիր կառույցներ Եգիպտոսում։ Հայտնի է առնվազն 118 «Եգիպտական» բուրգ։ Քուշ թագավորության շրջանում կառուցվել է մոտավորապես 80 բուրգ, որոնք գտնվում են ժամանակակից Սուդանի տարածքում։ Ժամանակակից Եգիպտոսում գտնվող բուրգերի մեծ մասը կառուցվել են Հին և Միջին թագավորությունների շրջանում՝ որպես Փարավոնների և նրանց ամուսինների դամբարան։

Ամենահին եգիպտական բուրգերը գտնվում են Մեմփիս քաղաքի հյուսիսարևմուտքում՝ Սակկարայում։ Չնայած Սակկարայում հայտնաբերվել է առնվազն մեկ աստիճանաձև բուրգանման կառույց (Առաջին դինաստիայի ժամանակաշրջանին թվագրվող)՝ Մաստաբա 3808-ը, հնագիտական մնացորդներն ու արձանագրությունները հուշում են, որ այս ժամանակաշրջանին թվագրվող այլ նմանատիպ կառույցներ ևս կարող են լինել։ Հայտնի ամենահին եգիպտական բուրգը Ջոսերի բուրգն է, որը կառուցվել է մոտ մ.թ.ա. 2630-2610 թվականներին՝ Երրորդ դինաստայի ժամանակաշրջանում։ Այս բուրգը և դրա շրջակայքի համալիրը, ընդհանուր առմամբ, համարվում են աշխարհի ամենահին մոնումենտալ կառույցները, որոնք կառուցված են ճշգրիտ կտրված որմնաքարից։

Ամենահայտնի եգիպտական բուրգերը գտնվում են Գիզայում՝ Կահիրեի արվարձանում։ Գիզայի բուրգերից որոշները համարվում են երբևէ կառուցված ամենախոշոր կառույցներից։ Քեոփսի բուրգը ամենամեծ եգիպտական բուրգն է և Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներից վերջինն է, որը դեռ գոյություն ունի՝ չնայած մնացած հրաշալիքներից ավելի քան 2000 տարով ավելի հին է։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Եգիպտական բուրգեր» հոդվածին։ |
# Հուլիսի 17[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Հուլիս** | >> |
| Կի | Եկ | Եք | Չո | Հի | Ու | Շա |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |

**Հուլիսի 17**, տարվա 198-րդ (նահանջ տարիներին՝ 199-րդ) օրն է։

* Տարվա ավարտին մնում է 167 օր։

## Դեպքեր

* 1868 - Ճապոնիայի մայրաքաղաքը Կիոտոյից տեղափոխվում է Տոկիո
* 1955 - Դիսնեյլենդի բացումը Կալիֆոռնիայում
* 1992 - Չեխոսլովակիայի կազմից Սլովակիայի դուրս գալու պատճառով հրաժարական է տալիս երկրի նախագահ Վացլավ Հավելը
* 1996՝ ստեղծվում է «Պորտուգալախոս երկրների գործակցություն» կազմակերպությունը
* 2007 - Սան Պաուլուի օդանավակայանում ինքնաթիռի վթարից զոհվում է 199 մարդ
* 2016 - Երևանում սկսվեց զինված ապստամբություն

## Ծնունդներ

* 1894 - Ազատ Վշտունի, հայ բանաստեղծ
* 1899 - Ջեյմս Կեգնի James Cagney ամերիկացի երգիչ, պարող
* 1954 - Անգելա Մերկել Angela Merkel Գերմանիայի 8-րդ կանցլերը
* 1975 - Արարատ Ամադյան, հայ երգիչ և երգահան
* 1975 - Ելենա Անայա Elena Anaya իսպանացի դերասանուհի
* 1987 - Տիգրան Համասյան, հայ ջազ դաշնակահար, կոմպոզիտոր
* 1889թ - Ալեքս Խաչատրյան,հայ զորահրամանատար,Քաջարանի ինքնապաշտպանության ղեկավար հայ-թաթարական բախումների ժամանակ(1904-1905թթ)

