Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Հուլիսի 16[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Հուլիս** | >> |
| Կի | Եկ | Եք | Չո | Հի | Ու | Շա |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |

**Հուլիսի 16**, տարվա 197-րդ (նահանջ տարիներին՝ 198-րդ) օրն է։

* Տարվա ավարտին մնում է 168 օր

## Դեպքեր

* 0622՝ իսլամական օրացույցի սկիզբը
* 1661՝ Շվեդիայում թողարկվում են Եվրոպայի առաջին թղթադրամները
* 1782՝ առաջին անգամ ցուցադրվում է Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի Առևանգում հարեմից օպերան
* 1999 - Մայքրոսոֆթ ընկերության ակցիաների գինը, որը Բիլ Գեյթսի սեփականությունն է, հասավ 100 միլիարդ դոլարի
* 2016 - Թուրքիայում տեղի ունեցավ հեղաշրջման փորձ

## Ծնունդներ

* 1486 - Անդրեա դել Սարտո, իտալացի նկարիչ
* 1746 - Ջուզեպպե Պյացցի Giuseppe Piazzi իտալացի մաթեմատիկոս, աստղագետ
* 1855 - Ժորժ Ռոդենբախ Georges Rodenbach բելգիացի գրող
* 1860 - Հանս Օտտո Հարրի Եսպերսեն, դանիացի լեզվաբան
* 1872 - Ռուալ Ամունդսեն Roald Amundsen նորվեգացի բնախույզ
* 1893 - Շարա Տալյան, երգիչ
* 1928 - Անդրեյ Դեմենտև Андрей Дементьев ռուս բանաստեղծ
* 1930 - Հրաչ Սաֆարյան, հայ բանաստեղծ
* 1931 - Վիկտոր Բալայան, հայ արձակագիր, լրագրող
* 1932 - Վիլեն Նիկողոսյան, մանրէաբան
* 1936 - Նորատ Տեր-Գրիգորյանց, գեներալ-լեյտենանտ
* 1937 - Ադա Ռոգովցևա Роговцева (Роговець) Ада Миколаївна ուկրաինացի դերասանուհի
* 1956 - Էդվարդ Նալբանդյան 2008 թ.-ից Հայաստանի արտգործնախարար
* 1960 - Սերգեյ Թովմասյան, հայ դերասան
* 1964՝
	+ Աշոտ Անաստասյան, շախմատի գրոսմայստեր
	+ Նինո Բուրջանաձե ნინო ბურჯანაძე վրաց քաղաքական գործիչ
* 1965 - Վահրամ Պողոսյան Արցախի պատերազմի մասնակից
* 1967 - Ուիլ Ֆերրել Will Ferrell ամերիկացի դերասան, դրամատուրգ
* 1968 - Լարի Սանգեր Larry Sanger ամերիկացի իլիսոփա
* 1981՝
	+ Զաք Ռենդոլֆ Zach Randolph ամերիկացի բասկետբոլիստ
	+ Կարինա Դանելյան, հայ հաղորդավար, սցենարիստ և պրոդյուսեր
* 1983 - Դավիթ Սամվելյան հայ արձակագիր
* 1988 - Սերխիո Բուսկետս Sergio Busquets իսպանացի ֆուտբոլիստ
* 1989 - Գարետ Բեյլ Gareth Bale ուելսցի ֆուտբոլիստ
* 1991 - Անդրոս Թաունսենդ անգլիացի ֆուտբոլիստ

## Մահեր

* 1963 - Նիկոլայ Ասեև, ռուս պոետ
* 1989 - Հերբերտ ֆոն Կարայան, ավստրիացի դիրիժոր
* 2012 - Ջոն Լորդ, բրիտանացի երաժիշտ

## Տոներ

* Ուկրաինա՝ Ինքնիշխանության հռչակման օր
* Ուրուգվայ՝ Ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոն դառնալու օր
# Օկտավա

**Օկտավա** (լատիներեն՝ octāva՝ «ութերորդ»), երաժշտական ինտերվալ, որտեղ հնչյունների հաճախությունների միջև հարաբերակցությունը կազմում է 1-ը 2-ի (այսինքն՝ վերին հնչյունի հաճախությունը երկու անգամ մեծ է ստորինից)։ Սուբյեկտիվորեն ականջի համար օկտավան ընդունվում է որպես հաստատուն, բազային երաժշտական ինտերվալ։ Օկտավային վերաբերող երկու վերջին հնչյունները միմյանց շատ նման են ընդունվում, չնայած որ պարզորոշ կերպով տարբերվում են բարձրության վրա։

Օկտավայի ինտերվալը ընդգրկում է դիատոնիկ հնչյունաշարի ութ աստիճան, օրինակ՝ «դո»-ից մինչև հաջորդ «դո» կամ «ռե»-ից մինչև հաջորդ «ռե» և այլն։ Օկտավան նշանակվում է 8 թվով։

Օկտավան ունի երեք տարատեսակ.

