# Համաստեղություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օրիոնը ամենահեշտ ճանաչվող համաստեղություններից է։
**Համաստեղություններ** կամ **աստեղատներ**, երկնոլորտը պայմանականորեն բաժանող տիրույթներ՝ աստղային երկնքում դյուրին կողմնորոշվելու համար։ Հնում համաստեղություններ են անվանել երկնքում պայծառ աստղերով առանձնացվող բնորոշ պատկերները։

## Հայկական լեռնաշխարհում

Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների աստղային երկնքի նկատմամբ հետաքրքրության մասին են վկայում ավելի քան 3 հազարամյակի վաղեմության՝ համաստեղություններ պատկերող բազմաթիվ ժայռապատկերներ։ Աստղագոտին, որով անցնում է Արեգակի տարեկան ուղին (խավարածիր), հին ժողովուրդները բաժանել են 12 համաստեղությունների (Խոյ, Ցուլ, Երկվորյակներ, Խեցգետին, Առյուծ, Կույս, Կշեռք, Կարիճ, Աղեղնավոր, Այծեղջյուր, Ջրհոս, Ձկներ)։ Աստղագոտին անվանել են Կենդանաշրջան, իսկ դրա համաստեղությունները՝ կենդանակերպ։ Անանիա Շիրակացու աշխատություններում բերված է յուրաքանչյուր կենդանակերպում երևացող աստղերի քանակը։ Միջնադարյան մի շարք թարգմանական և հայկական բնագրային աշխատություններում հեղինակները, հետևելով Պլատոնին, տվել են կենդանակերպի ու մարդու մարմնի մասերի «համապատասխանության» նկարներ և դրանց բացատրությունները։ Հայտնի է, որ միջնադարում բախտագուշակները պետությունների և մարդկանց ճակատագրերը, պատերազմները և երկրային այլ երևույթներ կապել են համաստեղությունների և լուսատուների հետ։ Սակայն հայ տոմարագետ-աստղագետները (սկսած Անանիա Շիրակացուց, որն այդ բոլորը համարել է «բարբաջանք») հանդես են եկել աստղագուշակության դեմ։ Նրանք բացատրել են կենդանակերպի անունները՝ նկատի ունենալով, թե դրանցից յուրաքանչյուրում Արեգակի գտնվելը ինչ ազդեցություն է գործում Երկրի վրա։ Այսպես, ըստ Հակոբ Ղրիմեցու, Խոյ է կոչվում գարնան առաջին կենդանակերպը, քանի որ «խոյը ծննդական է», և Արեգակը, այդ կենդանակերպում գտնվելիս, «Երկիրը շարժում է ծննդականության»։ Առյուծ կենդանակերպում գտնվելիս Արեգակն այնպես է հզորանում, որ կարող է նույնիսկ վնաս պատճառել մարդկանց։ Արեգակի՝ Ձկներ կենդանակերպում գտնվելու ժամանակ, առատ ձնհալի հետևանքով Երկիրը ձկան նման լողում է ջրի մեջ և այլն։ Երևանի Մատենադարանի ձեռագրերում պահպանվել են կենդանակերպերի նկարներ և այլ համաստեղությունների վերաբերյալ տեղեկություններ։ Համաստեղությունների դիցաբանական անուններն ունեն իրենց հայկական համարժեքները (Օրիոն՝ Հայկ, Հերկուլես՝ Վահագն և այլն)։ Համաստեղությունների փոխդասավորության, անվանումների և աստղերի աստղային մեծությունների մասին տեղեկություններ կան «Համատարած աշխարհացոյց» և «Աստղալից երկինք» քարտեզներում։

## Կարճ նկարագիր

Համաստեղությունների աստղերը գտնվում են Արեգակից տարբեր հեռավորության վրա։
Երկնակամարում իրարից փոքր անկյունային հեռավորության վրա գտնվող աստղերը եռաչափ տարածության մեջ կարող են դասավորված լինել իրարից շատ հեռու։ Մի համաստեղության մեջ երևացող աստղերը կարող են և՛ մոտ լինել և՛ շատ հեռու ու իրար հետ ոչ մի կապ չունենալ։ Հնադարում մարդիկ տեսնում էին աստղերի դասավորվածության մեջ որոշակի համակարգվածություն և ըստ դրա ձևավոր համաստեղություններ։ Ժամանակի ընթացքում դիտորդները տեսել են տարբեր համաստեղություններ և նրանց ուրվագծերը, և նրանց անվանումներից շատերի բացատրությունը մինչ այժմ պարզ չէ։ Մինչև XIX դարը համաստեղությունը հասկացվում էր որպես աստղերի որոշակի խումբ, ոչ թե երկնակամարի մի հատված։ Այդ դեպքում ստացվում էր, որ նույն աստղը կարող էր պատկանել 2 տարբեր համաստեղության, իսկ տարածքները, որտեղ աստղերի քանակը քիչ էր համաստեղության չէր պատկանում։

