Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Սիրդարյա (գետ)

| Սիրդարյա |
| --- |
|  |
| Բնութագիր |
| Երկարություն | 2212 կմ |
| Ավազանի մակերես | 219 000 կմ² |
| Ջրի ծախս | 703 մ³/վ |
| Գետաբերանի տեղակայում | Փոքր Արալի ծով |
| Կոորդինատներ | ﻿ / ﻿ |
| Տեղակայում |
| Հոսող հոսքեր | Kosonsoy?, Arys River?, Keles River?, Չիրչիկ, Angren River?, Կարադարյա, Նարին, Soh?, Khodzhabakirgan?, Potshaata? և Ak-Suu River (Syr Darya)? |
| Ջրի մարմիններ | Kayrakkum Reservoir? |
| Երկիր |  Ուզբեկստան |
| Երկրամաս | Հարավ-Ղազախստանյան մարզ |
|  |

Սիրդարյա գետ
**Սիրդարյա**, գետ Կենտրոնական Ասիայում։ Համարվում է ամենաերկարը և ջրառատությամբ երկրորդը (Ամուդարյայից հետո) Միջին Ասիայում։ Կազմավորվում է Նարին և Կարադարյա գետերի միախառնումից, թափվում Արալյան ծովը։ Երկարությունը 2212 կմ է (Նարինի ակունքներից՝ 3019 կմ), ավազանը՝ 219 հզ կմ²։ Սիրդարյայի ավազանը ներկայացնում է գետերի, ջրանցքների ու կոլեկտորների բարդ միահյուսում (ջրանցքների ու կոլեկտորների երկարությունը զգալիորեն գերազանցում է գետային ցանցի երկարությանը։ Խոշոր վտակներն են Կասանսայը, Գավասայը, Չաադաբսայը, Իսֆայրամսայը, Շախիմարդանը, Սոխը, Իսֆարան, Խոջաբակիրգանը և այլն։

Սիրդարյայի ավազանում կա մոտ 750 ջրանցք։ Խոշոր ջրանցքներն են Մեծ Ֆերգանայինը, Մեծ Անդիժանը, Անդիժանսաը, Շաարի խանսայը, Սավայը, Ախունբաբաևի անվան ջրանցքը։ Գետաբերանում առաջացնում է դելտա՝ բազմաթիվ բազուկներով, վտակներով, լճերով ու ճահիճներով։ Սնումը գերազանցապես ձնային է, սակավ՝ սառցադաշտային ու անձրևային։

Վարարում է մարտ-ապրիլից օգոստոս-սեպտեմբեր։ Ջրի տարեկան միջին ծախսը վերին հոսանքում մոտ 500 մ³/վրկ է, Չիրչիկ գետը Սիրդարյա թափվելու տեղում՝ 703 մ³/վրկ, Կազալինսկ քաղաքի մոտ՝ 446 մ³/վրկ։ Հոսքը կարգավորվում է ջրամբարներով։ Սիրդարյայի ավազանում գործում է 61 ՀԷԿ (1,6 Գվա ընդհանուր կարողությամբ)։ Նավարկելի է առանձին հատվածներում՝ գետաբերանից մինչև Բեկաբադ։ Կա ձկնորսություն։ Սիրդարյայի ափերին են Լենինաբադը, Բեկաբադը, Չարդարան, Կզըլ-Օրդան, Կազալինս-Կռ։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սիրդարյա (գետ)» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 409)։*  |
# Հուանհե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Հուանհե |
| --- |
| Հուանհե |
|  |
| Բնութագիր |
| Երկարություն | 5464 |
| Ավազանի մակերես | 752 000 կմ² |
| Ջրի ծախս | 2571 |
| Ջրահոսք |
| Ակունքի տեղակայում | Տիբեթյան լեռնաշխարհ |
| Բարձրություն | 4500 մ |
| Գետաբերան | Դեղին ծով |
| Գետաբերանի տեղակայում | Բոհայվան (ծոց) |
| Կոորդինատներ | ﻿ / ﻿ |
| Տեղակայում |
| Հոսող հոսքեր | Duo Qu?, Bai River?, Black River (in Sichuan)?, Qushian River?, Daxia River?, Huangshui River?, Datong River?, Tao River?, Zhuanglang He?, Zuli He?, Qingshui River?, Dustin He?, Wujia River?, Daheihe?, Wuding River?, Yan River?, Fen River?, Sushui He?, Wei River?, Qin He?, Yiluo River?, Daqing River?, Dawen River?, Jishui?, Q20019976?, Jindi He? և Jia River? |
| Ջրի մարմիններ | Cocha Lakes?, Gyaring Lake?, Ngoring Lake? և Hukou Waterfalls? |
| Երկիր |  Չինաստան |
| Երկրամաս | Ցինհայ, Սիչուան, Գանսու, Նինսյա-Խուեյ, Ներքին Մոնղոլիա, Շենսի, Շանսի, Հենան և Շանդուն |
| Ջրահավաք | Yellow River Basin? |
|  |
| Գետը Վիքիպահեստում |

