# Դաոսական փիլիսոփայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դաոսական փիլիսոփայություն

փիլիսոփայական դպրոց, Taoist school| Մասն է | Hundred Schools of Thought |
| Ստեղծում | 6. century BC |
| Հիմնադիր | Լաո Ցզի |

**Դաոսական փիլիսոփայություն** (չինարեն՝ 道家
 ), որը հայտնի է նաև որպես դաոլոգիա կամ փիլիսոփայական դաոիզմ (տարբերակելու համար կրոնական դաոիզմից), դաոսիզմի տարբեր փիլիսոփայական հոսանքների ամբողջություն է, որը չինական ծագում ունեցող ավանդույթ է, որը շեշտը դնում է Դաոյի (չինարեն՝ 道
, նաև ռոմանացված որպես Տաո) հետ ներդաշնակ ապրելու վրա: Դաոն խորհրդավոր և խորը սկզբունք է, որը ամբողջ տիեզերքի աղբյուրը, օրինաչափությունն ու էությունն է կազմում։

Դաոսական մտքի սկզբնական փուլերից ի վեր եղել են դաոսական փիլիսոփայության տարբեր դպրոցներ, որոնք ոգեշնչվել և փոխազդել են այլ փիլիսոփայական ավանդույթներից, ինչպիսիք են կոնֆուցիականությունը և բուդդիզմը, և դրանց հետ: Դաոսականությունը տարբերվում է կոնֆուցիականությունից նրանով, որ ավելի շատ շեշտը դնում է ֆիզիկական և հոգևոր կատարելության վրա և ավելի քիչ՝ քաղաքական և մարդակենտրոն կազմակերպվածության վրա: Իր պատմության ընթացքում դաոսական փիլիսոփայությունը շեշտը դրել է այնպիսի հասկացությունների վրա, ինչպիսիք են՝ wúwéi («անջանք գործողություն»), zìrán ( «բնական իսկություն»), qì («հոգի»), wú («գոյություն չունեցող»), wújí («աներկվություն»), tàijí («բևեռություն») և yīn-yáng, biànhuà («վերափոխում») և fǎn («շրջադարձ»), ինչպես նաև անձնական զարգացումը մեդիտացիայի և այլ հոգևոր պրակտիկաների միջոցով։

Մինչդեռ ժամանակակից գիտնականները երբեմն փորձել են առանձնացնել «փիլիսոփայական դաոսիզմը» «կրոնական դաոսիզմից», հին չինական գիտական աշխատությունները՝ սահմանելով դաոսական տեքստերը, ինչպես նաև դրանք գրող և մեկնաբանող գրականագետներն ու դաոսական քահանաները, երբեք չեն տարբերակել «կրոնական» և «փիլիսոփայական» գաղափարները, մասնավորապես՝ մետաֆիզիկայի և էթիկայի հետ կապված գաղափարները։ Այնուամենայնիվ, որոշ ժամանակակից գիտնականներ պնդում են, որ դաոսիզմը իր բազմազան կրոնական դրսևորումներով շատ ավելի ուշ է զարգացել։ Այն համադրել է շամանությունը և չինական ժողովրդական կրոնը, բնագետների դպրոցը, կոնֆուցիական և բուդդայական արժեքները, անմահության որոնումը և տարբեր լրացուցիչ տեքստեր, պաշտամունքներ և ծիսական վարքագծեր։

Փիլիսոփայական ավանդույթի հիմնական տեքստերը համարվում են Դաո դե Ցզին և Չժուանցզի, չնայած միայն Հան դինաստիայի օրոք են դրանք խմբավորվել «Դաոսիստական» (Դաոջիա) անվան տակ։ Ի Չինգը հետագայում կապվել է նաև այս ավանդույթի հետ այնպիսի գիտնականների կողմից, ինչպիսին է Վան Բին։ Բացի այդ, մոտ 1400 տարբեր տեքստեր հավաքվել են որպես դաոսականության կանոնի (Դաոզանգ) մաս։

## Վաղ աղբյուրներ

Չժոու դինաստիայի ժամանակաշրջանի Հարյուր մտքի դպրոցների նշանավոր չինացի փիլիսոփաների ծննդավայրերը։
Համեմատած այլ փիլիսոփայական ավանդույթների հետ, դաոսական փիլիսոփայությունը բավականին բազմազան է: Ըստ Ռասել Քըրքլենդի՝ «դաոսականները սովորաբար իրենց չէին համարում մեկ կրոնական համայնքի հետևորդներ, որոնք կիսում էին ուսմունքների կամ սովորույթների միասնական ամբողջություն»։ Մեկ գրքի կամ մեկ հիմնադիր ուսուցչի աշխատանքների վրա հիմնվելու փոխարեն, դաոսականությունը զարգացրեց չինական համոզմունքների և տեքստերի լայնորեն բազմազան ամբողջություն, որոնք ժամանակի ընթացքում միավորվեցին տարբեր ավանդույթների մեջ: Այս տեքստերն ունեին որոշ ընդհանուր բաներ, մասնավորապես՝ անձնական զարգացման և կյանքի խորը իրականության հետ ինտեգրման գաղափարներ։

