# Իտալերեն

| **Իտալերենitaliano, lingua italiana** |
| --- |
|  |
| Տեսակ | բնական լեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | Italo-Romance? և հարավեվրոպական լեզուներ |
| Երկրներ |  Իտալիա  Շվեյցարիա  Սան Մարինո  Վատիկան  ԱՄՆ  Գերմանիա  Արգենտինա  Ֆրանսիա  Բելգիա  Եթովպիա  Սոմալի  Լիբիա  Մալթա |
| Շրջաններ |  Սլովենիա  Խորվաթիա  Մոնակո |
| Պաշտոնական կարգավիճակ |  Եվրամիություն  Իտալիա  Շվեյցարիա  Սան Մարինո  Վատիկան  Մալթա  Խորվաթիա  Սլովենիա |
| Խոսողների քանակ | 64 800 000 մարդ (2019) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Ակադեմիա դելա Կրուսկա |
| Լեզվակիրների թիվը | 60 մլն. |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | անվտանգ |
| Դասակարգում | Հնդեվրոպական լեզվաընտանիք Իտալական լեզուներ Ռոմանական լեզուներ |
| Գրերի համակարգ | Լատինական այբուբեն |
| IETF | it |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | ита 235 |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| ISO 639-3 | ita |
|  |
|  Italian language Վիքիպահեստում |

**Իտալերեն** (*italiano*՝ իտալյանո), պատկանում է Հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի ռոմանական լեզուների արևմտաիտալական լեզվախմբին։
Իտալերեն խոսում են աշխարհում 70 միլիոն մարդ։ Իտալերենը պետական լեզու է Իտալիայում, Շվեյցարիայում, Սան Մարինոյում, Սլովենիայում, Վատիկանում, Իստրիա կոմսությունում (Խորվաթիա)։
Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ իտալերենը 21-րդն է։

## Այբուբեն և գիր

Թեև իտալերենի այբուբենը ունի 21 տառ՝ 16 բաղաձայն և 5 ձայնավոր, սակայն ցուցադրվում է 26 տառ, որոնցից վերջին 5-ը օգտագործվում են արտասահմանյան ծագում ունեցող բառերում և չեն պատկանում իտալերեն լեզվի այբուբենին։

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Տառ** | **Արտասանություն** | **Իտալերեն անվանում** | **Հայերեն անվանում** |
| **A a** | {a} | a | ա |
| **B b** | {b} | bi | բի |
| **C c** | {k} {tʃ} | ci | չի |
| **D d** | {d} | di | դի |
| **E e** | {e} | e | է |
| **F f** | {f} | effe | էֆֆէ |
| **G g** | {g} {dj} | gi | ջի |
| **H h** | չի արտասանվում | acca | ակկա |
| **I i** | {i} | i | ի |
| **L l** | {l} | elle | էլլէ |
| **M m** | {m} | emme | էմմէ |
| **N n** | {n} | enne | էննէ |
| **O o** | {o} | o | օ |
| **P p** | {p} | pi | պի |
| **Q q** | միայն {**qu**] տառակապակցության դեպքում {ku} | cu | կու |
| **R r** | {r} | erre | էռռէ |
| **S s** | {s} {z} | esse | էսսէ |
| **T t** | {t} | ti | թի |
| **U u** | {u} | u | ու |
| **V v** | {v} | vi | վի |
| **Z z** | {dz} {ts} | zeta | ձետա |
| **Միայն արտասահմանյան ծագում ունեցող բառերի դեպքում** |  |
| **W w** | {v} | doppia vi | դոպպիա վի |
| **X x** | {ks} | ics | իքս |
| **Y y** | {i} {j} | i greca | ի գրեկա |
| **K k** | {k} | kappa | կապպա |
| **J j** | {j} | i lunga | ի լունգա |

#### Տառադարձություն

#### Համակարգչային և համացանցային օգտագործում

### Ուղղագրություն

## Հնչյուններ

Գրեք ձեռքով իտալական դպրոցում
### Ձայնավորներ

Իտալերեն լեզվում ձայնավորները 5-ն են՝

| Տառ | Արտասանություն | Հայերեն արտասանություն |
| --- | --- | --- |
| **a** | {a} | ա |
| **e** | {e} | է |
| **i** | {i} | ի |
| **o** | {o} | օ |
| **u** | {u} | ու |