* **Մաքուր օկտավա**, ութ աստիճան և վեց տոն պարունակող ինտերվալ, երկու տարբեր բարձրության հնչյունների հասարակ հարաբերակցություն, որոնց տարածման հաճախությունը հարաբերում են երկուսը մեկին, այսինքն՝ վերին հնչյունը ունի տարածման երկու անգամ մեծ հաճախություն, քան ստորին հնչյունը։ Նշանակվում է *մ. 8*։
* **Փոքրացրած օկտավա**, ութ աստիճան և հինգուկես տոն պարունակող ինտերվալ, նշանակվում է՝ *փոքր. 8*։
* **Մեծացրած օկտավա**, ութ աստիճան և վեցուկես տոն պարունակող ինտերվալ, նշանակվում է՝ *մեծ. 8*։

«Օկտավա» եզրով անվանում են նաև.

* դիատոնիկ հնչյունաշարի ութերորդ հնչյունը,
* հավասարաչափ տեմպերացված համակարգի մասը, որը ներառում է տարբեր բարձրության տասներկու հնչյուն՝ «դո» նոտայից մինչև «սի» նոտան ներառյալ։ Երաժշտության մեծ օգտագործվող հաճախությունների ողջ տարածությունը բաժանված է այսպիսով յոթ ամբողջական և երկու կիսատ օկտավաների, որոնք կոչվում են. սուբկոնտրօկտավա, կոնտրօկտավա, մեծ օկտավա, փոքր օկտավա, և մեկից մինչև հինգ օկտավաներ։
* տղամարդու ամենացածր ձայնի՝ բասի տարատեսակ (բասա պրոֆունդո), որի դիապազոնը սկսվում է *A1* հնչյունից (կոնտրօկտավայի «լյա», առանձին երգիչների մոտ՝ ավելի ցածր)։

## Հնչողություն

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| (աուդիո) |
| C-C |
|  |
|  |

 |

|  |
| --- |
| (աուդիո) |
| C-C |
|  |
|  |

 |

## Արտաքին հղումներ

* Օկտավա // Բորքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան, 1890—1907։
# Երաժշտական ձայն

**Երաժշտական ձայն**,

1. բազմաձայն երաժշտական հյուսվածքում ամեն մի առանձին մեղեդիական գիծը։ Ձայնագծերի ամբողջությունը կազմում է ստեղծագործության ֆակտուրան։ Հոմոֆոնիկ երաժշտության մեջ, որպես կանոն, ձայներից մեկը (հաճախ՝ վերևինը) առաջատարն է, պոլիֆոնիկ երաժշտության մեջ բոլոր ձայները համազոր են։
2. Նվագախմբային կամ երգչախմբային պարաիտուրում առանձին գործիքի նվագամասը կամ ձայնախմբի երգամասը։
3. Վոկալ-գործիքային ստեղծագործության երգամասը։
4. Մարդու ձայնային ապարատի միջոցով արտաբերվող երաժշտական հնչյունները։ Երգչական կամ մշակված ձայնը մարդկային ձայնի հարմարեցումն է պրոֆեսիոնալ օգտագործման համար։ Բնորոշվում է տեմբրի գեղեցկությամբ, հնչեղությամբ, ճկունությամբ։ Երգչական ձայները դասակարգվում են ըստ բարձրության, ձայնածավալի և տեմբրի։ Տարբերում են երգչական ձայնիի 6 հիմնական տեսակ, սոպրանո, մեցցո-սոպրանո, կոնտրալտո, տենոր, բարիտոն, բաս։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 688)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Երաժշտական ձայն» հոդվածին։ |
# Ակորդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դո մաժոր եռահնչյուն
Մաժոր, մինոր, մեծացրած և փոքրացրած եռահնչյունները դո մաժորում
**Ակորդ** երաժշտության մեջ 3 կամ ավելի հնչյուններ, որոնք դասավորված են տերցիաներով։ Ակորդի հնչյունները կարող են հնչել թե՛ միասին, թե՛ առանձին։ Ակորդներն օգտագործվում են գրեթե բոլոր ժանրերի երաժշտության մեջ, Աֆրիկականից մինչև փոփ և ռոք։