1922 թվականին Հռոմում Միջազգային աստղագիտական միության I Գլխավոր ասամբլեայի որոշմամբ վերջնականապես որոշվեց երկնակամարի բաժանման 88 համստեղությունների ցանկը։ 1928 թվականին որոշվեց համաստեղությունների միանշանակ և հստակ սահմանները, գծված 1875 ժամանակաշրջանի ընդունված երկնային կոորդինատների հասարակածային համակարգում հաստատուն ուղղակի ծագման և թեքության գծերով։

Հինգ տարվա ընթացքում ահմաններն անընդհատ ճշտվում էին։ 1935 թվականին համաստեղությունների սահմանները վերջնականապես հաստատվեցին, իսկ աստղագետները պայամանավորվեցին այլևս չփոփոխել։

* Օրիոնի համաստեղության աստղերը, որոնք երևում են անզեն աչքով։
* Օրիոնի կերպարը ստեղծող աստղերի խմբավորումը։
* Օրիոնի համաստեղության ուրվագիծը Ուրանաչափության ատլասում (1603 թվական)
* Օրիոնի համաստեղության ժամանակակից սահմանները։

88 համաստեղություններից միայն 48-ն են հնադարյան, նրանց անուններն ու աստղերը (բայց ոչ պատկերումը) ընդգրկված են Կլավդիոս Պտղոմեոսի «Ալմագեստ» կատալոգում, որն ապրել է II դարում։

Նրանք ընդգրկում են այն տարածքները որ տեսանելի է Եվրոպայի հարավից։ Ավելի վաղ Պտղոմեոսի պատկերած համաստեղությունները կարելի է գտնել աս-Սուֆի «Անշարժ աստղերի գիրք» աշխատությունում։ Նա ապրել է 903-998 թվականները։ Մյուս ժամանակակից համաստեղությունները մտցվել են XVII—XVIII դարերում, հարավային երկնքի ուսումնասիրման և հյուսիսային երկնքի «դատարկ տեղերի» լրացման արդյունքում։ Համաստեղությունները կարող են անվանվել իրական կամ հնարված կենդանիների անուններով (Մեծ Արջ, Առյուծ, Վիշապ), հունական առասպելների հերոսների անուններով (Կասիոպեա, Անդրոմեդա) կամ առարկաների անուններով, որոնց հիշեցնում է աստղերի դասավորությունը (Կշեռք, Հյուսիսային Թագ)։

12 համաստեղություններ ավանդաբար անվանում են Կենդանակերպեր, որոնցով անցնում է Արեգակի կենտրոնը տարվա ընթացքում՝ արեգակնածիրը (Խավարածիր)։ Նոյեմբերի 30-ից դեկտեմբերի 17-ը (2014 ժամանակաշրջան) Արեգակը գտնվում է Օձակրի համաստեղությունում։ Այդ համաստեղությունը նույնպես Կենդանակերպ է, սակայն սնահավատությունը (թիվը-13, կենդանին-օձ) թույլ չտվեց աստղագուշակներին դասել համաստեղությունը այդ շարքում։

Մեծ Արջի համաստեղությունը Յան Գավելի ատլասում
Հոլանդական քարտեզագրի XVII դարի աստղային երկնքի քարտեզը։
## Համաստեղությունների ցանկ

Համաստեղությունների ժամանակակից սահմանները։
Միջազգային աստղագիտական միության կողմից պաշտոնապես ընդունվել են 88 համաստեղություն։ Աղյուսակում նշված է նաև լատիներեն անվանումը, հապավումը, մակերեսը քառակուսի աստիճաններով և 6,0m և ավելի պայծառությամբ աստղերի քանակը։