Առաջին խումբը, որը իրեն նույնականացնում էր որպես «դաոսական» (Դաոջիաո), հայտնվեց և սկսեց տեքստեր հավաքել 5-րդ դարում։ Նրանց դաոսական տեքստերի հավաքածուն սկզբում չէր ներառում դասականներ, որոնք սովորաբար համարվում էին «դաոսական», ինչպիսիք են Դաո Թե Չինգը և Չժուան-ցզին: Միայն կանոնի հետագա ընդլայնումից հետո այս տեքստերը ներառվեցին

Լաո Ցզիի «Մարդ» լեգենդը մշակվել է Հան դինաստիայի օրոք և պատմական վավերականություն չունի։ Նմանապես, դաոսիզմ և կոնֆուցիականություն անվանումները մշակվել են Հան դինաստիայի օրոք գիտնականների կողմից՝ անցյալի տարբեր մտածողներին և տեքստերին խմբավորելու, և նրանց «դաոսական» դասակարգելու համար, չնայած նրանք բավականին բազմազան են, և նրանց հեղինակները, հնարավոր է, երբեք չեն իմացել միմյանց մասին։ Այսպիսով, չնայած Հանից առաջ դարաշրջաններում երբեք չի եղել «դասական դաոսիզմի» միասնական «դպրոց», ավելի ուշ ինքնաճանաչված դաոսականները (մ.թ.ա. մոտ 500 թվական) ազդվել են մտքի հարյուր դպրոցների ժամանակաշրջանից (մ.թ.ա. 6-րդ դարից մինչև 221 թվական) ժառանգված մտածողության հոսանքներից, պրակտիկայից և շրջանակներից։ Ռասել Քըրքլենդի կարծիքով, այս անկախ ազդեցությունները ներառում են․

* Մոնիզմ, որը կարող էր ազդել դաոսական «մեծ խաղաղության» (տայպինգ) գաղափարի վրա, որը նկատվում է ավելի ուշ շրջանի աշխատություններում, ինչպիսին է Թայպինգցզինը:
* Մի քանի տարբեր կոնֆուցիական դպրոցներ և նրանց անձնական մշակման և Դաոյի գաղափարները: Մի քանի օրենքաբան տեսաբաններ, ինչպիսիք են Շեն Բուհայը, որը խոսել է Դաոյի և ւվեյի մասին, և Հան Ֆեյը, որի աշխատանքը բացատրում է Դաո Դե Ցզինի որոշ մասեր։
* Բնագետների դպրոց, որը մշակել է Ին և յան գաղափարները և «Հինգ փուլերը» (wǔxíng)։
* Գաղափարներ, որոնք կապված են գուշակության և Ի Չինգի պաշտոնական մասնագետների հետ։
* Անկախ տեքստերի վաղ տարբերակներ, ինչպիսիք են Նեյեն, Լուշի Չունցյուը, Չժուանցզին և Դաո Դե Ցզինը։

### Դաոսական դասականների գաղափարներ

Բագուայի դիագրամ Չժաո Հույչիանի (趙撝謙) Լյուշու բենիից (六書本義):
Դաո Դե Ցզինը (հայտնի է նաև որպես Լաոզի՝ իր ենթադրյալ հեղինակի անունով, մ.թ.ա. 3-րդ դար) ավանդաբար համարվել է դաոսական կենտրոնական և հիմնադիր տեքստ, չնայած պատմականորեն այն դաոսական մտածողության վրա բազմաթիվ ազդեցություններից միայն մեկն է, և երբեմն նաև՝ երկրորդական։ Դաո Դե Ցզինը ժամանակի ընթացքում փոխվել և զարգացել է, հնարավոր է՝ բանավոր ասացվածքների ավանդույթից ելնելով, և տարբեր թեմաներով աֆորիզմների ազատ ժողովածու է, որը ձգտում է ընթերցողին իմաստուն խորհուրդներ տալ, թե ինչպես ապրել և կառավարել, ինչպես նաև ներառում է որոշ մետաֆիզիկական ենթադրություններ։

Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ Դաո Դե Ցզինը ակնառու կերպով վերաբերում է համընդհանուր երևույթի կամ տիեզերական ստեղծագործական ուժի, որը կոչվում է Դաո (բառացիորեն «ճանապարհ» կամ «ճանապարհ»), օգտագործելով կանացի և մայրական պատկերներ այն նկարագրելու համար։ Դաոն իրերի առաջացման և գոյության բնական ինքնաբուխ ձևն է, դա տիեզերքի «օրգանական կարգն» է: Ջեյմս Ջայլսը, սակայն, պնդում է, որ Դաոն վերաբերում է գիտակցության մեդիտատիվ վիճակին, որի դեպքում մարդը տեսնում է, որ իր սեփական գիտակցությունն է, որը թույլ է տալիս իրերին առաջանալ և գոյություն ունենալ։ Դաո Դե Ցզինը տարբերակում է «կեղծ Դաոն» և «իսկական Դաոն», որը չի կարող արտահայտվել որևէ լեզվով։

Դաո Դե Ցզինում նաև հիշատակվում է վեյի (անփորձ գործողություն) հասկացությունը, որը պատկերազարդվում է ջրային անալոգիաներով (գետի հոսանքի հետ գնալը, այլ ոչ թե հակառակը) և «ներառում է խորամանկ մարտավարություն, այդ թվում՝ «կանացի խորամանկություններ», որոնք կարելի է օգտագործել հաջողության հասնելու համար»։ Ուվեյին կապված է զիջողականության, նվազագույն գործողության և մեղմության հետ։ Ուվեյին իդեալական իմաստունի (շենգ-րեն) գործունեությունն է, որը ինքնաբուխ և անփորձ արտահայտում է դե (առաքինություն), գործելով որպես մեկ Դաոյի համընդհանուր ուժերի հետ՝ նմանվելով երեխաներին կամ չփորագրված փայտին (պու)։

