# Չորս ազնիվ ճշմարտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Չորս ազնիվ ճշմարտություններ** (հայտնի է նաև որպես Սրբի չորս ճշմարտություններ), բուդդայականության հիմնական ուսմունքներից մեկը, որին հետևում են դրա բոլոր դպրոցները։ Չորս ազնիվ ճշմարտությունները ձևակերպել է Շակյամունի Բուդդան, և դրանք կարելի է կարճ ամփոփել հետևյալ կերպ․

1. գոյություն ունի տառապանք,
2. գոյություն ունի տառապանքի պատճառ՝ ծարավ, կրքոտ ցանկություն,
3. գոյություն ունի տառապանքի դադարեցում՝ նիրվանա,
4. գոյություն ունի ճանապարհ, որը տանում է դեպի տառապանքի դադարեցում՝ Ազնիվ Ութակի ճանապարհ։

Դրանք մեջբերվում են Բուդդայի առաջին Սուտրայում / քարոզում՝ «Դհարմայի անիվի արձակման սուտրա» (պարունակվում է պալիական կանոնում)։

## Հայտնվելու պատմություն

Բուդդայի կյանքի բոլոր ավանդական կենսագրությունների համաձայն՝, չորս ազնիվ ճշմարտությունները նրա համար բացահայտվել են **արթնացման** գիշերը։ Այս հայտնագործությունը տեղի է ունեցել ոչ թե տրամաբանական հիմնավորման, այլ մեդիտացիայի միջոցով, որտեղ նրանք հանդես են եկել որպես օբյեկտ։

Ավանդույթի համաձայն՝ Բուդդան այդ ճշմարտությունների մասին պատմել է Եղջերու այգում (Սառնաթհա) իր առաջին քարոզում հինգ ասկետներին, որոնց հետ նա նախկինում զբաղվել է, և որոնք թողել են նրան։ Այս քարոզը զգալի տպավորություն է թողել նրանց վրա, ինչից հետո նրանք դարձել են Բուդդայի համայնքի առաջին վանականները։ Նաև առաջին քարոզը լսել են երկու վիթեր, որոնք հետագայում սկսել են հանդես գալ որպես բուդդայական ուսմունքի խորհրդանիշներ։ Ըստ բուդդայական ավանդույթի՝ ավելի ուշ քարոզը ձևակերպվել է «Դհարմաչակրա-պրավարտանա-սուտրայի» տեսքով։

## Առաջին ազնիվ ճշմարտություն տառապանքի մասին

**Ճշմարտություն դուխկխայի** կամ անհանգիստ անբավարարվածության մասին (սանսկրիտ՝ दुःख, duḥkha; պալի՝ dukkha, dukkhaṃ՝ «տառապանք», «անհանգիստ անբավարարվածություն», «դիսկոմֆորտ», «խանգարում»)։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ահա, ո՛վ եղբայրներ, տառապանքի վեհ ճշմարտությունը։ Մարդը ծնվում է տառապանքի մեջ, նա տառապում է թառամելով, տառապում է հիվանդություններով, մահանում է տառապանքի և վշտի մեջ։ Հառաչանքը, ցավը, հուսահատությունը, վհատությունը՝ ծանր են։ Միությունը չսիրելիի հետ տառապանք է, տառապանք է բաժանումը սիրելիից, և ամեն չբավարարված ծարավ խիստ տանջալի է։ Եվ բոլոր հինգ միագումարությունները, որոնք առաջացել են կապվածություններից, տանջալից են։ Այդպիսին է, ո՛վ եղբայրներ, տառապանքի մասին ազնիվ ճշմարտությունը։ |  |