### Բաղաձայններ

Իտալերեն լեզվում բաղաձայնները 16-ն են՝/

**B**, **C**, **D**, **F**, **G**, **H**, **L**, **M**, **N**, **P**, **Q**, **R**, **S**, **T**, **V**, **Z**.

**C** տառը՝ **a**, **o**, **u** ձայնավորներից և բաղաձայններից առաջ արտասանվում է {**k**}(**կ**)։

Օրինակ՝

**ca**ne {կանե} (**շուն**),

**co**lore {կոլորե} (**գույն**),

**cu**ore {կուորե} (**սիրտ**),

**cl**amore {կլամորե} (**աղմուկ**, **աղաղակ**),

**cr**udele {կրուդելե} (**դաժան**)։

**C** տառը՝ **i**, **e** ձայնավորներից առաջ արտասանվում է {**tʃ**} (**չ**)։

Օրինակ՝

**ci**elo {չելո} (**երկինք**),

dol**ce** {դոլչե} (**քաղցր**),

**ce**na {չենա} (**ընթրիք**),

fa**ci**le {ֆաչիլե} (**հեշտ**),

**ci**nema {չինեմա} (**կինո**)։

**G** տառը՝ **a**, **o**, **u** ձայնավորներից և բաղաձայններից առաջ արտասանվում է {**g**}(**գ**)։

Օրինակ՝

**ga**tto {գատտո} (**կատու**),

**go**la {գոլա} (**կոկորդ**),

**gu**sto {գուստո} (**համ**),

**gr**eco {գրեկո} (**հույն**),

**gr**igio {գրիջո} (մոխրագույն)։

**G** տառը՝ **e**, **i** ձայնավորներից առաջ արտասանվում է {**dj**}(**ջ**)։

Օրինակ՝

**ge**lato {ջելատո} (**պաղպաղակ**),

**gi**orno {ջորնո} (**օր**),

**gi**allo {ջալլո} (**դեղին**),

**ge**nte {ջենտե} (**ժողովուրդ**, **մարդիկ**)։

**GN** տառակապակցությունը արտասանվում է {**նյ**}։

Օրինակ՝

**gn**omo {նյոմո} (**գաճաճ**),

a**gn**ello {անյելլո} (**գառ**),

o**gn**i {օնյի} (**յուրաքանչյուր**),

so**gn**o {սոնյո} (**քուն**)։

**GLI** տառակապակցությունը արտասանվում է {**լյ**}։

Օրինակ՝

fi**gli**o {ֆիլյո} (**որդի**),

vo**gli**a {վոլյա} (**ցանկություն**),

a**gli**o {ալյո} (**սխտոր**),

bi**gli**etto {բիլյետտո} (**տոմս**)։

Իտալերենում **H** տառը չունի հնչյուն, երբ **h** տառը գրվում է **c** կամ **g** տառերից հետո, որին հաջորդում է **e** կամ **i** ձայնավորը ապա **c** կամ **g** տառը արտասանվում է {**կ**}, {**գ**}։

Օրինակ՝

**chi**lo {կիլո} (**կիլոգրամ**),

**ghi**accio {գիաչչիո} (**սառույց**)։

**H** տառը օգտագործվում է նաև **avere** - ունենալ օժանդակ բայի ներկա ժամանակում խոնարհված որոշ դեմքերում։

**h**o {օ} **ես ունեմ**,

**h**ai {այ} **դու ունես**,

**h**a {ա} **նա ունի**,

**h**anno {աննո} **մենք ունենք**։

**SC** տառակապակցությունը **a**, **o**, **u** ձայնավորներից առաջ արտասանվում է {**սկ**}։

Օրինակ՝

**sca**la {սկալա} (**աստիճան**),

**scu**ola {սկուոլա} (**դպրոց**),

**sco**po {սկոպո} (**նպատակ**)։

**SC** տառակապակցությունը **e**, **i** ձայնավորներից առաջ արտասանվում է {**շ**}։

Օրինակ՝

**sce**gliere {շելյերե} (**ընտրել**),

**sci**enza {շենցա} (**գիտություն**)։

**S** տառը երբ գտնվում է երկու ձայնավորների միջև արտասանվում է {**զ**}, սակայն երբ երկու ձայնավորների միջև գրվում է երկու **SS** արտասանվում է {**ս**}։