## Մահեր

* 1790 - Ադամ Սմիթ Adam Smith անգլիացի տնտեսագետ և փիլիսոփա
* 1903 - Ջեյմս Էբբոտ Մաք-Նեյլ Ուիսթլեր James Abbot McNeill ամերիկացի նկարիչ
* 1912 - Հենրի Պուանկարե, ֆրանսիացի մաթեմատիկոս, աստղագետ, փիլիսոփա
* 1920 - Պայծառ Ֆասուլաճյան, դերասանուհի
* 1944 - Վիլյամ Ջեյմս Սիդիս William James Sidis ամերիկացի վունդերքինդ
* 1971 - Սողոմոն Տարոնցի, հայ բանաստեղծ և թարգմանիչ
* 1980 - Գրիգոր Ահարոնյան, քանդակագործ
* 1966 - Գրիգոր Քեպինյան (Քեպինով) քանդակագործ
* 2005 - Սպարտակ Միշուլին Спартак Мишулин ռուս դերասան
* 2006 - Միքի Սփիլլեյն Mickie Spillane ամերիկացի գրող

## Տոներ

* Արդարադատության համաշխարհային օր
* Ֆինլանդիա՝ Սահմանադրության օր
# Միապետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Միապետ** (ծագել է հուն․՝
 μόναρχος բացարձակ կառավարիչ, տեր) ժառանգաբար փոխանցվող, իսկ հազվադեպ դեպքում նաև ընտրվող պաշտոն՝ օժտված ինքնուրույնությամբ

```
. Միապետը տարբեր անվանումներ ունի, մասնավորապես՝ թագավոր, կայսր, փարավոն, շեյխ, սուլթան, ամիրա, շահ, կրոնապետ, խան, բեյ և այլն։ Եվրոպական որոշ երկրներում միապետը կոչվում է իշխան (Մոնակո), մեկ այլ դեպքում՝ դուքս (Լյուքսեմբուրգ)։ Միապետը միշտ հանդես է գալիս որպես վերադաս։ Բացառվում է նրա ենթակայությումը որևէ մեկին։
```

Միապետի ձեռքում է կենտրոնացված պետական, ռազմական, դատական իշխանությունը։ Բացարձակ միապետություն առկա է միայն Ասիայի երկրներում, իսկ Վատիկանը համարվում է աստվածապետական միապետություն։ Միապետի իշխանությունը միայն սահմանափակ է օրենսդիր ոլորտում (այս դեպքում խոսքը խորհրդարանական կամ սահմանադրական միապետության մասին է)։
Ըստ այդմ՝ սահմանադրական է կոչվում այն միապետությունը, որի դեպքում վերջինիս իշխանությունը սահմանափակված է միայն սահմանադրությամբ։ Օրենսդիր իշխանությունը պատկանում է պառլամենտին, իսկ գործադիրը՝ կառավարությանը։

## Ծանոթագրություններ

## Տես նաև

Միապետություն
# Վալուաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Վալուաներ |
| --- |
|  |
| ֆրանսերեն՝ Valois |
| Տեսակ | արքայատոհմ և ազնվական տոհմ |
| Մասն է | Կապետինգներ |
| Երկիր | Ֆրանսիա |
| Ծագում | Կապետինգներ |
| Հիմնադիր | Շառլ Վալեցի |
| Հիմնում | 1270 |
| Ավարտ | 1589 թվական |
| Ազգային պատկանելիություն | ֆրանսիացիներ |
| Կրտսեր ճյուղեր | House of Valois-Anjou?, House of Valois-Burgundy?, list of Dukes of Brabant?, list of counts and dukes of Nevers?, Counts and Dukes of Alençon?, Օրլեանի չորրորդ տոհմ, Counts and Dukes of Angoulême?, Orléans-Longueville? և House of Alençon? |

**Վալուաների կապեյան ընտանիք,**  Կապեյան արքայատոհմի կրտսեր ճյուղը, որն իշխել է Ֆրանսիայի թագավորությունում 1328 թվականից մինչև 1589 թվականը։ Նա Կապետինգների ուղիղ հաջորդողն է ու նախորդել է Բուրբոններին։