Դաո Դե Ցզինում հիշատակվող մեկ այլ հիմնական հասկացություն է գուիգենը (վերադարձ աղբյուրին կամ արմատին) կամ գուիֆուն (կրկին վերադարձ)։ Այս հասկացությունը կիրառվում է բնության մի շարք օրինակներում, օրինակ՝ երբ բույսերը վերադառնում են իրենց քնած վիճակին աճի ցիկլի հետո կամ երբ ցեխոտված առվակը մաքրվում է։ Յուրաքանչյուր նման օրինակից հետո ենթադրվում է, որ մարդիկ կարող են նույնպես վերադառնալ պարզության վիճակի և այդպիսով հասնել Դաոյի։ Ըստ Ջայլսի՝ անշարժության և անընդհատ հոսքի միջև այս առաջ-ետ շարժումը, որը նա անվանում է կրկնակի վերադարձ, վերաբերում է մարդկային գիտակցության այն առանձնահատկությանը, որի դեպքում անշարժությունն ու ակտիվությունը համակեցության մեջ են։ Ըստ Ջայլսի՝

> Անընդհատ հոսքի մեջ հանգստություն գտնելիս մարդ անջատվում է այս հոսքին ակտիվ մասնակցությունից։ Մարդը թույլ է տալիս, որ ընկալումներն ու մտքերը շարունակեն իրենց ճանապարհը՝ առանց իրեն դրանց հետ տանելու։ Սա վերադարձ է գիտակցության արմատին կամ աղբյուրին։ Սա գիտակցության արմատն է, քանի որ հենց այս վիճակն է, որը թույլ է տալիս մեզ տեսնել գիտակցության աշխատանքը։ Սա այն արմատն է, որտեղից բխում է գիտակցության անդադար գործունեությունը (աճը)։ Այս արմատը, այսպես ասած, մի դիտակետ է, որտեղից կարելի է լուռ դիտարկել գիտակցության մյուս գործողությունները։
>
>

Սա, ասում է Ջայլսը, գիտակցության մեդիտատիվ վիճակն է, որը Դաոն է։ Սա իմաստունների կողմից ձեռք բերված գիտակցության վիճակն է։

Իմաստունները կենտրոնացնում են իրենց ներքին էներգիաները, համեստ են, ճկուն և գոհ, և նրանք բնականորեն շարժվում են՝ առանց սահմանափակվելու հասարակության և մշակույթի կառուցվածքներով։ Դաո Դե Ցզինը նաև խորհուրդներ է տալիս կառավարիչներին, ինչպիսիք են՝ երբեք աչքի չընկնելը, զենք պահելը, բայց դրանք չօգտագործելը, ժողովրդին պարզ և անտեղյակ պահելը և նուրբ անտեսանելի ձևերով աշխատելը՝ ուժային ձևերի փոխարեն։ Այն ընդհանուր առմամբ դիտվել է որպես նվազագույն կառավարման խթանում։

Ինչպես Դաո Դե Ցզինը, պակաս հայտնի Նեյեն կարճ իմաստության ասացվածքների տեքստ է։ Այնուամենայնիվ, Նեյեն կենտրոնանում է դաոսական սրտի մտքի (սյին, 心) մշակման (սյու, 修) վրա, որը ներառում է երեք գանձերի՝ ջինգի («կենսական էություն»), ցիայի և շենի («հոգի») մշակումն ու կատարելագործումը։ Նեյեսի գաղափարը ցիայի անունով թափանցող և անտեսանելի «հոգու» մասին և դրա կապը դեի (առաքինություն կամ ներքին ուժ) ձեռքբերման հետ շատ ազդեցիկ էր հետագա դաոսական փիլիսոփայության համար։ Նմանապես, կարևոր դաոսական գաղափարներ, ինչպիսիք են մարդու սինգի («ներքին բնույթ», 性) և նրա մինի («անձնական ճակատագիր», 命) միջև կապը, կարելի է գտնել մեկ այլ, պակաս հայտնի տեքստում՝ «Լուշի Չունցյու»։ Այս տեքստերում, ինչպես նաև Դաո Դե Ցզինում, այն անձը, ով ձեռք է բերում դե և ունի հավասարակշռված ու հանգիստ միտք, կոչվում է շենգ-րեն («իմաստուն»)։ Ըստ Ռասել Քըրքլենդի՝

> «Սիրտը/միտքը» իշխող կառուցվածք է անհատի կենսահոգևոր կապի մեջ, այսինքն՝ ամբողջ անձնական համալիրում՝ մարմնի/մտքի/սրտի/հոգու մեջ: Նեյեի հիմնական ուսմունքն այն է, որ մարդը պետք է անընդհատ աշխատի ապահովելու համար, որ իր «սիրտը/միտքը» հավասարակշռված և հանգիստ լինի՝ առանց չափազանց մտորումների կամ հույզերի: Եթե մարդը պահպանի հանգիստ «սիրտ/միտք», նա կդառնա կյանքի առողջարար էներգիաների ընկալիչ և կկարողանա պահպանել դրանք և ապրել երկար կյանք։
>
>