Ամենահաճախ օգտագործվող ակորդներերից է եռահնչյունը։ Կոչվում է եռահնչյուն, քանի որ կազմվում է տերցիաներով դասավորված երեք հնչյունից։ Երեքից ավելի հնչյուններից կազմված ակորդներն արդեն սեպտակորդներ, ութակորդներ, իննակորդներ և այլ ակորդներ են։ Ակորդները բնութագրելու համար շատ հաճախ օգտագործվում են մեծ, փոքր, մեծացրած, փոքրացրած բառերը։ Ակորդներն իրենց անվանումը ստանում են գլխավոր հնչյունի անունից, օրինակ՝ դո մաժոր ակորդը դո մաժոր գամմայում կառուցված մաժոր եռահնչյունն է։

Որոշ ակորդներ ունեն շրջվածքներ։ Շրջվածքներն առաջանում են, երբ ակորդը կազմող նոտաներից մեկը տեղափոխվում է մեկ օկտավայով վերև։ Օրինակ՝ սեքստակորդն ու կվարտսեքստակորդը եռահնչյան շրջվածքներ են։ Ակորդների գրառման ամենատարածված ձևն, ավանդական նոտագրությունից հետո, հունական այբուբենի տառերով նշանակումն է (C dur, D mall)։

## Գործածությունը

Դո մաժոր եռահնչյան շրջվածքները
Դասական երաժշտության մեջ օգտագործվում են այն ակորդները, որոնք կազմվում են տերցիաներով։

Դաշնամուրի վրա ակորդ նվագելու համար միանգամից սեղմում են մի քանի ստեղն, կիթառի վրա սեղմելու համար՝ երեք և ավելի լար։ Ակորդները կարող են հնչել միանգամից մի քանի գործիքով, դա հիմնականում լինում է սիմֆոնիկ նվագախմբում։ Ինչպես նաև, ակորդներ կարող են հնչել մարդկային ձայներով։

Ակորդներն իրենց անունը ստանում են իրենց մեջ մտնող հնչյունների քանակից, չհաշված նույն հնչյունը, որը ակորդի մեջ հանդես է գալիս նաև մեկ օկտավա վերևում։

Ակորդներ պարունակող հատված Մուսորգսկու ստեղծագործությունից
* 3-եռահնչյուն
* 4-սեպտակորդ
* 5-նոնակորդ
* 6-ունդեցիմակորդ
* 7-տերցդեցիմակորդ

Ակորդը կարող է հնչել բոլոր օկտավաներում. դրանից նրա հնչողությունը չի փոխվում։ Եթե ակորդը շրջվում է, և հիմնական տոնը տեղափոխվում է օկտավայով վերև, առաջանում են շրջվածքներ։

## Ոչ տերցային ակորդներ

19-րդ դարի երկրորդ կեսին դասական երաժշտության մեջ սկսեցին օգտագործվել այնպիսի ակորդներ, որոնք տերցիաներից չէին կազմված։ Սկսեցին օգտագործվել կվարտակորդներ։ Այսպիսի ակորդներ հիմնականում հանդիպում ենք Մուսորգսկու 4-րդ սիմֆոնիայում, Բորոդինի Առաջին, Չայկովսկու՝ Վեցերորդ սիմֆոնիաներում։

Կվարտակորդներ
## Ակորդի հնչյունները

Դասական երաժշտության մեջ ակորդի յուրաքանչյուր հնչյունն ունի իր անունը.

* 1. Հիմնական տոն-ակորդի արմատն է
* 2. Կվինտային կամ տերցային տոներ
* 4. Ակորդային դիսոնանսներ
* 5. Օժանդակ տոներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ակորդ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 229)։*  |
# Մաժոր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաժոր
**Մաժոր** (լատ. major-մեծ), լադ, որի հիմքում ընկած է մեծ (մաժոր) եռահնչյուն։ Ունի լուսավոր լադային երանգ, հակադիր է մինորին, և այդ հակադրությունը երաժշտության մեջ գեղագիտական կոնտրաստ ստեղծող կարևոր միջոցներից է։ Մաժորը դասական տեսք է ստացել XVIII դարում (ֆունկցիոնալ հարմոնիայի դարաշրջանում)։ XIX դարի կեսերից մաժոր և մինոր լադերի փոխներթափանցման հետևանքով գոյացել է մաժորա-մինոր միավորված համակարգը։