Վալուաներից առաջին թագավորը Ֆիլիպ VI էր։ Լյուդովիկոս XI-ի օրոք հիմնականում ավարտվել է Ֆրանսիայի տերիտորիալ միավորումը։ Ֆրանցիսկ I-ի կառավարմամբ սկսվել է բացարձակ միապետության դարաշրջանը Ֆրանսիայում։ Վալուաների դինաստիան ընդհատվել է կրոնական պատերազմների ժամանակ (Հենրի III-ի սպանությամբ)։ Վալուաների տոհմի վերջին շառավիղն էր Մարգարիտ Վալուան (1553-1615), Հենրի IV Բուրբոնի (1589-1610) առաջին կինը։

Նրանց անվանումը ծագում է Ֆիլիպ IV Գեղեցիկի հոր Ֆիլիպ III Քաջի որդուն՝ Շառլին տրված արքայական տիտղոսից։ Անդրանիկ ճյուղի գահակալությունն ավարտվեց 1498 թվականին, բայց նա ընդգրկում է բազմաթիվ կրտսեր ճյուղեր.

* Ալանսոնի դքսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1549 թվականին, ծագում է Շառլ Վալեցու երկրորդ որդուց՝ Շառլ II-ից,
* Անժուի դքսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1481 թվականին, ծագում է Ժան II Բարիի երրորդ որդուց՝ Լուիից,
* Բերիի դքսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1416 թվականին, ծագում է Ժան II Բարիի երրորդ որդուց՝ Ժանից,
* Վալուա-Բուրգոնի դքսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1477 թվականին, ծագում է Ժան II Բարիի չորրորդ որդուց՝ Քաջ Ֆիլիպից։

Այս ճյուղն ունեցել է երկու այլ ենթաճյուղ.

* + Բրաբանի դքսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1430 թվականին, ծագում է Քաջ Ֆիլիպի որդուց՝ Անտուանից
	+ Նևերի կոմսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1491 թվականին, ծագում է Քաջ Ֆիլիպի որդուց՝ Ֆիլիպից,
* Օռլեանի դքսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1515 թվականին և  հաջորդեցին Լուիի գահին, ով Շառլ V-ի որդին էր։ Այս ճյուղն ունեցել է մեկ այլ ենթաճյուղ.
* Անգուլեմի կոմսերի ճյուղը, որոնց գահակալությունն ավարտվեց 1589 թվականին, ովքեր հաջորդեցին Լուիի երկրորդ որդուն՝ Ժանին։

Հավասարապես գոյություն են ունեցել անօրինական այլ ճյուղեր.

* Լոնգվիլի,
* Վալուա-Սեն-Ռեմիի,
* Անգուլեմի դքսերի։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 236)։*  |
# Լյաոհե

| Լյաոհե |
| --- |
|  |
| Բնութագիր |
| Երկարություն | 1345 |
| Ավազանի մակերես | 232 000 կմ² |
| Ջրի ծախս | 500 |
| Ջրահոսք |
| Ակունքի տեղակայում | Laoha He? |
| Գետաբերան | Դեղին ծով |
| Գետաբերանի տեղակայում | Դեղին ծով |
| Կոորդինատներ | ﻿ / ﻿ |
| Տեղակայում |
| Հոսող հոսքեր | Hun River?, Xiliao River?, Dongliao He? և Taizi River? |
| Երկիր |  Չինաստան |
| Երկրամաս | Գիրին |
|  |

**Լյաոհե** (չինարեն ավանդ. 遼河, հեշտ. 辽河 , պինին: *Liáohé*), գետ Չինաստանի հյուսիս֊արևելքում։ Կազմավորվում է Սիլյաոհե և Դունլյաոհե գետերի միախառնումից, թափվում Դեղին ծովի Լյաոդունի ծոցը։ Երկարությունը 1430 կմ է, նավարկելի է մինչև Շուանլյաո քաղաքը։ Գետաբերանում է Ինկոու ծավային նավահանգիստը։