Օրինակ՝

c**asa** {կազա} (**տուն**),

c**osa** {կոզա} (**ինչ**)։

p**assa**re {պասսարե} (**անցնել**),

b**assa**re {բասսարե} (**իջեցնել**)։

**S** տառը հետևյալ բաղաձաններից առաջ **b**, **d**, **g**, **l**, **m**, **n**, **r**, **v** նույնպես արտասանվում է {**զ**}։

Օրինակ՝

sdegno {զդենյո} (**զայրույթ**),

snello {զնելլո} (**բարակ**),

svago {զվագո} (**զվարճանք**)։

## Քերականություն

Իտալերեն լեզուն ունի 2 սեռ՝ արական և իգական, 2 հոդ՝ անորոշ և որոշյալ, 15 ժամանակաձև՝ սահմանական եղանակ 8 ( Indicativo ), ստորադասական եղանակ 4 ( Congiuntivo ), պայմանական եղանակ 2 ( Condizionale ), հրամայական եղանակ 1 ( Imperativo )։

## Անկատար ներկա / Presente Indicativo

Անկատար ներկա (սահմանական ներկա) ժամանակը ցույց է տալիս խոսելու պահին կատարվող գործողություն։

Իտալերեն լեզվում բայերը բաժանվում են 3 խմբի։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| I խումբ | որոնք ունեն - **are** վերջավորություն | parl**are** - խոսել |
| II խումբ | որոնք ունեն - **ere** վերջավորություն | cred**ere** - հավատալ |
| III խումբ | որոնք ունեն - **ire** վերջավորություն | sent**ire** - լսել, զգալ |

Սահմանական ներկա ժամանակը կանոնավոր բայերի դեպքում կազմվում է ավելացնելով բայի արմատին հետևյալ վերջավորությունները՝

| **ARE** | **ERE** | **IRE** |
| --- | --- | --- |
| PARL**ARE** | CRED**ERE** | SENT**IRE** |
| parl**o** - խոսում եմ | cred**o** - հավատում եմ | sent**o** - լսում եմ |
| parl**i** - խոսում ես | cred**i** - հավատում ես | sent**i** - լսում ես |
| parl**a** - խոսում է | cred**e** - հավատում է | sent**e** - լսում է |
| parl**iamo** - խոսում ենք | cred**iamo** - հավատում ենք | sent**iamo** - լսում ենք |
| parl**ate** - խոսում եք | cred**ete** - հավատում եք | sent**ite** - լսում եք |
| parl**ano** - խոսում են | cred**ono** - հավատում են | sent**ono** - լսում են |

## Սահմանական անցյալ Passato Prossimo

Սահմանական անցյալ ժամանակը ցույց է տալիս ներկա մի ժամանակակետից առաջ կատարված, ավարտված գործողություն։
Կազմվում է **avere** կամ **essere** օժանդակ բայի ներկա ձևով և վաղակատար դերբայով ( parl - **ato**, cred - **uto**, sent - **ito**)։

## Անկատար անցյալ / Imperfetto

Անկատար անցյալ ժամանակաձևը ցույց է տալիս մի անցյալ ժամանակում կատարվող, ընթացքի մեջ եղող գործողություն։

## Ապակատար ներկա Futuro semplice

Ապակատար ներկա (սահմանական ապառնի ) ժամանակը ցույց է տալիս խոսելու պահից հետո կատարելի գործողություն։

## Բառապաշար

### Հանրահայտ ասացվածքներ

**" Una buona mamma vale cento maestre "** - Լավ մայրը հարյուր ուսուցիչ արժե։

**" Prima i denti, poi i parenti "** - Սկզբում դու և քո ընտանիքը, այնուհետև բարեկամները։

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզուների ցանկ
* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Լեզուների ցանկեր

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Berloco, Fabrizio (2018). *The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu. ISBN 978-8894034813.
* Canepari, Luciano (1992). *Il MªPi – Manuale di pronuncia italiana* [*Handbook of Italian Pronunciation*] (Italian). Bologna: Zanichelli. ISBN 978-8808246240.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)

## Արտաքին հղումներ

* Բոլոր Վիքիպեդիաների ցանկը և վիճակագրական տվյալները՝ անգլերեն։
* GeoNames
* Ethnologue

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Իտալերեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 426)։*  |