**Հուանհե** (չինարեն ավանդ. 黃河, հեշտ. 黄河 , պինին: *Huáng hé*), գետ Չինաստանի արևելքում։

## Աշխարհագրություն

Սկիզբ է առնում Տիբեթի բարձրավանդակի արևելքից, հոսում Հետաո հարթավայրով, Լյոսային սարավանդով, Չինական մեծ հարթավայրով և թափվում Դեղին ծովի Բոհայվան ծոցը՝ առաջացնելով դելտա։ Երկարությունը 4845 կմ է, առանձին հատվածներում նավարկելի։

Տարեկան տեղափոխում է շուրջ 1300 միլիոն տոննա ջրաբերում (այս ցուցանիշով աշխարհի խոշոր գետերի մեջ գրավում է առաջին տեղը)։ Հուանհեի ափին գտնվող խոշոր քաղաքները՝ Լանչժոու, Բաոտոու, Լոյան, Չժենչժոու, Կայֆին, Ցզինան։

## Անվանումը

Անվանումը չինարենից բառացի նշանակում է **Դեղին գետ**. կազմված է **հուան** «դեղին» և **հե** «գետ» բառերից։ Անվանումն ստացել է ջրի գույնից. անցնելով Լյոսային սարավանդով, իր մեջ լուծում է մեծ քանակությամբ լյոս, որը դեղին երանգ է տալիս գետի ջրերին։

## Աղբյուրներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հուանհե» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 634)։*  |
# Գրավիտացիոն էներգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերական փոխազդեցություն
Գրավիտացիոն ուժը մոլորակներին պահում է համակարգում
**Գրավիտացիոն էներգիա**, մարմինների համակարգի փոխադարձ գրավիտացիոն ձգողությամբ պայմանավորված պոտենցիալ էներգիա։

Գրավիտացիոն էներգիան շատ կարևոր դեր ունի աստղերի էվոլյուցիայի վերջին էտապում, երբ աստղը ձևափոխվում է նեյտրոնոյին և գերնոր աստղի։

## Դասական մեխանիկայում

Երկու կետային *M* և *m* զանգվածներով մարմինների համար WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 գրավիտացիոն էներգիան հավասար է։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
որտեղ.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  — գրավիտացիոն հաստատուն,
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  — մարմինների կենտրոնների միջև հեռավորությունը։
Այդ արդյունքը ստացվում է Նյուտոնի Տիեզերական ձգողության օրենքից, այն պայմանի դեպքում, երբ անվերջ հեռու մարմինների էներգիան հավասար է զրոյի։ Գրավիտացիոն ուժի բանաձևն ունի հետևյալ տեսքը։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
որտեղ.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  — գրավիտացիոն փոխազդեցության ուժն է։
Գրավիտոցիոն էներգիայի սահմանումից։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ։
Այդ դեպքում

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ։
Հաստատունը սովորաբար ընտրվում է այնպես, որ r -ը անսահմանության ձգտելիս, WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 -ն ձգտի 0-ի։

Արդյունքը ճիշտ է նաև փոքր մարմնի համար, որը գտնվում է մեծ մարմնի մակերևույթին մոտ։ Այդ դեպքում *R*-ը կարելի է համարել հավասար WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 , որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 -ը М զանգվածով մարմնի շառավիղն է, իսկ *h* -ը՝ *m* զանգվածով մարմնի կենտրոնի և Μ զանգվածով մարմնի մակերևույթի միջև հեռավորությունն է։

Μ զանգվածով մարմնի մակերևույթին.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 ։
Եթե WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 մարմնի չափերը շատ անգամ մեծ է WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 մարմնի չափերից, ապա գրավիտացիոն էներգիայի բանաձևը կգրվի այսպես․

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 ,
որտեղ WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 կոչվում է ազատ անկման արագացում,իսկ WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 հաստատուն է տվյալ 2 մարմինների համար։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 ։
Մասնավորապես սա պոտենցիալ էներգիայի բանաձևն է, երբ մարմինը գտնվում է Երկրի մակերևույթին մոտ։

## Տես նաև

* Պոտենցիալ էներգիա
* Կինետիկ էներգիա
* Առաջին տիեզերական արագություն
* Երկրորդ տիեզերական արագություն
* Գրավիտացիոն պոտենցիալ

## Ծանոթագրություններ