## Անվանում

Անվանումն առաջացել է Լյաո պետության անվանն ավելացնելով *հե* «գետ» բառը․ ստացվել է *Լյաոհե*, այսինքն՝ «Լյաոյի գետ»։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Լյաոհե» հոդվածին։ |
# Պատմիչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերոդոտոս՝ հույն պատմաբան, ով ապրել է 5-րդ դարում մ. թ. ա.
**Պատմիչ**, պատմագիր, պատմական երկի հեղինակ հին և միջին դարերում։ Պատմիչ են կոչվում հասարակական իրադարձությունների ու դեպքերի նկարագրական շարադրողները, ի տարբերություն պատմության գիտական ուսումնասիրողների՝ պատմաբանների։ Չնայած շատ պատմիչներ (Հերոդոտոս, Թուկիդիդես, Մովսես Խորենացի և ուրիշներ) քննադատաբար են օգտագործել գրավոր և բանավոր աղբյուրները, փորձել վերլուծել հասարակական իրադարձությունները, հասկանալ պատմական երևույթների էությունը, սակայն պատմությունը գիտություն է դարձել միայն ֆեոդալիզմի քայքայման և կապիտալիզմի զարգացման դարաշրջանում (օրինակ, հայ պատմագիտության նախակարապետ է համարվում Մ․ Չամչյանը)։

## Տես նաև

* Պատմագիտություն
* Պատմագրություն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 168)։*  |
# Սուչժոու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուչժոու (այլ կիրառումներ)
Սուչժոուի երկնաքերերը
**Սուչժոու**, Ուսյան, քաղաք Չինաստանում, Յզյանսու նահանգում, Չինական մեծ ջրանցքի ափին։ Մոտ 10,7 միլիոն բնակիչ (2018)։ Գետային նավահանգիստ է։ Կա երկաթուղային կայարան։ Մետաքսի արդյունաբերության և տնայնագործական արտադրության խոշոր կենտրոն է։ Կան քիմիական, թղթի, բամբակե գործվածքեղենի, սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ, ավիացիոն և մանկավարժական ինստիտուտներ։ Կառուցվել է մ.թ.ա. 514- 489 թվականներին։ Սուչժոում կան հնագույն զբոսայգիներ։ Ճարտարապետական հուշարձաններից հայտնի են բերդապարիսպը (1360), պագոդաները, կամուրջները։

## Հետաքրքիր փաստեր

* 1964 թվականի նոյեմբերի 9-ին հայտնաբերված (5013) Սուչժոուսանչժոն աստերոիդն իր անվանումն ստացել է «Սուչժոու սան չժոն» արտահայտությունից (չինարեն՝ 即蘇州三中星
, անգլ.՝ Suzhou No. 3 Middle School), ինչը թարգմանաբար նշանակում է «Սուչժոուի № 3 դպրոց»։ Դպրոցը մասնագիտացած է գիտական և տեխնոլոգիական կրթության գծով։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սուչժոու» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 196)։*  |
# Ամուդարյա (գետ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Ամուդարյա |
| --- |
|  |
|  |
| Բնութագիր |
| Երկարություն | 2,400 |
| Ավազանի մակերես | 309 000 կմ² |
| Ջրի ծախս | 1400 մ³/վ |
| Ջրահոսք |
| Ակունքի տեղակայում | Pamir River? |
| Գետաբերանի տեղակայում | Մեծ Արալյան ծով |
| Կոորդինատներ | ﻿ / ﻿ |
| Տեղակայում |
| Հոսող հոսքեր | Kunduz River?, Կաֆիռնիգան, Սուրխանդարյա, Sherabad River?, Զերավշան, Khulm River?, Վախշ և Փյանջ |
| Երկիր |  Տաջիկստան  Աֆղանստան  Թուրքմենստան  Ուզբեկստան |
| Երկրամաս | Գուր |
|  |