## Մաժոր գամմա

Այն գամման, որի հիմքում ընկած է մեծ տերցիա, կոչվում է մաժոր գամմա։ Գամման ունի 8 հնչյուն, որոնք կոչվում են աստիճաններ։ Առաջին աստիճանը կոչվում է տոնիկա, չորրորդ աստիճանը՝ սուբդոմինանտա, իսկ հինգերորդ աստիճանը՝ դոմինանտա։ Մաժոր գամմայի կառուցվածքն է 1 տոն, 1 տոն, 0.5 տոն,1 տոն, 1 տոն, 1 տոն, 0.5 տոն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 144)։*  |
# Մոլ (այլ կիրառումներ)

**Մոլ**, կարող է վերաբերել՝

* Մոլ - նյութի քանակի միավոր, Միավորների միջազգային համակարգի յոթ հիմնական միավորներից մեկը
* Մոլ - համայնք Ֆրանսիայում, որը գտնվում է Օվերն մարզի Ալյեի գավառում
* Մոլ - փողոց Լոնդոնի Վեստմինստեր շրջանում, որը կապ է հաստատում Բուքինգեմյան պալատի և Թրաֆալգար հրապարակի միջև
# Հռոմեական թվեր

**Հռոմեական թվեր**` հին հռոմեացիների կողմից գործածության մեջ եղած թվեր։

Հռոմեական թվերով տեղումների քանակի սանդղակ Գրինվիչի նավահանգստում
## Հռոմեական թվանշաններ

Թվերը գրառելու համար կիրառվում են հռոմեական թվանշաններ` I, V, X, L C, D, M:

## Թվերի համակարգը

Հռոմեական թվերի համակարգը ոչ դիրքային հաշվարկման համակարգ է։ Թվերը գրվում են թվանշանների կրկնության միջոցով՝ III=3, XX=20 և այլն։ Եթե փոքր արժեքով թվանշանը մեծից հետո է, ապա նրանք գումարվում են, իսկ եթե առաջ է, ապա՝ հանվում՝ VII=5+2=7, CM=-100+1000=900 և այլն։

Տասնորդական հաշվարկման համակարգից հռոմեականի տարբերություններից մեկն այն է, որ տասնորդական համակարգում թվերի մեծացմանը զուգահեռ աճում է դրանք արտահայտող թվանշանների քանակը՝ միանիշ, երկնիշ, եռանիշ և այլն, իսկ հռոմեական համակարգում այդպես չէ։ Օրինակ՝ քառանիշ 2015 թիվը հռոմեական թվանշաններով գրելիս այն ստանում է նույնպես քառանիշ MMXV տեսքը, իսկ ահա նրանից զգալիորեն փոքր 847-ի հռոմեական DCCCXLVII գրառումը բաղկացած է ինը նիշերից։

Եթե տասնորդական համակարգում թվի գրառման ժամանակ գրվում է տասնորդական կարգերն արտահայտող թվերի (տասնավորներ, հարյուրավորներ, հազարավորներ և այլն) միայն առաջին թվերը, ապա հռոմեական համակարգով թվերը գրելու դեպքում դրանք գրվում են ամբողջությամբ, օրինակ՝

* 3694=3000+600+90+4=MMMDCXCIV, MMM=3000, DC=600, XC=90, IV=4
# Կիսատոն

16:15 դիատոնիկ կիսաձայն
**Կիսատոն**, 12-աստիճանանոց երաժշտական համակարգում երկու աստիճանների միջև ամենակարճ տարածությունը։ Հավասարաչափ տեմպերացված լարվածքում կազմում է օկտավայի 1/12 մասը։

Լադային նշանակության յուրահատկության տեսակետից տարբերում են որևէ աստիճանի և նրա ածանցված տարբերակի (դո-դո-դիեզ, ռե-բեմոլ-ռե), երկու հարևան աստիճանների (դո-դիեզ-ռե, սի-դո) և որևէ աստիճանի ու նրանից հաշված երրորդ աստիճանի միջև գոյացող կիսատոները, որոնք համապատասխանաբար կոչվում են քրոմատիկ, դիատոնիկ և էնհարմոնիկ։

