# Թալես Միլեթացի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Թալես Միլեթացի**

հին հունարեն՝ Θαλῆς ὁ Μιλήσιος
 |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | մոտ մ. թ. ա. 625[…] Միլեթ |
| Մահացել է | ոչ վաղ քան մ. թ. ա. 548 և ոչ ուշ քան մ. թ. ա. 545 Միլեթ բնական մահով |
| Բնակության վայր(եր) | Միլեթ |
| Դավանանք | Մոնիզմ |
| Ուղղություն | նախասոկրատյան փիլիսոփայություն և Միլեթյան դպրոց |
| Մասնագիտություն | փիլիսոփա |
| Գործունեության ոլորտ | փիլիսոփայություն և մաթեմատիկա |
| Տիրապետում է լեզուներին | հին հունարեն |
| Հայր | Examyas? |
| Մայր | Կլեոբուլինա |
| Աշակերտներ | Անաքսիմանդրոս և Պյութագորաս |
|  Thales of Miletus Վիքիպահեստում |

**Թալես Միլեթացի** (հին հունարեն՝ Θαλῆς ὁ Μιλήσιος
, մոտ մ. թ. ա. 625[…], Միլեթ - ոչ վաղ քան մ. թ. ա. 548 և ոչ ուշ քան մ. թ. ա. 545, Միլեթ), հին հույն փիլիսոփա, մաթեմատիկոս, տոմարագետ, աստղագետ, ճարտարապետ։ Թալեսը համարվում է հունական յոթ իմաստուններից մեկը։ Արիստոտելը նրան համարում է հույն առաջին փիլիսոփան։ Ընդունված է Թալեսին պատմականորեն համարել առաջին անհատը, ով զբաղվել է գիտական փիլիսոփայությամբ։ Հաճախ նրան անվանում են գիտության հայր։ Թալեսը՝ որպես ժամանակակից գիտության նախակարապետ, բեկումնային քայլ է կատարել, երբ բնության առարկաներն ու երևույթները բացատրելիս առասպելաբանությանը դիմելու փոխարեն օգտագործել է բնագիտական տեսություններ ու վարկածներ։ Նա մատերիայի նախասկիզբ համարել է ջուրը
:

Ծնվել է Միլեթոս քաղաքում։ Թալեսը Միլեթյան դպրոցի առաջին փիլիսոփա-գիտնականն է, առաջին մաթեմատիկոսն ու բնագետը։ Նա եղել է իր ժամանակի ամենախոշոր մարդը, միաժամանակ զբաղվել է առևտրով, եղել է հայտնի վաճառական, քաղաքական խոշոր գործիչ, ճարտարապետ, աստղաբաշխ, ճանապարհորդել է զանազան քաղաքներ, դեպի Եգիպտոս, որտեղ զբաղվել է Նեղոսի հեղեղումների ուսումնասիրությամբ։ Վերադառնալով Միլեթոս իրեն նվիրում է գիտական զբաղմունքի մինչև խոր ծերություն։

Իր ճանապարհորդության ժամանակ նա քաղդեական ու եգիպտական գիտնականներից վերցնում է աստղաբաշխական ու երկրաչափական գիտելիքներ, որը հետագայում զարգացնում է։ Նա աստղաբաշխության մեջ կատարում է մի շարք հայտնագործություններ, որոնք օգտագործում են առևտրականները ծովագնացության ժամանակ։ Նա գուշակում է 585 թվի մայիսի 28-ի արևի խավարումը։ Նա առաջինն է սահմանում տարին 365 օր, առաջինը «գտավ» Փոքր Արջի համաստեղությունը։ Նա կանխատեսում էր կլիմայական փոփոխությունները։

Մաթեմատիկայում Թալեսը կիրառել է երկրաչափությունը բուրգերի բարձրությունը, ափից նավերի հեռավորությունը հաշվարկելու համար։ Նա համարվում է առաջին մարդը, ով գործադրել է դեդուկտիվ դատողությունը երկրաչափության մեջ, դուրս բերել այսպես կոչված՝ Թալեսի թեորեմի չորս հետևությունները։ Նա առաջին մարդն է, ում մաթեմատկական հայտնագործություն է վերագրվում։