**Ամուդարյա**, գետ Տաջիկստանում, Թուրքմենստանում, Ուզբեկստանում, Աֆղանստանում։

Կազմավորվում է Փյանջ և Վախշ գետերի միախառնումից, թափվում Արալյան ծովը՝ առաջացնելով դելտա։ Երկարությունը 1415 կմ (Փյանջի ակունքից՝ 2540 կմ), կանոնավոր նավարկություն կա Չարջու քաղաքից սկսած։ Ամուդարյայի ափին է Թերմեզ, Կերկի, Նուկուս քաղաքները։

## Անվանումը

Անվանումն առաջացել է մի ժամանակ գետի ափին գտնվող **Ամուլ** քաղաքի անունից և պարսկերեն **դարյա** «գետ» բառից, այսինքն՝ «Ամուլի գետ»։ Անտիկ շրջանի աշխարհագրագետներին հայտնի էր **Օքսուս** (լատիներեն՝ *Oxus*), իսկ արաբներին՝ **Ջեյհուն** անունով։

## Աղբյուրներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ամուդարյա (գետ)» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 334)։*  |
# 706[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  702 · 703 · 704 · 705 —  **706**  — 707 · 708 · 709 · 710
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 680‑ականներ · 690‑ականներ — **700‑ականներ** — 710‑ականներ · 720‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 7-րդ դար — **8-րդ դար** — 9-րդ դար
 |

**706 թվական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է երկուշաբթի օրը։ Սա մեր թվարկության 706 թվականն է,
VIII դարի 6-րդ տարին։ Հանդիսանում է 8-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 700-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 705 և 707 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ

**706 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 706 *DCCVI* |
| Հուլյան օրացույց | 705—706 (հունվարի 5 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 6214—6215 (սեպտեմբերի 5-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 1458—1459 (ապրիլի 25 -ից) |
| Հայկյան տոմար | 3198—3199 (օգոստոսի 11-ից) *ՎՃՂԸ—ՎՃՂԹ* |
| Հրեական օրացույց  | 4466—4467
ד'תס"ו — ד'תס"ז |
| Իսլամական օրացույց | 86—87 |
| Չինական օրացույց | 3402—3403 乙巳 — 丙午 կապույտ օձ — կարմիր ձի |
| Եթովպական օրացույց | 698—699 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 762—763 |
| - *Շակա սամվատ* | 628—629 |
| - *Կալի յուգա* | 3807—3808 |
| Իրանական օրացույց | 84—85 |
| Բուդդայական օրացույց | 1249 |
# 892[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  888 · 889 · 890 · 891 —  **892**  — 893 · 894 · 895 · 896
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 870‑ականներ · 880‑ականներ — **890‑ականներ** — 900‑ականներ · 910‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 8-րդ դար — **9-րդ դար** — 10-րդ դար
 |

**892 թվական**,  նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է երեքշաբթի օրը։ Սա մեր թվարկության 892 թվականն է,
IX դարի 92-րդ տարին։ Հանդիսանում է 9-րդ դարի վերջին տասնամյակի՝ 890-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 891 և 893 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ

**892 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 892 *DCCCXCII* |
| Հուլյան օրացույց | 891—892 (հունվարի 5 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 6400—6401 (սեպտեմբերի 5-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 1644—1645 (ապրիլի 25 -ից) |
| Հայկյան տոմար | 3384—3385 (օգոստոսի 11-ից) *ՎՅՁԴ—ՎՅՁԵ* |
| Հրեական օրացույց  | 4652—4653
ד'תרנ"ב — ד'תרנ"ג |
| Իսլամական օրացույց | 278—279 |
| Չինական օրացույց | 3588—3589 辛亥 — 壬子 սպիտակ խոզ — սև առնետ |
| Եթովպական օրացույց | 884—885 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 948—949 |
| - *Շակա սամվատ* | 814—815 |
| - *Կալի յուգա* | 3993—3994 |
| Իրանական օրացույց | 270—271 |
| Բուդդայական օրացույց | 1435 |
# Դելտա (գետ)