Տարբեր լադերի հնչյունաշարերում կիսատոների քանակն ու դիրքը այդ լադերի բնույթը որոշող կարևոր գործոններ են։ Արևելյան երաժշտության մեջ կան հնչյունների կիսատոնից փոքր տարածություններ ևս։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 447)։*  |
# Էնհարմոնիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Էնհարմոնիզմ** կամ **էնհարմոնիկ հավասարություն** (հին հունարեն՝ ἐν-
 և ἁρμονία
՝ միաձայնություն, ներդաշնակություն), հնչյունների հավասարությունը ըստ բարձրության՝ նրանց տարբեր նշանակության և գրության դեպքում։ Էնհարմոնիզմը հիմնված է տեմպերացիայի վրա, քանի որ միայն կիսատոների հավասարության դեպքում է հնարավոր ըստ բարձրության ածանցյալ աստիճանի համընկնումը հիմնական աստիճանը կամ մեկ այլ ածանցյալ աստիճանի հետ։

Յուրաքանչյուր հիմնական և ածանցյալ աստիճան կարող է ունենալ երկու էնհարմոնիկ փոխարինորդ (ընդամենը երեք անվանում)՝ բացառությամբ as-gis աստիճանի, որն ունի մեկ փոխանորդ (ընդամենը երկու անվանում)։ Առավել բնորոշ է էնհարմոնիկ հավասարությունը՝ հիմնական աստիճանների և միապատիկ բարձրացրած կամ իջեցված աստիճանների մասնակցությամբ։

## Գրականություն

* *Իգոր Վլադիմիր Սպոսոբին*, «Երաժշտության տարրական տեսություն», Երևան, 1987

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էնհարմոնիզմ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 59)։*  |
# Դո մաժոր

[[Պատկեր:C Major scale (up and down).svg|400px|աջից|մինի|{{audio|Դո մաժոր գամման]]
**Դո մաժոր,** լադի տոնայնություններից մեկը։ Այն իր համարկարգում չի պարունակում ոչ մի նշան (դիեզ կամ բեմոլ)։ Տոնայնության գերմանական անվանումն է *C dur*, անգլիական անվանումը՝ *C major*, իսկ ֆրանսիականը՝ *do majeur*։ Դո մաժորը կազմված է հետևյալ նոտաներից՝ դո-ռե-մի-ֆա-սոլ-լա-սի-դո-սի-լա-սոլ-ֆա-մի-ռե-դո։ Այս տոնայնության զուգահեռ տոնայնությունը լա մինորն է, սուբդոմինանտան՝ ֆան, իսկ դոմինանտան սոլը։ Դո մաժորի համանուն տոնայնությունը դո մինորն է, որը ունի երեք բեմոլ (սի մի և լա բեմոլ)։

Այս տոնայնությունում գրվել են բազմաթիվ հանրահայտ ստեղծագործություններ, այդ թվում նաև Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտի 41-րդ սիմֆոնիան, Ռոբերտ Շումանի 2-րդ սիմֆոնիան, Սերգեյ Պրոկոֆևի 4-րդ սիմֆոնաին և այլ գործեր։
# Մեդիանտ

**Մեդիանտ** (լատիներեն՝ medians - կիսող), մաժոր և մինոր լադերում գլխավոր աստիճանների՝ տոնիկայի ու դոմինանտի և տոնիկայի ու ստորին սուբդոմինանտի կվինտային տարածությունները «կիսող» 3-րդ և 4-րդ աստիճանները և նրանց վրա կառուցվող եռահնչյունները։ Նշվում է Μ տառով։ Մեդիանտները լադի երանգը բնորոշող կարևոր աստիճաններ են։ Մեդիանտային եռահնչյունները ֆունկցիոնալ առումով գլխավոր եռահնչյունների հարմոնիայից բխող երկակի բնույթ ունեն։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մեդիանտ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 375)։*  |
# Սուբդոմինանտ

սուբդոմինանտ
**Սուբդոմինանտ** (լատիներեն՝ sub ՝ ենթամերձ և դոմինանտ), մաժոր և մինոր լադերի IV աստիճանը և այդ աստիճանի վրա կառուցված ակորդը։ Տոնիկայի մեջ լուծվելու ձգտումը համեմատաբար թույլ է, իսկ դրան հաջորդելիս առաջ է բերում լադային ձգտողականության կենտրոնի փոփոխության զգացում և դոմինանտի միջոցով հավասարակշռությունը վերականգնելու անհրաժեշտություն։ Սուբդոմինանտի դեր են կատարում նաև նույն լադերի II և VI աստիճանները։ Նշվում է Տ տառով։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սուբդոմինանտ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 175)։*  |
# 1831[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  1827 · 1828 · 1829 · 1830 —  **1831**  — 1832 · 1833 · 1834 · 1835
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 1810‑ականներ · 1820‑ականներ — **1830‑ականներ** — 1840‑ականներ · 1850‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 18-րդ դար — **19-րդ դար** — 20-րդ դար
 |

