# Թան (դինաստիա)

**Թան դինաստիա**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |   |

 |
| **Ընդհանուր տեղեկանք** |
| **Լեզու** | Չինարեն |
| **Կրոն** | Բուդդայականություն, դաոսականություն, կոնֆուցիականություն |
| **Արժույթ** | Հին չինական մետաղադրամ |
| **Իշխանություն** |
| **Պետական կարգ** | Միապետություն |

**Տան դինաստիա** (18 հունիսի 618 — 4 հունիսի 907, չինարեն՝ 唐朝
, *Տանգաո*), Լի Յուանի կողմից հիմնադրված չինական կայսրական դինաստիա։ Նրա որդին` կայսր Լի Շիմինը, գյուղացիական ապստամբությունների և անջատողական ֆեոդալական ուժերի վերջնական ճնշումներից հետո սկսել է առաջադեմ քաղաքականություն վարել։ Թան դարաշրջանը Չինաստանում ավանդաբար համարվել է բոլոր ժամանակների ամենահզոր դիանստիաներից մեկը, քանի որ նա իր զարգացմամբ գերազանցում էր մնացած ժամանակակից երկրներին։

## Պատմություն

Կաղապար:ЛегендаԿաղապար:Легенда
Թան դինաստիան հիմնադրվել է Լի Յուանի կողմից, որը ընդգրկել է Չինաստանի հյուսիսային սահմանամերձ հսկայական տարածքները, որտեղ հիմնականում բնակեցված էին Թաբաշի ազգությունները։ Մի ժամանակ բնագետ Լ. Գյումիլևը այս տարածաշրջանը բնութագրել է որպես Էթնոս ազգերի տարածաշրջան։

Լի Յուանը իր որդու` Լի Շիմինի հետ միասին հաղթեց քաղաքացիական պատերազմում, ինչի պատճառը եղավ կայսր Յան Դիի կոշտ և անխոհեմ քաղաքականությունը և նրա մահից անմիջապես հետո՝ 618 թվականին Լի Յուանը Չանգանում բազմեց գահին։ Այնուհետև նա իշխանությունից ազատեց Լի Շիմինին։ Այնուամենայնիվ, նրա կողմից հիմնադրված դինաստիան պահպանվեց մինչև 907 թվականը։

### Գաղափարախոսություն

Թան դինաստիան հենց սկզբից միատեղում էր բնօրինակ չինական և տափաստանային սկզբունքների համադրությունը։ Դինաստիայի հիմնադիրը, որին Լ. Գյումիլևը համեմատում էր Ալեքսանդր Մակեդոնացու հետ, մի մարդ էր, ով լավ ծանոթ էր Մեծ պատերազմի ժողովուրդներին, նրանց սովորույթներին և սովորություններին։

### Մշակույթ և տնտեսություն

ոսկեզօծ արծաթե աման ծաղկային ծաղիկներով
Խաղաղությունն ու կարգը երկրում հնարավոր դարձրեց ժողովրդի բոլոր ուժերը կենտրոնացնել Չինաստանի զարգացման վրա։ Սկսեցին ծաղկել գյուղատնտեսությունը, արհեստները և առևտուրը։ Նոր հաջողություններ եղան ներկման, կավագործության, մետալուրգիայի, նավաշինության տեխնոլոգիաների վերաբերյալ։ Ամբողջ երկիրը ծածկված էր հողային և ջրային ցանցով։ Չինաստանը տնտեսական և մշակութային կապեր էր հաստատել Ճապոնիայի, Կորեայի, Հնդկաստանի, Պարսկաստանի, Արաբիայի և այլ երկրների հետ։

Սկսեց զարգացում ապրել գիտությունը։ 725 թվականին ստեղծվեց առաջին մեխանիկական ժամացույցը` մշակված Սինոմ և Լիան վարպետների կողմից։ Նաև ստեղծվեց վառոդը, որը օգտագործվում էր հրթիռների և նավատորմերի մեջ, իսկ հետո այն կիրառվեց փամփուշտների և արկերի արտադրության մեջ։