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Դելտա (այլ կիրառումներ)
Նեղոսի դելտան
**Դելտա** (հունական այբուբենի դելտա՝ Δ մեծատառից), գետաբերանի հատուկ ձև։ Գետի ստորին հոսանքում գետային ջրաբերուկներով ստեղծված ցածրավայր՝ մասնատված բազուկների և վտակների՝ մեծ կամ փոքր ճյուղավորված ցանցով։ Առաջանում է գետի հոսքի, ծովի ալեբախության, մակընթացության և տարաքաշող բերող հոսանքների փոխազդեցությամբ։ Ժամանակի ընթացքում դելտան մեծացնում է իր չափերը՝ առաջանալով դեպի ծով։ Դելտայի ընդարձակման արագությունը տատանվում է տարեկան մի քանի մետրից մինչև հարյուրավոր մետրի։ Ջրաբերուկների կուտակման բնույթով դելտաները լինում են՝ շրջափակված (Կամչատկա), դուրս քաշած (Լենա), թիակաձև (Միսսիսիպի), կտցանման (Տիբեր), բազմակղզային (Վոլգա), բարդ և այլ տիպերի։ Խոշոր գետերի դելտաները երբեմն հասնում են մեծ չափերի (Ամազոնի դելտաները 100 հզ կմ² է, Վոլգայինը՝ 19 հզ կմ²)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 328)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դելտա (գետ)» հոդվածին։ |
# Պատվաստանյութ

**Պատվաստանյութ**, **վակցինա** (լատիներեն՝ *vaccinus*, vaccinum՝ կովի, vacca՝ Կով), պատրաստուկներ, որոնք ստացվում են կենդանի կամ սպանված միկրոօրգանիզմներից, դրանց կենսագործունեության արգասիքներից։ Օգտագործվում են կանխարգելիչ կամ բուժիչ նպատակով՝ մարդկանց ու կենդանիների ակտիվ իմունացման համար։ Պատվաստանյութն առաջին անգամ կիրառել է բնական ծաղկի ժամանակ անգլիացի բժիշկ Էդվարդ Ջենները (1796), գիտականորեն հիմնավորել է ֆրանսիացի գիտնական Լուի Պաստյորը (XIX դ․ 2-րդ կեսին ստացավ մի շարք պատվաստանյութեր կատաղության, հավերի խոլերայի, սիբիրյան խոցի և այլնի դեմ)։ Վակցինականխարգելման հետագա զարգացման շնորհիվ մի շարք երկրներում խիստ նվազեցին կամ վերացան բնական ծաղիկը, դիֆթերիան, պոլիոմիելիտը, կարմրուկը և այլ վարակիչ հիվանդություններ։ Գոյություն ունեն կենդանի, սպանված, քիմիական պատվաստանյութ և անատոքսիններ։

Կենդանի պատվաստանյութերն ստացվում են ախտածին մանրէները (բակտերիաներ, վիրուսներ և այլն) տարբեր եղանակներով մշակելով և ոչ ախտածին՝ ավիրուլենտ դարձնելով։ Դրանք օգտագործվում են բնական ծաղկի, տուբերկուլյոզի, կարմրուկի, պոլիոմիելիտի, բրուցելյոզի, կատաղության, տուլարեմիայի, սիբիրախտի, ժանտախտի, դեղին տենդի, գրիպի, տզային էնցեֆալիտի և այլ դեպքերում։ Կենդանի վակցինային բնորոշ են բարձր իմունածնությունը, ոչ բարձր ռեակտոգենությունը, գոյացած անընկալունակության երկարատևությունը։ Գոյություն ունեն ավելի քան 20 կենդանի վակցինա։

Սպանված վակցինա ստանալու համար ախտածին մանրէներն ակտիվազրկում են զանազան ֆիզիկական (ջերմություն, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ) կամ քիմիական (ֆորմալին, ացետոն, սպիրտ, ֆենոլ) ազդակներով։ Կիրառվում են որովայնային տիֆի, պարատիֆերի, խոլերայի, կապույտ հազի, լեպտոսպիրոզների, պոլիոմիելիտի, կատաղության, բծավոր տիֆի, տզային էնցեֆալիտի դեմ։ Այս պատվաստանյութի պաշտպանական հատկությունները ավելի թույլ են արտահայտված, և իմունիտետը զարգանում է մի քանի պատվաստումներից հետո։