**1831 թվական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է ուրբաթ օրը։ Սա մեր թվարկության 1831 թվականն է,
XIX դարի 31-րդ տարին։

**1831 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 1831 *MDCCCXXXI* |
| Հուլյան օրացույց | 1830—1831 (հունվարի 13 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 7339—7340 (սեպտեմբերի 13-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 2583—2584 (մայիսի 3-ից) |
| Հայկյան տոմար | 4323—4324 (օգոստոսի 11-ից) *ՏՅԻԳ—ՏՅԻԴ* |
| Հրեական օրացույց  | 5591—5592
ה'תקצ"א — ה'תקצ"ב |
| Իսլամական օրացույց | 1246—1247 |
| Չինական օրացույց | 4527—4528 庚寅 — 辛卯 սպիտակ վագր — սպիտակ ճագար |
| Եթովպական օրացույց | 1823—1824 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 1887—1888 |
| - *Շակա սամվատ* | 1753—1754 |
| - *Կալի յուգա* | 4932—4933 |
| Իրանական օրացույց | 1209—1210 |
| Բուդդայական օրացույց | 2374 |

## Իրադարձություններ

## Ծնունդներ

* Հովհաննես Ը Կարբեցի, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1831-ից։ Հաջորդել է Եփրեմ Ա Ձորագեղցուն։
* Հունիսի 13 - Ջեյմս Մաքսվել, շոտլանդացի հռչակավոր ֆիզիկոս և մաթեմատիկոս, դասական էլեկտրադինամիկայի ստեղծողը, վիճակագրական ֆիզիկայի հիմնադիրներից
* Սեպտեմբեր 6 - Խորեն Գալֆայան, բանաստեղծ (վ.1892)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
# 1903[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  1899 · 1900 · 1901 · 1902 —  **1903**  — 1904 · 1905 · 1906 · 1907
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 1880‑ականներ · 1890‑ականներ — **1900‑ականներ** — 1910‑ականներ · 1920‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 19-րդ դար — **20-րդ դար** — 21-րդ դար
 |

**1903 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 1903 *MCMIII* |
| Հուլյան օրացույց | 1902—1903 (հունվարի 14 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 7411—7412 (սեպտեմբերի 14-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 2655—2656 (մայիսի 4-ից) |
| Հայկյան տոմար | 4395—4396 (օգոստոսի 11-ից) *ՏՅՂԵ—ՏՅՂԶ* |
| Հրեական օրացույց  | 5663—5664
ה'תרס"ג — ה'תרס"ד |
| Իսլամական օրացույց | 1321—1322 |
| Չինական օրացույց | 4599—4600 壬寅 — 癸卯 սև վագր — սև ճագար |
| Եթովպական օրացույց | 1895—1896 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 1959—1960 |
| - *Շակա սամվատ* | 1825—1826 |
| - *Կալի յուգա* | 5004—5005 |
| Իրանական օրացույց | 1281—1282 |
| Բուդդայական օրացույց | 2446 |

**1903 թվական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է հինգշաբթի օրը։ Սա մեր թվարկության 1903 թվականն է,
XX դարի 3-րդ տարին։

## Իրադարձություններ

Նոյեմբերին տեղի է ունեցել Հաղպատի գյուղացիների ապստամբությունն ընդդեմ Ռուսական կայսրության կալվաատիրական քաղաքականության և վրացի իշխան Բարաթովի գործունեության։