Չժուան-ցզի անունով մեկ այլ տեքստ նույնպես համարվում է դաոսիզմի դասական, չնայած այն հաճախ նաև չինացի դաոսիստների համար եղել է մարգինալ աշխատանք։ Այն պարունակում է տարբեր գաղափարներ, ինչպիսիք են այն գաղափարը, որ հասարակությունը և բարոյականությունը հարաբերական մշակութային կառուցվածք են, և որ իմաստունը կապված չէ նման բաներով և, որոշ իմաստով, ապրում է դրանցից այն կողմ։ Չժուանցզիի իմաստուն դառնալու տեսլականը պահանջում է, որ մարդը ազատվի ավանդական սոցիալական արժեքներից և մշակութային գաղափարներից և զարգացնի վուվեի։ Որոշ գիտնականներ Չժուանցզիում տեսնում են պարզունակ գաղափարներ, որոնք պաշտպանում են կյանքի ավելի պարզ ձևերին վերադառնալը։

Ըստ Քըրքլենդի, այս երեք տեքստերի ընդհանուր առանձնահատկությունն այն գաղափարն է, որ «մարդը կարող է իմաստուն ապրել միայն այն դեպքում, եթե սովորի ապրել կյանքի անտեսանելի ուժերի և նուրբ գործընթացների հետ համաձայն, այլ ոչ թե հասարակության մտահոգությունների հիման վրա»։ Այս նուրբ ուժերը ներառում են ցին, շենը և Դաոն:

Հետագայում դաոսականները ներառել են Ի Չինգի հասկացությունները, ինչպիսիք են տիանը (երկինք): Լիվիա Կոնի կարծիքով, տիանը «գործընթաց է, բնության ցիկլերի և օրինաչափությունների վերացական ներկայացում, ոչ մարդկային ուժ, որը սերտորեն փոխազդել է մարդկային աշխարհի հետ՝ ոչ անձնական ձևով»։

## Հանի և Ցզինի դինաստիաներ

«Դաոցզյա» տերմինը (սովորաբար թարգմանվում է որպես «փիլիսոփայական դաոսիզմ») ստեղծվել է Հան դինաստիայի օրոք (մ.թ.ա. 206-220 թվականներին) գիտնականների և մատենագետների կողմից՝ դասական տեքստերի խմբին, ինչպիսիք են Դաո Դե Ցզին և Չժուանցզին։ Չնայած Հան դինաստիայի օրոք ինքնակոչ «դաոսականներ» չկային, գաղափարներ, որոնք հետագայում կարևոր դարձան «դաոսականների» համար, կարելի է տեսնել հան տեքստերում, ինչպիսիք են Հուայնանցզին և Թայփինգցզինը: Օրինակ, ըստ Թայփինգցզինի, իդեալական կառավարիչը պահպանում է «մեծ խաղաղության» (տայպինգ) «օդը» (ցի)՝ վուվեյի, մեդիտացիայի, երկարակեցության պրակտիկաների, ինչպիսիք են շնչառության վերահսկողությունը, և բուժական պրակտիկաների, ինչպիսին է ասեղնաբուժությունը, միջոցով։ Կան նաև մեկնաբանություններ դասականների վերաբերյալ, Դաոդեցզինի վերաբերյալ ամենավաղ մեկնաբանությունը Հեշանգ Գոնգինն է («Գետափի վարպետը»)։

Դաոսիզմի ուշ շրջանի զարգացման վրա ազդեցություն է ունեցել նաև Հուանգ-Լյոն (բառացիորեն՝ «Դեղին [կայսր] ծեր [վարպետ]»), որը վաղ Հան դինաստիայի (մ.թ.ա. 2-րդ դար) չինական մտքի ամենաազդեցիկ դպրոցներից մեկն էր։ Դա սինկրետիստական փիլիսոփայություն էր, որը միավորում էր բազմաթիվ դպրոցների տեքստեր և տարրեր։ Հուանգ-Լաո փիլիսոփայությունը նախընտրելի էր Արևմտյան Հանում, մինչև Վու կայսրի (մ.թ.ա. 141–87) գահակալությունը, որը կոնֆուցիականությունը դարձրեց պաշտոնական պետական փիլիսոփայություն։ Այս մտավոր հոսանքները նպաստեցին մի քանի նոր սոցիալական շարժումների ոգեշնչմանը, ինչպիսին է «Երկնային վարպետների ուղին», որը հետագայում ազդեցություն կունենար դաոսականության մտածողության վրա։

Չորրորդ դարում տեղի ունեցան խոշոր զարգացումներ, ինչպիսիք են նոր հոգևոր ավանդույթների ի հայտ գալը, ինչպիսիք են Շանցինը («Գերագույն պարզություն») և Լինգբաոն («Ամենամեծ գանձ»), նոր սուրբ գրություններով և պրակտիկաներով, ինչպիսիք են ալքիմիան և պատկերացման մեդիտացիաները՝ որպես բարոյական և հոգևոր կատարելագործման միջոց։ Հենց Լինգբաո դպրոցն էր, որ մշակեց նաև մեծ տիեզերական աստվածության՝ որպես Դաոյի մարմնավորման և երկնային կարգի գաղափարները՝ Մահայանա բուդդայական ազդեցություններով: Շանցին դպրոցը սկիզբն է դաոսական ավանդույթի, որը հայտնի է որպես «ներքին ալքիմիա» (նեյդան), ֆիզիկական և հոգևոր ինքնազարգացման մի ձև։