## Ասույթներ

Թալեսին են վերագրվում հետևալ մտքերը

* «Բազում բաներից խոսելը բնավ խոհեմ կարծիք չի բացահայտում․ արժանի է ընտրության մե՛կ բան, փնտրիր հենց այդ իմաստուն մեկին, և այդժամ կլուծվի շատախոս այրերի բազմաբանությունը»
* «Տիեզերքը մե՛կ է»
* «Տիեզերքի սկիզբն ու վերջը ջուրն է»
* «Ամեն ինչ ջրից է և ամեն ինչ ջրի մեջ է լուծվում»
* «Ամեն ինչ լի է աստվածներով»
* «Հոգին մշտաշարժ է կամ ինքնաշարժ»
* «Հոգին անմահ է»
* «Ավագագույնը Աստվածն է, քանզի այն անեղ է»
* «Գեղեցկագույնը տիեզերքն է, քանզի այն Աստծո կերտածն է»
* «Մեծագույնը տեղն է, քանզի այն [իր մեջ] տանում է ամեն ինչ»
* «Արագագույնը միտքն է, քանզի այն մշտապես սլանում է»
* «Զորեղագույնը անհրաժեշտությունն է, քանզի այն հաղթում է բոլորին»
* «Իմաստնագույնը ժամանակն է, քանզի այն բացահայտում է ամեն ինչ»

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Boyer, C.B. (1989), *A History of Mathematics* (2nd ed.), New York: Wiley, ISBN 978-0-471-09763-1 (1991 pbk ed. 0-471-54397-7)
* Burnet, John (1957) [1892]. *Early Greek Philosophy*. The Meridian Library. Third Edition Արխիվացված 2015-12-28 Wayback Machine
* Herodotus, *Histories*, A. D. Godley (translator), Cambridge: Harvard University Press, 1920; 0-674-99133-8. Online version at Perseus
* Hans Joachim Störig, *Kleine Weltgeschichte der Philosophie*. Fischer, Frankfurt/M. 2004, 3-596-50832-0.
* Kirk, G.S.; J.E., Raven (1957). *The Presocratic Philosophers*. Cambridge: University Press.
* Lloyd, G. E. R. (1970). *Early Greek Science: Thales to Aristotle*.
* Nahm, Milton C. (1962) [1934]. *Selections from Early Greek Philosophy*. Appleton-Century-Crofts.
* Pliny the Elder, *The Natural History* (eds. John Bostock, M.D., F.R.S. H.T. Riley, Esq., B.A.) London. Taylor and Francis. (1855). Online version at the Perseus Digital Library.
* Allman, George Johnston (1911). «Thales of Miletus» . In Chisholm, Hugh (ed.). *Encyclopædia Britannica* (անգլերեն). Vol. 26 (11th ed.). Cambridge University Press. էջ 721.
* Couprie, Dirk L. (2011). *Heaven and Earth in Ancient Greek Cosmology: from Thales to Heraclides Ponticus*. Springer. ISBN 9781441981158.
* Luchte, James (2011). *Early Greek Thought: Before the Dawn*. London: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-0567353313.
* O'Grady, Patricia F. (2002). *Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy*. Western Philosophy Series. Vol. 58. Ashgate. ISBN 9780754605331.
* Mazzeo, Pietro (2010). *Talete, il primo filosofo*. Bari: Editrice Tipografica.
* Priou, Alex (2016). "The Origin and Foundations of Milesian Thought." *The Review of Metaphysics* 70, 3–31.
* Wöhrle, Georg., ed. (2014). *The Milesians: Thales. Translation and additional material by Richard McKirahan*. Traditio Praesocratica. Vol. 1. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-031525-7.

## Արտաքին հղումներ

Վիքիդարանը
Վիքիդարանը ունի բնօրինակ գործեր, որոնց հեղինակն է՝
Թալես Միլեթացիը Thales of Miletus from The Internet Encyclopedia of Philosophy
* Thales of Miletus Արխիվացված 2019-02-20 Wayback Machine MacTutor History of Mathematics
* Thales' Theorem – Math Open Reference (with interactive animation)
* Thales biography by Charlene Douglass (with extensive bibliography)
* Thales of Miletus Life, Work and Testimonies by Giannis Stamatellos
* Thales Fragments Արխիվացված 2022-04-24 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թալես Միլեթացի» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Թալես Միլեթացի» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 124)։*  |