## Ծնունդներ

* Հունվար 23 - Իվան Գալամյան, հայ ջութակահար-մեթոդիստ (վ. 1981)
* Մարտ 3 - Շահան Շահնուր, հայ գրող (վ. 1974)
* Մարտի 24 - Սերգեյ Կազբինցև, ազգությամբ հայ գեներալ-մայոր
* Մարտ 31 - Աշոտ Աբրահամյան, աղբյուրագետ
* Ապրիլ 28 - Թադևոս Սարյան, հայ դերասան, ռեժիսոր, թատերական գործիչ
* Մայիսի 19 - Վահրամ Ալազան, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրական-հասարակական գործիչ (վ. 1966)
* Հունիս 6 - Արամ Խաչատրյան, կոմպոզիտոր (վ. 1978)
* Օգոստոս 1 - Գուրգեն Մահարի, գրող, բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագետ (վ. 1969)
* Օգոստոս 3 - Շահան Շահնուր, գրող (վ. 1974)
* Սեպտեմբերի 3 - Ասատուր Ասատրյան, հայ գրականագետ (վ. 1964)
* Հոկտեմբերի 10 - Աշիկ Մանուկյան, խորհրդային տնտեսագետ։ Տնտեսագիտական գիտություների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966)։
* Հոկտեմբերի 17 - Անդրեյ Գրեչկո, խորհրֆային ռազմական գործիչ, Խորհրդային Միության մարշալ (1955), Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս (1958, 1973)
* Նոյեմբերի 7 - Կորյուն Ազրոյան, հայ արձակագիր, գրաքննադատ, լրագրող (վ. 1969)
* Դեկտեմբերի 25 - Արաքս (Արաքս Մուրադի Ավետիսյան), հայ արձակագիր, մանկագիր (վ. 1978)

## Մահեր

* Եգոր Վագներ, ռուս քիմիկոս-օրգանիկ
* Մայիսի 8 - Պոլ Գոգեն, ֆրանսիացի գեղանկարիչ (ծ. 1848)
# 1914[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  1910 · 1911 · 1912 · 1913 —  **1914**  — 1915 · 1916 · 1917 · 1918
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 1890‑ականներ · 1900‑ականներ — **1910‑ականներ** — 1920‑ականներ · 1930‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 19-րդ դար — **20-րդ դար** — 21-րդ դար
 |

**1919 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 1919 *MCMXIX* |
| Հուլյան օրացույց | 1918—1919 (հունվարի 14 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 7427—7428 (սեպտեմբերի 14-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 2671—2672 (մայիսի 4-ից) |
| Հայկյան տոմար | 4411—4412 (օգոստոսի 11-ից) *ՏՆԺԱ—ՏՆԺԲ* |
| Հրեական օրացույց  | 5679—5680
ה'תרע"ט — ה'תר"ף |
| Իսլամական օրացույց | 1337—1338 |
| Չինական օրացույց | 4615—4616 戊午 — 己未 դեղին ձի — դեղին գառ |
| Եթովպական օրացույց | 1911—1912 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 1975—1976 |
| - *Շակա սամվատ* | 1841—1842 |
| - *Կալի յուգա* | 5020—5021 |
| Իրանական օրացույց | 1297—1298 |
| Բուդդայական օրացույց | 2462 |

**1914 թվական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է հինգշաբթի օրը։ Սա մեր թվարկության 1914 թվականն է,
XX դարի 14-րդ տարին։

## Իրադարձություններ

* Հունիսի 28 - Ավստրոհունգարական գահի ժառանգորդ Ֆրանց Ֆերդինանդի և նրա կնոջ սպանությունը է «Երիտասարդ Բոսնիա» (Млада Босна) կազմակերպության անդամներից մեկի՝ Գավրիլո Պրինցիպի ձեռքով։
* Հուլիս 28 - Սկսվեց առաջին համաշխարհային պատերազմը
* Ճակատամարտ Մառն և Էն գետերի շրջանում
* Դեկտեմբեր 22 - Սարիղամիշի ճակատամարտ

## Ծնունդներ

* Մարտի 5 - Ֆարկաս Ֆիլիպ, ամերիկացի նշանավոր վալտոռնահար
* Մարտի 8 - Յակով Զելդովիչ, խորհրդային ֆիզիկոս-տեսաբան
* Մարտի 23 - Արթուր Սողոմոնյան, հայ խորհրդային մեխանիկ
* Մարտի 28 - Արթուր Փինաջյան, ամերիկացի հայազգի նկարիչ
* Սոս Մելիք, հայ նկարիչ
* Ապրիլի 18 - Արշալույս Մարգարյան, հայ խորհրդային բանաստեղծուհի
* Նոյեմբերի 12 - Ռաֆիկ Մեժլումյան, հայ խորհրդային մեխանիկ
* Արամ Գրիգորյան, հայ գրող,
* Ապրիլ 14 - Համո Սահյան (Հմայակ Գրիգորյան ), հայ բանաստեղծ (վ. 1993)։
* Ապրիլի 14 - Լուիջի Բրունելլա, իտալացի ֆուտբոլիստ
* Ապրիլի 27 - Հովհաննես Շիրազ, հայ մեծանուն բանաստեղծ
* Մայիսի 11 - Հարուն Թազիեֆ, լեհ հրաբուխաբան
* Հուլիսի 20 - Հունան Ավետիսյան, հայազգի խորհրդային զինվոր, մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիայի կազմում։
* Դեկտեմբերի 12 - Վահան Արամունի, հայ բանաստեղծ, արձակագիր, լրագրող (վ. 1966)։