Հինգերորդ դարի վերջում Լու Սյուջինգ անունով մի արիստոկրատ գիտնական (406–477 ովականներ) օգտագործեց այս բոլոր տարբեր ազդեցությունները՝ ձևավորելու և ստեղծելու համար ընդհանուր համոզմունքների, տեքստերի և սովորույթների ամբողջություն այն բանի համար, ինչը նա անվանեց «Դաոյի ուսմունքներ» (Դաոջիաո)։ Հյուսիսում մեկ այլ ազդեցիկ դեմք՝ Կոու Ցիանժին (365–448), բարեփոխեց երկնային վարպետների դպրոցը՝ ստեղծելով նոր բարոյական կանոնագիրք:

### Սյուանսյուե

Սյուանսյուեն (բառացիորեն՝ «խորհրդավոր» կամ «խորը» ուսմունք, երբեմն անվանում են նեոդաոսիզմ) մտքի կարևոր դպրոց էր 3-6-րդ դարերում: Սյուանսյուե փիլիսոփաները համատեղել են կոնֆուցիականության և դաոսիզմի տարրերը՝ վերաիմաստավորելու Իցզինը, Դաո Դե Ցզին և Չժուանցզին: Սյուանսյուեի ազդեցիկ գիտնականների թվում են Վան Բին (226–249), Հե Յանը (մահ. 249), Սյան Սյուն (223?–300, «Բամբուկե պուրակի յոթ իմաստուններ» անունով հայտնի մտավորական խմբի անդամ), Գուո Սյանը (մահ. 312) և Պեյ Վեյը (267–300)։

Հե Յանի և Վան Բիի նման մտածողները առաջ քաշեցին այն տեսությունը, որ ամեն ինչ, այդ թվում՝ յինը, յանգը և իմաստունի առաքինությունը, «արմատներ ունեն» ւում (ոչինչ, բացասականություն, չգոյություն)։ Այն, ինչ Հե Յանը, կարծես, նկատի ունի ւու բառով, կարելի է տարբեր կերպ նկարագրել որպես անկերպություն և անտարբեր ամբողջականություն: Ուն ունայնություն չունի, բայց միևնույն ժամանակ լիարժեք և պտղաբեր է։

Վան Բիի մեկնաբանությունը ավանդաբար եղել է Դաոդեցզինի վերաբերյալ ամենաազդեցիկ փիլիսոփայական մեկնաբանությունը։ Ինչպես Հե Յանը, Վան Բին նույնպես կենտրոնանում է ւի (չգոյություն, ոչնչություն) հասկացության վրա՝ որպես Դաոյի բնույթ և գոյության հիմք։ Վան Բիի տեսակետը ւուի վերաբերյալ այն է, որ այն «գոյության անհրաժեշտ հիմք չէ»։ Որպեսզի գոյությունը հնարավոր լինի, պետք է գոյություն ունենա չգոյություն, և ինչպես նշում է Դաոդեցզինգը. «Դաոն ծնում է [շենգ] մեկին» և «աշխարհի բոլոր իրերը ծնվում են ինչ-որ բանից (յու). ինչ-որ բան ծնվում է ոչնչից (ուու)»։ Վան Բիի պատմությունը կենտրոնանում է չգոյության այս հիմնարար ասպեկտի վրա։

Լիվիա Կոնի կարծիքով՝ Վան Բիի համար «չգոյությունը ամեն ինչի արմատն է և պետք է ակտիվացվի՝ դատարկությանն ու ինքնաբուխությանը վերադառնալու համար, որը ձեռք է բերվում անգործության պրակտիկայի, ցանկությունների նվազման և խոնարհության ու հանգստության աճի միջոցով»։ Սուանսյուե փիլիսոփաների համար մեկ այլ կարևոր հասկացություն է զիրանը (բառացիորեն՝ «ինքնուրույն», բնական իսկություն)։

Գուո Սյանը նույնպես մեկ այլ ազդեցիկ Սյուանսյուե մտածող է: Չժուանցզիին ուղղված իր մեկնաբանության մեջ նա մերժել է, որ վուն էակների սերնդի աղբյուրն է, փոխարենը պնդելով ինքնաբուխ «ինքնարտադրության» (zìshēng 自生) և «ինքնափոխության» (zìhuà 自化) կամ «միայնակ փոխակերպման» (dúhuà 獨化) օգտին։ Գուո Սյանը նույնպես Սյուանսյուեի մեկ այլ ազդեցիկ մտածող է։ Չժուանցզիին ուղղված իր մեկնաբանության մեջ նա հերքել է, որ վուն էակների սերնդի աղբյուրն է, փոխարենը պնդելով ինքնաբուխ «ինքնարտադրության» (զիշենգ 自生) և «ինքնափոխության» (զհուա 自化) կամ «մենակափոխության» (դյուհուա 獨化) օգտին։

> «Քանի որ վուն, ըստ սահմանման, էություն չէ, այն չի կարող էություն առաջացնել: Մինչև էության գոյացումը, այն չի կարող այլ էակներ ստեղծել: Այդ դեպքում, ո՞վ կամ ի՞նչն է առաջացրել էության ծնունդը: Պատասխանը կարող է լինել միայն այն, որ էակները ինքնաբուխ ինքնածին են»։
>
>