Քիմիական պատվաստանյութերը պարունակում են մանրէներից անջատված, զտված անտիգենային խմբեր և ունեն սահմանափակ կիրառություն։ Պատվաստանյութերն արտադրվում են հեղուկ և չոր (լիոֆիլացված) վիճակում։ Վերջիններս օգտագործում են դրաժեների (պոլիոմիելիտի կենդանի վակցինանա) կամ լուծույթների ձևով (կարմրուկի, բնական ծաղկի, տուբերկուլոզի, ժանտախտի, սիբիրախտի և այլ կենդանի պատվաստանյութեր)։ Պատվաստանյութեր պատրաստում են մեկ վարակի (մոնոպատվաստանյութեր) կամ 2 և ավելի վարակների հարուցիչներից՝ բազմապատվաստանյութեր։

Պատվաստանյութերն օրգանիզմ են ներմուծվում վերմաշկային, միջմաշկային, ենթամաշկային, միջմկանային, ներերակային, ներքթային, ինհալացիոն, բերանի և այլ ճանապարհներով։ Ետպատվաստումային անընկալունակությունը կարող է տևել մի քանի ամսից մինչև մի քանի տարի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 239)։*  |
# 608[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  604 · 605 · 606 · 607 —  **608**  — 609 · 610 · 611 · 612
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 580‑ականներ · 590‑ականներ — **600‑ականներ** — 610‑ականներ · 620‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 6-րդ դար — **7-րդ դար** — 8-րդ դար
 |

**608 թվական**,  նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է ուրբաթ օրը։ Սա մեր թվարկության 608 թվականն է,
VII դարի 8-րդ տարին։ Հանդիսանում է 7-րդ դարի առաջին տասնամյակի՝ 600-ականների տարեթիվ, որը հանդիսանում է 607 և 609 թվականների միջև ընկած տարին։

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ

**608 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 608 *DCVIII* |
| Հուլյան օրացույց | 607—608 (հունվարի 4 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 6116—6117 (սեպտեմբերի 4-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 1360—1361 (ապրիլի 24 -ից) |
| Հայկյան տոմար | 3100—3101 (օգոստոսի 11-ից) *ՎՃ—ՎՃԱ* |
| Հրեական օրացույց  | 4368—4369
ד'שס"ח — ד'שס"ט |
| Իսլամական օրացույց | 14 BH — 13 BH |
| Չինական օրացույց | 3304—3305 丁卯 — 戊辰 կարմիր ճագար — դեղին վիշապ |
| Եթովպական օրացույց | 600—601 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 664—665 |
| - *Շակա սամվատ* | 530—531 |
| - *Կալի յուգա* | 3709—3710 |
| Իրանական օրացույց | 14 BP — 13 BP |
| Բուդդայական օրացույց | 1151 |
# Էստուար

Լա Պլատան՝ Պարանա և Ուրուգվայ գետերի էստուարը
**Էստուար** (լատիներեն՝ *aestuarium* – ողողվող գետաբերան), դեպի օվկիանոսը, ծովն ընդարձակվող ձագարաձև գետաբերան։ Առաջանում է, երբ գետի բերած ջրաբերուկները հեռանում են ծովային հոսանքների կամ մակընթացության-տեղատվության հետևանքով, ինչպես նաև ցամաքի իջեցման, գետաբերանները ծովով ծածկվելու ժամանակ։ Բնորոշ է խոշոր գետերին (Ենիսեյ, Ամուր, Թեմզա, Էլբա, Սենա և այլն)։

Դելտան էստուարի հակառակն է ՝ գետային ջրաբերուկներով ստեղծված ցածրավայր՝ մասնատված բազուկների և վտակների՝ մեծ կամ փոքր ճյուղավորված ցանցով։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 84)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էստուար» հոդվածին։ |
# Սանր