Թեյը տարածված է ամբողջ երկրում։ Թեյի առանձնահատկությունները ձևավորել են թեյի արվեստը (Չայ, 茶艺), որի միջոցով թեյը, որը նախկինում համարվում էր որպես դեղ կամ սննդամթերք, այժմ դարձել է չինական մշակույթի կարևոր տարր։ Չինական դասական գրականությունը անմահացրել է Թան-Լու Թունայի և Լու Յույայի ժամանակաշրջանի թեյի հայտնի վարպետների անունները։

### Անհրաժեշտություն

Թանի անկման պատճառները հաստատված չեն, սակայն 8-րդ դարում մի շարք ապստամբությունների և ռազմական պարտությունների շարքում նշվել է կենտրոնական կառավարության թուլացման սկիզբը։ Թալասի ճակատամարտում (751), չինացի զորքերը դուրս են եկել ռազմաճակատ, ինչը ստիպել է հրամանատար Գաո Սյանչժիին նահանջել։ Շուտով Ան Լուշանի մեծ ապստամբությունը (756-761) ավերել է բարգավաճումը։ Ան Լուշանը ստեղծել է Յանի պետությունը (756-763), որը զբաղեցրել է զգալի տարածքներ։ 858 թվականին Մեծ ջրանցքի տարածքում ջուրը լցվել էր Հյուսիսային Չինաստանի հսկայական հարթավայրերը և հանգեցրել էր տասնյակ հազարավոր մարդկանց մահվան։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Ганиев Р.Т.* Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0
* *Adshead, S. A. M.* T'ang China: The Rise of the East in World History. — New York: Palgrave Macmillan, 2004. — ISBN 1-4039-3456-8
* *Andrew, Anita N., Rapp, John A.* Autocracy and Cina's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu. — Lanham: Rowman & Littlefield, 2000. — ISBN 0-8476-9580-8
* *Benn, Charles* China's Golden Age: Everyday Life in the Tang dynasty. — Oxford University Press, 2002. — ISBN 0-19-517665-0
* *Bernhardt, Kathryn* The Inheritance Right of Daughters: the Song Anomaly?(անգլ.) // *Modern China*. — 1995. — В. July. — С. 269–309.
* *Brook, Timothy* The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China. — Berkeley: University of California Press, 1998. — ISBN 0-520-22154-0
* *Ebrey, Patricia Buckley* The Cambridge Illustrated History of China. — Cambridge: Cambridge University Press, 1999. — ISBN 0-521-66991-X
* *Ebrey, Patricia Buckley; Walthall, Anne; Palais, James B.* East Asia: A Cultural, Social, and Political History. — Boston: Houghton Mifflin, 2006. — ISBN 0-618-13384-4
* *Fairbank, John King; Goldman, Merle* China: A New History. — 2nd enlarged. — Cambridge: MA; London: The Belknap Press of Harvard University Press, 2006. — ISBN 0-674-01828-1
* *Gascoigne, Bamber; Gascoigne, Christina* The Dynasties of China: A History. — New York: Carroll and Graf Publishers, an imprint of Avalon Publishing Group, 2003. — ISBN 0-7867-1219-8
* *Graff, David Andrew* Dou Jiande's dilemma: Logistics, strategy, and state(անգլ.) // *Hans van de Ven* Sinica Leidensia, Warfare in Chinese History. — Leiden: Koninklijke Brill, 2000. — С. 77–105. — ISBN 90-04-11774-1.
* *Nishijima, Sadao* The Economic and Social History of Former Han(անգլ.) // *Denis Twitchett, Michael Loewe* Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220. — Cambridge: Cambridge University Press, 1986. — С. 545–607. — ISBN 0-521-24327-0.

## Արտաքին հղումներ

* The Tang Dynasty at the Metropolitan Museum of Art
* Home of 300 Tang Poems, University of Virginia
* Tang art with video commentary Արխիվացված 2009-02-20 Wayback Machine, from the Minneapolis Institute of Arts
* Paintings of Sui and Tang dynasties
* *Zizhi Tongjian*, vols. 182, 183, 184, 185, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թան (դինաստիա)» հոդվածին։ |