Մեկ այլ կարևոր դեմք՝ դաոսական ալքիմիկոս Գե Հոնգը (Circa), Ցին դինաստիայի ժամանակաշրջանի արիստոկրատ և պետական պաշտոնյա էր, որը գրել է Բաոպուզի («Պարզությունը ընդունող վարպետ») անունով հայտնի դասական ստեղծագործությունը, որը այս ժամանակաշրջանի դաոսական փիլիսոփայական հիմնական աշխատությունն էր։ Այս տեքստը ներառում է կոնֆուցիական ուսմունքներ, ինչպես նաև հոգևոր պրակտիկաներ, որոնք նախատեսված են անմահության և «մեծ պարզություն» կոչվող երկնային վիճակի հասնելուն նպաստելու համար, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա դաոսիզմի վրա։

Հետագա շրջանի Սյուանսյուե մտածող Չժան Չժանը հայտնի է հատկապես Լիեզիի վերաբերյալ իր մեկնաբանություններով: Հյուսիսային և Հարավային դինաստիաների օրոք (420–589) Սյուանսյուն հասավ ազդեցության գագաթնակետին, քանի որ այն ընդունվեց կայսերական ակադեմիայի պաշտոնական ուսումնական պլան։

## Թան դինաստիա

Սիմա Չենգժեն
Թան դինաստիայի ժամանակաշրջանում (մ.թ. 618–907) զարգացել էր «դաոսական ինքնության» ընդհանուր զգացումը (որը Թան դինաստիայի առաջնորդները անվանում էին Դաոջիանո, «Դաոյի ուսմունքներ»), մասամբ Լու Սյուջինգի նման համակարգողների ջանքերի և կայսերական հովանավորության համար բուդդիզմի դեմ մրցելու անհրաժեշտության շնորհիվ։ Այս սինթետիկ համակարգը երբեմն անվանում են Երեք քարանձավներ։ Նրանք հավաքել են առաջին դաոսական կանոնը, որը հաճախ անվանում են «Երեք Արկանա» (սան-դոնգ, 三洞), որը սկզբնապես չէր ներառում Դաոդեցզինը։

Դաոսիզմը պաշտոնական կարգավիճակ ստացավ Չինաստանում Թան դինաստիայի օրոք, որի կայսրերը Լաո Ցզիին համարում էին իրենց ազգականը։ Գաո Ցզուն կայսրը Դաոդեցզինը ավելացրեց կայսերական քննությունների համար ուսումնասիրվող դասականների (ցզինգ, 經) ցանկին։ Սա դաոսական ազդեցության գագաթնակետն էր չինական պատմության մեջ։

Սիմա Չենժենը (647—735) այս ժամանակաշրջանի կարևոր մտավորական դեմք է։ Նա հատկապես հայտնի է դաոսական և բուդդայական տեսությունների և մտավոր մշակման ձևերի խառնուրդով՝ դաոսական մեդիտացիայի տեքստում, որը կոչվում է Զուովանգլուն։ Նա ծառայել է որպես Թան կառավարության խորհրդական։ Հետագայում նա հետադարձ ուժով նշանակվել է Ցյուանժեն դպրոցի պատրիարք։

Թան դինաստիայի մեկ այլ ազդեցիկ դաոսական ավանդույթ է Երկակի առեղծվածային դպրոցը (չինարեն՝ 重玄, փինյին՝ Չոնգսուան)։ Նրանց փիլիսոփայությունը ազդվել է բուդդայական Մադհյամակայի մտքից։ Այս ավանդույթի հիմնական մտածողներից մեկը Չենգ Սյուանյինն էր (成玄英, 631–655), որը հայտնի է Դաո Դե Ցզինի և Չժուանցզիի վերաբերյալ իր ազդեցիկ մեկնաբանություններով։

Թան դարաշրջանի մեկ այլ կարևոր դաոսական գրող և մտածող է Դու Գուանթինը (850—933)։ Նա գրել է Դաոդեցզինի վերաբերյալ ազդեցիկ մեկնաբանություն, ինպես նաև այլ սուրբ գրությունների և պատմությունների բազմաթիվ մեկնաբանություններ։

## Սուն դինաստիա

Կոնֆուցիականությունը, դաոսականությունը և բուդդիզմը մեկ են՝ լիտանգ ոճով նկար, որը պատկերում է գետի առվի մոտ ծիծաղող երեք տղամարդկանց
Սոгт դինաստիայի (960-1279 թվականներ) դարաշրջանում հիմնադրվեց դաոսիզմի Ցուանժեն (Լիակատար կատարելություն կամ Ինտեգրացիոն կատարելություն) դպրոցը 12-րդ դարում Վան Չոնգյանգի (1113–1170) հետևորդների շրջանում, որը գիտնական էր, որը գրել էր տարբեր բանաստեղծությունների ժողովածուներ և տեքստեր դաոսական կյանքի մասին և սովորեցնում էր, որ «երեք ուսմունքները» (բուդդիզմ, կոնֆուցիականություն, դաոսականություն) «ուսումնասիրելիս ապացուցվում է, որ ընդամենը մեկ դպրոց են»։ Ցուանժեն դպրոցը սինկրետիկ էր՝ համատեղելով բուդդիզմի (օրինակ՝ վանականություն) և կոնֆուցիականության տարրերը անցյալ դաոսական ավանդույթների հետ։