## Մահեր

* Մարտի 11 - Պյոտր Սեմյոնով-Տյան-Շանսկի, ռուս աշխարհագրագետ, վիճակագիր, հասարակական գործիչ
* Մարտի 25 - Ֆրեդերիկ Միստրալ, պրովանսացի բանաստեղծ, գրականության գծով Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (1904)
* Սեպտեմբերի 22 - Ալեն-Ֆուրնիե, ֆրանսիացի արձակագիր (ծ. 1886)։
* Սեպտեմբերի 28 - Ստեվան Մոկրանյաց, սերբ կոմպոզիտոր, բանահավաք, դիրիժոր, մանկավարժ
# Դեկտեմբերի 31[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Դեկտեմբեր** | >> |
| Կի | Եկ | Եք | Չո | Հի | Ու | Շա |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |  |

**Դեկտեմբերի 31**, տարվա 365-րդ (նահանջ տարիներին՝ 366-րդ) օրն է։

* Տարվա ավարտին մնում է 0 օր։

## Դեպքեր

* 1869՝ հայտնաբերվել են Արտեմիսի տաճարի ավերակները։
* 1968՝ կատարվել աշխարհում առաջին գեր­ձայ­նա­յին մար­դա­տար Տու-144 ինք­նա­թի­ռի առա­ջին թռիչ­քը։
* 1970 - Լենինգրադից Երևան թռիչքի մեկնարկին ջախջախվել է «Աէ­րո­ֆ­լոտի» ԻԼ-18Վ ինքնաթիռը։ Բոլոր 93 ուղևորները զոհվել են։
* 1990 - Գարրի Կասպարովը դարձել է շախ­մա­տի աշ­խար­հի չեմ­պի­ոն` տիտ­ղո­սը խլե­լով Անատոլի Կարպովից։
* 1994 - Ռուս-չեչենական պատերազմի ժամանակ Ռուսաստանի զինված ուժերը սկսել են Չեչնիայի մայրաքաղաք Գրոզնիի գրավման գործողությունը։
* 1999 - Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինը հրաժարական է տվել և Վլադիմիր Պուտինը դարձավ նախագահ։

## Ծնունդներ

* 1842 - Ջովանի Բոլդինի, իտալացի գեղանկարիչ։
* 1869 - Անրի Մատիս, ֆրանսիացի գեղանկարիչ։
* 1900 - Նաիրի Զարյան, հայ գրող։
* 1937 - Էնթոնի Հոփքինս, կինոյի և թատրոնի, հեռուստատեսության բրիտանացի մեծ դերասան։
* 1948 - Դոննա Սամմեր, ամերիկյան երգչուհի, ռիթմ-ն-բլյուզ և դիսկո ժանրերի երաժշտության կատարող։
* 1955 - Վիտյա Այվազյան, Հայաստանի ազգային հերոս։
* 1959 - Պետա Ռաթեր, նոր զելանդացի դերասանուհի

## Մահեր

* 1877 - Գյուստավ Կուրբե, ֆրանսիացի նկարիչ։
* 1915 - Թոմազո Սալվինի,իտալացի դերասան
* 1917 - Ֆեդերիկո Ձանդոմենեգի, իտալացի նկարիչ, իմպրեսիոնիզմի ժամանակաշրջանի կարկառուն ներկայացուցիչներից մեկը։
* 1980 - Ռաուլ Ուոլշ, ամերիկացի ռեժիսոր, դերասան, սցենարիստ, պրոդյուսեր, Ամերիկյան կինոակադեմիայի հիմնադիրներից մեկը։
* 1990 - Վասիլի Լազարև, խորհրդային տիեզերագնաց, Խորհրդային Միության հերոս։
* 2009 - Միքայել Վարդանով, հայազգի ռեժիսոր վավերագրական կինոյի վարպետ, օպերատոր և սցենարիստ ։

## Հիշատակի օրեր

### Կրոնական

* Հայ Առաքելական եկեղեցին նշում է Բարսեղ Կեսարացու, նրա եղբայր Գրիգոր Նյուսացու, Սեղբեստրոս Հռովմա հայրապետի և աբբայ Եփրեմ Խուրի Ասորու հիշատակի օրը։

## Ծանոթագրություններ