**Սանր**, կենցաղային անհատական օգտագործման առարկա մազերը սանրելու և գլխի մերսման համար։ Կան նաև սանրեր կենդանիների բրդի համար։

Ժամանակակից պլաստիկե սանր
Խոզանակե սանր
## Տեսակները

Կան սանրերի երկու հիմնական տեսակներ` ատամնավոր և խոզանակե։ Ատամնավորը լինում է բռնակով և առանց բռնակի։

## Պատմություն

Ամենահին սանրը հայտնաբերվել է Հին Հռոմի տարածքի պեղումների ժամանակ։ Այն պատրաստված է եղել կենդանու ոսկորից և ունեցել է 8 ատամիկ։

## Սանրի դերը

Սանրերն օգտագործվում են տարբեր նպատակներով, այն է `

* Երկար մազերը կարգի բերելու համար։
* Մազերի հարդարման համար։
* Թափված մազերը հեռացնելու համար։
* Մակաբույծների հեռացման համար (ոջիլ, անիծ և այլն)։

Սանրերը հաճախ օգտագործվում են դետեկտիվների կողմից հանցագործի ճանաչման գործում մազերի տեսակը ստանալու համար։

## Սանրերի նյութը

Եղջյուրե սանրեր
Սանրերը կարող են պատրաստված լինել տարբեր նյութերից, սովորաբար լինում են փայտյա կամ պլաստիկե։ Երբեմն սանրերը պատրասատում էին փղոսկրից, հիմա ոչ, քանի որ վտանգ կա այդ կենդանիների պահպանման համար։ Եթե սանրերը փայտից են, ապա որպես կանոն պատրաստում են բալենու կամ սոճու բնափայտից։ Փայտյա սանրերը լաքապատվում են։

Սանրերը լինում են`

* ոսկորե,
* փայտյա,
* մետաղական,
* պլաստիկե,
* համակցված (պլաստիկե` մետաղյա բռնիչով, մետաղյա` պլաստիկե բռնիչով և այլն)։

## Սանրերը դիցաբանության մեջ

Դիցաբանության մեջ սանրերը կանացիության խորհրդանիշն են։ Անտիկ ժամանակներում սանրերի հետ կապված էին ջրային երևույթները։ Սանրվում էին, օրինակ, ջրահարսերը, ծովահարսերը։ Սանրերը շատ աստվածուհիների, նամանավանդ սիրո և ջրի աստվածուհիներ Վեներայի, Աֆրոդիտեի, ատրիբուտներից էին։

Սանրվելը որպես մոգական գործողություն և հենց սանրը ունեցել են տարբեր նշանակություններ. մի կողմից այն գեղեցկության և կանացի գրավչության խորհրդանիշ է, մյուս կողմից` խորհրդավորության խորհրդանիշ։ Շատ երկրների հեքիաթներում հանդիպում են հերոսներ, որոնք փախուստի ժամանակ իրենց հետևից շպրտում են սանրեր, որից աճում է հետապնդողներին խանգարող խիտ անտառ։

Կախարդների մասին ասում էին, որ նրանք իրենց մազերը սանրելով կարող էին ազդել եղանակի վրա և փոթորիկ առաջացնել։

## Ձևերը

Սանրերը լինում են սահուն, տուփով, տարբեր ձևերի, օրինակ` հրացանի, դանակի, ձկան և այլ տեսքերով։

## Պատկերասրահ

* Անտիկ եգիպտական սանր, մ.թ.ա. 15-րդ դար
* Էտրուսկների քաղաքակրթության սանր, մ.թ.ա. 7-րդ դար
* Սկիֆիական սանր
* Անտիկ հռոմեական սանր
* Հնագույն մակագրությամբ սանր, Դենմարկ
* Եկեղեցական սանր, Իտալիա, 15-րդ դար
* *Mary Rose* նավի մեջ հայտնաբերված սանրեր
* Քանդակազարդ սանր, 16-րդ դար
* Մակաբույծների հեռացման համար նախատեսված սանր

## Ծանոթագրություններ