Նեյդանը, որը ներքին ալքիմիայի մի ձև է, դարձավ Ցուանժեն աղանդի հիմնական շեշտադրումը։ Վան Չոնգյանգը սովորեցնում էր, որ «հոգու անմահությանը» (shén-xiān, 神仙) կարելի է հասնել այս կյանքում՝ մեկուսանալով, զարգացնելով մարդու «ներքին բնույթը» (xìng, 性) և դրանք ներդաշնակեցնելով մարդու «անձնական ճակատագրի» (mìng-yùn, 命運) հետ։ Նա սովորեցնում էր, որ մտավոր մարզումների և ասկետիզմի միջոցով, որոնց միջոցով մարդը հասնում է մտքի բացակայության (wú-xīn, 無心) և մտքերի բացակայության վիճակի, ոչնչին կապված չլինելու, կարելի է վերականգնել նախնադարյան, անմահ «ճառագայթող ոգին» կամ «իսկական բնույթը» (yáng-shén 陽神, zhēn-xìng 真性)։

Սթիվեն Էսկիլդսենի խոսքերով՝ Վան Չոնգյանգը, կարծես, ծանոթ է եղել և ոգեշնչվել է Մահայանա բուդդայական տեքստերից, ինչպիսին է նաև «Ադամանդե սուտրան»։ Ինչպես Չանի տեքստերը, սակայն.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Վան Չժեն չէր հետևում Մահայանա բուդդայական փիլիսոփայության լիակատար ժխտմանը և չհաստատմանը: Չնայած նա սիրում էր բուդդայական լեզու փոխառել՝ քարոզելու համար սամսարայի այս ժամանակավոր, անցողիկ աշխարհից անջատվելը, Վան Չժեն հավատում էր հավերժական, համընդհանուր իրական բնությանը/ճառագայթող հոգուն, որը գիտակցության (հոգի [shén], բնություն [xíng]) և կենսունակության (qì, կյանք [mìng]) հիմքն ու աղբյուրն է բոլոր կենդանի էակների մեջ: Նրա համար սա «դատարկ» չէր (բնածին գոյությունից զուրկ), այն լիովին իրական էր (zēn)։ |  |

Ցյուանչժենի մի վարպետ՝ Ցյու Չուջին, Յուան դինաստիայի հաստատումից առաջ դարձավ Չինգիզ խանի ուսուցիչը: Շանսիից և Շանդունգից ծագումով, աղանդը իր հիմնական կենտրոնը հիմնեց Պեկինի Բայյունգուանում («Սպիտակ ամպի վանք»)։ Սուն դինաստիայի մի քանի կայսրեր, մասնավորապես Հուիզոնգը, ակտիվորեն տարածում էին դաոսիզմը՝ հավաքելով դաոսական տեքստեր և հրատարակելով Դաոցանգի հրատարակությունները:

## Յուան և Մին դինաստիաներ

Մինչդեռ Յուան և Մին դինաստիաները հաճախ փորձում էին վերահսկել և կարգավորել դաոսիզմը: Դաոսիզմը զգալի անհաջողություն կրեց Խուբլայ խանի գահակալության ժամանակ, երբ 1281 թվականին Դաոցանգի բազմաթիվ օրինակներ հրամայվեց այրել։ Այս ոչնչացումը դաոսիզմին հնարավորություն տվեց վերականգնել իրեն։ Չինացի դաոսիստները 12-14-րդ դարերում վերագնահատեցին իրենց ավանդույթը, որը որոշները անվանեցին «ռեֆորմացիա», որը կենտրոնանում էր անհատական զարգացման վրա։

Մին դինաստիայի (1368–1644) օրոք պետությունը առաջ մղեց այն գաղափարը, որ «Երեք ուսմունքները (կոնֆուցիականություն, բուդդիզմ և դաոսիզմ) մեկն են», մի գաղափար, որը ժամանակի ընթացքում դարձավ ժողովրդական կոնսենսուս։ Ներկայիս դաոսական տեքստային կանոնը, որը կոչվում է Դաոցանգ, կազմվել է Մին դինաստիայի (1368–1644 թվականներ) օրոք։ Ավելին, Մին դինաստիայի օրոք դաոսական գաղափարները ազդել են նաև նեոկոնֆուցիական մտածողների վրա, ինչպիսիք են Վան Յանգմինգը և Չժան Ռուոշույը։

## Ցին դինաստիան և ժամանակակից Չինաստանը

Մին դինաստիայի ուշ և վաղ շրջաններում տեղի ունեցավ Լունմենի («Վիշապի դարպաս» 龍門) դաոսականության դպրոցի վերելքը, որը հիմնադրվել է Վան Կունյանի (մահ. 1680թ.) կողմից, որը վերակենդանացրեց Ցյուանժենի ավանդույթը։ Լունմենի դաոսական գրողներ, ինչպիսիք են Լյու Յիմինը (1734–1821), նույնպես պարզեցրին դաոսական «ներքին ալքիմիա» գործելակերպը՝ այն ավելի մատչելի դարձնելով հանրության համար՝ հեռացնելով միջնադարյան տեքստերի էզոտերիկ խորհրդանիշների մեծ մասը։ Հենց Մին Յիդեն (1758–1836) էր, որը դարձավ Լունմենի տոհմի ամենաազդեցիկ դեմքը, քանի որ նա Լունմենի Դաոցանգի սուբիանի և ուսմունքի գլխավոր կազմողն էր։ Հենց Մին Յիդեն էր, որը նաև կազմեց «Ոսկե ծաղկի գաղտնիքը» անունով հայտնի տեքստը՝ ներքին ալքիմիայի վրա շեշտադրմամբ, որը Լունմենի ավանդույթի կենտրոնական դոկտրինալ սուրբ գրությունն է։