| Համաստեղությունների ցանկը |
| --- |
|

| Հայերեն անունը | Լատիներեն անունը | Լատիներեն անվան սեռական հոլովը | Կրճատ ձևը | Մակերեսը (քառ.աստ.) | Մակերեսը տոկոսներով | 6.0m-ից պայծառ
աստղերի քանակը |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ագռավ | Corvus | Corvi | Crv | 184 | 0.45% | 15 |
| Աղավնի | Columba | Columbae | Col | 270 | 0.65% | 40 |
| Նետ | Sagitta | Sagittae | Sge | 80 | 0.19% | 20 |
| Աղեղնավոր | Sagittarius | Sagittarii | Sgr | 867 | 2.10% | 115 |
| Աղվես | Vulpecula | Vulpeculae | Vul | 268 | 0.65% | 45 |
| Այծեղջյուր | Capricornus | Capricorni | Cap | 414 | 1.00% | 50 |
| Անդրոմեդա | Andromeda | Andromedae | And | 722 | 1.75% | 100 |
| Անկյունակապ | Norma | Normae | Nor | 165 | 0.40% | 20 |
| Առագաստ | Vela | Velorum | Vel | 500 | 1.21% | 110 |
| Առյուծ | Leo | Leonis | Leo | 947 | 2.30% | 70 |
| Արծիվ | Aquila | Aquilae | Aql | 652 | 1.58% | 70 |
| Բերենիկեի վարսեր | Coma Berenices | Comae Berenices | Com | 386 | 0.94% | 50 |
| Գայլ | Lupus | Lupi | Lup | 334 | 0.81% | 70 |
| Գավաթ | Crater | Crateris | Crt | 282 | 0.68% | 20 |
| Դանակ | Caelum | Caeli | Cae | 125 | 0.30% | 10 |
| Դելֆին | Delphinus | Delphini | Del | 189 | 0.46% | 30 |
| Դրախտահավ | Apus | Apodis | Aps | 206 | 0.50% | 20 |
| Եզնարած | Bootes | Bootis | Boo | 907 | 2.20% | 90 |
| Եռանկյունի | Triangulum | Trianguli | Tri | 132 | 0.32% | 15 |
| Զոհասեղան | Ara | Arae | Ara | 237 | 0.57% | 30 |
| Էրիդան | Eridanus | Eridani | Eri | 1138 | 2.76% | 100 |
| Երկվորյակներ | Gemini | Geminorum | Gem | 514 | 1.25% | 70 |
| Ընձուղտ | Camelopardalis | Camelopardalis | Cam | 757 | 1.83% | 50 |
| Թռչող Ձուկ | Volans | Volantis | Vol | 141 | 0.34% | 20 |
| Ժամացոյց | Horologium | Horologii | Hor | 249 | 0.60% | 20 |
| Լուսան | Lynx | Lyncis | Lyn | 545 | 1.32% | 60 |
| Խեցգետին | Cancer | Cancri | Cnc | 506 | 1.23% | 60 |
| Խոյ | Aries | Arietis | Ari | 441 | 1.07% | 50 |
| Կառավար | Auriga | Aurigae | Aur | 657 | 1.59% | 90 |
| Կասիոպեա | Cassiopeia | Cassiopeiae | Cas | 598 | 1.45% | 90 |
| Կարապ | Cygnus | Cygni | Cyg | 804 | 1.95% | 150 |
| Կարիճ | Scorpius | Scorpii | Sco | 497 | 1.20% | 100 |
| Կարկին | Circinus | Circini | Cir | 93 | 0.23% | 20 |
| Կենդանագիր | Pictor | Pictoris | Pic | 247 | 0.60% | 30 |
| Կենտավրոս | Centaurus | Centauri | Cen | 1060 | 2.57% | 150 |
| Կետ | Cetus | Ceti | Cet | 1231 | 2.99% | 100 |
| Ցեֆեոս | Cepheus | Cephei | Cep | 588 | 1.42% | 60 |
| Կշեռք | Libra | Librae | Lib | 538 | 1.30% | 50 |
| Կողմնացույց | Pyxis | Pyxidis | Pyx | 221 | 0.54% | 25 |
| Կոյս | Virgo | Virginis | Vir | 1294 | 3.14% | 95 |
| Կռունկ | Grus | Gruis | Gru | 366 | 0.89% | 30 |
| Օրիոն | Orion | Orionis | Ori | 594 | 1.44% | 120 |
| Հարավային Եռանկյունի | Triangulum Australe | Trianguli Australis | TrA | 110 | 0.27% | 20 |
| Հարավային Թագ | Corona Australis | Coronae Australis | CrA | 128 | 0.31% | 25 |
| Հարավային Խաչ | Crux | Crucis | Cru | 68 | 0.17% | 30 |