Մին դինաստիայի անկումը որոշ չինացի գրողների կողմից վերագրվեց դաոսականության ազդեցությանը, ուստի նրանք ձգտեցին վերադառնալ Հան կոնֆուցիականության մաքուր ձևին՝ Հանսյուե կամ «Հան ուսմունք» կոչվող շարժման ընթացքում, որը բացառում էր դաոսիզմը։ Դաոսականության փիլիսոփայության ուսումնասիրությունն ու կիրառումը կտրուկ անկում ապրեցին Ցին դինաստիայի ուշ շրջանի ավելի փոթորկալից ժամանակներում: Քսաներորդ դարի սկզբին դաոսիզմը զգալիորեն անկում ապրեց, և Դաոցանգի միայն մեկ ամբողջական օրինակ էր մնացել Պեկինի Սպիտակ Ամպի վանքում։

## Տես նաև

* Դաոսականություն
* Չինական փիլիսոփայություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Assandri, Friederike (2020). «Buddhist–Daoist Interaction as Creative Dialogue: The Mind and Dào in Twofold Mystery Teaching». In Anderl, Christoph; Wittern, Christian (eds.). *Chán Buddhism in Dūnhuáng and Beyond: A Study of Manuscripts, Texts, and Contexts in Memory of John R. McRae*. Numen Book Series. Vol. 165. Leiden and Boston: Brill Publishers. էջեր 363–390. doi:10.1163/9789004439245\_009. ISBN 978-90-04-43191-1. ISSN 0169-8834. S2CID 242842933.
* Chan, Alan (2017). Zalta, Edward N. (ed.). «Neo-Daoism». *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Spring 2017 ed.).
* Creel, Herrlee Glessner (1982) [1970]. *What Is Taoism?: And Other Studies in Chinese Cultural History*. University of Chicago Press. ISBN 9780226120478.
* Dean, Kenneth (1993). *Taoist Ritual and Popular Cults of Southeast China*. Princeton: Princeton University.
* Demerath, Nicholas J. (2003). *Crossing the Gods: World Religions and Worldly Politics*. Rutgers University Press. ISBN 0-8135-3207-8.
* Eskildsen, Stephen (2004). *The Teachings and Practices of the Early Quanzhen Taoist Masters*. SUNY series in Chinese Philosophy and Culture. SUNY Press. ISBN 9780791460450.
* Esposito, Monica (2001). «Longmen Taoism in Qing China: Doctrinal Ideal and Local Reality». *Journal of Chinese Religions*. **29** (1): 191–231. doi:10.1179/073776901804774604.
* Giles, James (2020). *The Way of Awareness in Daoist Philosophy*. St. Petersburgh, Florida: Three Pines Press.
* Hansen, Chad (2017). Zalta, Edward N. (ed.). «Daoism». *The Stanford Encyclopedia of Philosophy* (Spring 2017 ed.).
* Hucker, Charles O. (1975). *China's Imperial Past: An Introduction to Chinese History and Culture*. Stanford University Press, 1995. ISBN 0-8047-2353-2.
* Kirkland, Russell (2004). *Taoism: The Enduring Tradition*. Routledge. ISBN 9780415263221.
* Kohn, Livia (1993). *The Taoist Experience: An Anthology*. Albany: SUNY Press.
* Kohn, Livia, ed. (2000). *Daoism Handbook*. Leiden: Brill.
* Kohn, Livia (2004). *The Daoist Monastic Manual: A Translation of the Fengdao Kejie*. New York: Oxford University Press.
* Kohn, Livia (2008). *Introducing Daoism*. Routledge. ISBN 9780415439978.
* Kohn, Livia; LaFargue, Michael, eds. (1998). *Lao-Tzu and the Tao-Te-Ching*. SUNY Press. ISBN 0-7914-3599-7.
* Littlejohn, Ronnie (n.d.). «Daoist Philosophy». *The Internet Encyclopedia of Philosophy*. ISSN 2161-0002.
* Pollard, Elizabeth; Rosenberg, Clifford; Tignor, Robert (2011). *Worlds Together Worlds Apart*. New York, New York: Norton. ISBN 9780393918472.
* Robinet, Isabelle (1993) [1989]. *Taoist Meditation: The Mao-shan Tradition of Great Purity*. Albany: SUNY Press.
* Robinet, Isabelle (1997) [1992]. *Taoism: Growth of a Religion*. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2839-9.
* Schipper, Kristofer M. (1993) [1982]. *The Taoist Body*. Translated by Duval, Karen C. University of California Press. ISBN 9780520082243.
* Schipper, Kristopher; Verellen, Franciscus (2004). *The Taoist Canon: A Historical Companion to the Daozang*. Chicago: University of Chicago.