| Հարավային Հիդրա | Hydrus | Hydri | Hyi | 243 | 0.59% | 20 |
| Հարավային Ձուկ | Piscis Austrinus | Piscis Austrini | PsA | 245 | 0.59% | 25 |
| Հեռադիտակ | Telescopium | Telescopii | Tel | 252 | 0.61% | 30 |
| Հիդրա | Hydra | Hydrae | Hya | 1303 | 3.16% | 130 |
| Հյուսիսային Թագ | Corona Borealis | Coronae Borealis | CrB | 179 | 0.43% | 20 |
| Հնդկացի | Indus | Indi | Ind | 294 | 0.71% | 20 |
| Ձկներ | Pisces | Piscium | Psc | 889 | 2.16% | 75 |
| Ճանճ | Musca | Muscae | Mus | 138 | 0.34% | 30 |
| Մանրադիտակ | Microscopium | Microscopii | Mic | 210 | 0.51% | 20 |
| Մեծ Արջ | Ursa Major | Ursae Majoris | UMa | 1280 | 3.10% | 125 |
| Մեծ Շուն | Canis Major | Canis Majoris | CMa | 380 | 0.92% | 80 |
| Միաեղջյուր | Monoceros | Monocerotis | Mon | 482 | 1.17% | 85 |
| Մողես | Lacerta | Lacertae | Lac | 201 | 1.59% | 35 |
| Նապաստակ | Lepus | Leporis | Lep | 290 | 0.70% | 40 |
| Նավախել | Carina | Carinae | Car | 494 | 1.20% | 110 |
| Ողնուց | Puppis | Puppis | Pup | 673 | 1.63% | 140 |
| Ոսկե Ձկնիկ | Dorado | Doradus | Dor | 179 | 0.43% | 20 |
| Որսկան Շներ | Canes Venatici | Canum Venaticorum | CVn | 465 | 1.13% | 30 |
| Պեգաս | Pegasus | Pegasi | Peg | 1121 | 2.72% | 100 |
| Պերսևս | Perseus | Persei | Per | 615 | 1.49% | 90 |
| Պոմպ | Antlia | Antliae | Ant | 239 | 0.58% | 20 |
| Ջրհոս | Aquarius | Aquarii | Aqr | 980 | 2.38% | 90 |
| Սեղանասար | Mensa | Mensae | Men | 153 | 0.37% | 15 |
| Սեքստանտ | Sextans | Sextantis | Sex | 314 | 0.76% | 25 |
| Սիրամարգ | Pavo | Pavonis | Pav | 378 | 0.92% | 45 |
| Վահան | Scutum | Scuti | Sct | 109 | 0.26% | 20 |
| Վահագն | Hercules | Herculis | Her | 1225 | 2.97% | 140 |
| Վառարան | Fornax | Fornacis | For | 398 | 0.96% | 35 |
| Վիշապ | Draco | Draconis | Dra | 1083 | 2.63% | 80 |
| Տուկան | Tucana | Tucanae | Tuc | 295 | 0.71% | 25 |
| Ցանց | Reticulum | Reticuli | Ret | 114 | 0.28% | 15 |
| Ցուլ | Taurus | Tauri | Tau | 797 | 1.93% | 125 |
| Փյունիկ | Phoenix | Phoenicis | Phe | 469 | 1.14% | 40 |
| Փոքր Առյուծ | Leo Minor | Leonis Minoris | LMi | 232 | 0.56% | 20 |
| Փոքր Արջ | Ursa Minor | Ursae Minoris | UMi | 256 | 0.62% | 20 |
| Փոքր Ձի | Equuleus | Equulei | Equ | 72 | 0.17% | 10 |
| Փոքր Շուն | Canis Minor | Canis Minoris | CMi | 183 | 0.44% | 20 |
| Քամելեոն | Chamaeleon | Chamaeleontis | Cha | 132 | 0.32% | 20 |
| Քանդակագործ | Sculptor | Sculptoris | Scl | 475 | 1.15% | 30 |
| Քնար | Lyra | Lyrae | Lyr | 286 | 0.69% | 45 |
| Օկտանտ | Octans | Octantis | Oct | 291 | 0.71% | 35 |
| Օձ | Serpens | Serpentis | Ser | 637 | 1.54% | 60 |
| Օձակիր | Ophiuchus | Ophiuchi | Oph | 948 | 2.30% | 100 |

 |

## Ծանոթագրություններ

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Համաստեղություններ** կատեգորիայում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է* Հայկական համառոտ հանրագիտարանից*, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 104)։*  |