*Տառապանքի երեք մակարդակ՝*

1. Տառապանքի տառապանք (դուխկխա-դուխկխամ)՝ պարզ դուխկխա, որն առաջացել է ծննդյան, ցավի, հիվանդության, ծերության, մահվան, սիրելիների կորստի, անբարենպաստ պայմանների և այլնի պատճառով։
2. Փոփոխությունների տառապանք (վիպարինամա-դուխկխա)՝ անկայունությունից (անիտյա) և գոյության երջանիկ պահերի անցողիկության հետևանքով առաջացած ցանկացած երկրային ուրախություն, ներառյալ «վեհ երջանկահիշատակ վիճակները» կրոնական պրակտիկայի ընթացքում։
3. Պայմանավորվածության տառապանք (սանսկարա-դուխկխամ)՝ համապարփակ դժգոհություն, որն առաջանում է բոլոր բաղկացական ֆենոմենների պայմանավորված բնույթով

Տառապանքի չորս մեծ հոսքեր, որոնք ընդգրկում են բոլոր կենդանի էակների փորձը․

1. Ծննդյան տառապանք,
2. Ծերության տառապանք,
3. Հիվանդության տառապանք,
4. Մահվան տառապանք։

Դուկխայի ներքո Բուդդան նաև հասկանում էր տխրություն, վիշտ, դժբախտություն, անհանգստություն, «միացում այն բանի հետ, ինչը դուր չի գալիս», «բաժանում այն բանից, ինչը դուր է գալիս» և «ցանկալիին հասնելու անկարողություն»։ Տառապանքի թեթև տեսակը ներառում է նաև դժգոհություն, անհամաձայնություն և անբավարարվածություն, ամենածանրն էլ ցավն է, տանջանքը և մահը։

Հաճույքը (սուկխա) բուդդիզմում նույնպես հասկացվում որպես տառապանքի տեսակ, քանի որ, օրինակ, սիրելիի հետ բաժանվելը, ի վերջո հանգեցնում է նաև տառապանքի։ Աշխարհի բոլոր երևույթների անկայունության մասին բուդդայական ուսմունքի համաձայն (անիտյե), նման հաճույքը միշտ էլ ավարտ ունի, որից հետո փոխարինվում է դուկխայով։

Հաճախ դուկխա տերմինը թարգմանվում է որպես տառապանք, սակայն դա ամբողջովին ճիշտ չէ։ Բուդդիզմում «դուկխա» բառը նշանակում է «ցավոտ հակումներ» և նրանց կողմից առաջացած տհաճ զգացմունքների ամբողջությունը մարդու կյանքի ընթացքում։

Առաջին ազնիվ ճշմարտությունը չի ասում, որ «աշխարհում ամեն ինչ թափանցված է դուկխայով», քանի որ դուկխան վերաբերում է ոչ թե արտաքին աշխարհին, այլ էակների ներքին փորձին։

## Երկրորդ ազնիվ ճշմարտություն տառապանքների պատճառի մասին

**Դուկխայի առաջացման մասին ճշմարտություն** (դուկխա սամուդայա (սանսկրիտ՝ समुदाय), պալի dukkhasamudayo (samudayo՝ «առաջացում», «ծագում»))։

Անհանգիստ անբավարարվածության պատճառների մասին ազնիվ ճշմարտությունը ցույց է տալիս, որ դուկխայի պատճառը ծարավը, ցանկությունը, գրավչությունն է կամ անհագ ցանկությունը (սանսկրիտ՝ տրիշնա, պալի՝ տանխա, բառացիորեն՝ «ծարավ»), որը հիմնված է մարդու «Ես»-ի կայունության մասին կեղծ հայացքի վրա, ատմանի գոյության մասին։ Առավել ընդհանուր իմաստով, դուկխայի պատճառը նշանակում է նաև ինչպես գրավչություն և "կապվածություն կյանքին" և դրանում հաճելի սենսացիաներ, այնպես էլ զզվանք կյանքից և դրանում տհաճից։ Ձգողականության և զզվանքի տվյալները ձևավորվում են իրականության բնույթի մասին Մարդու անտեղյակությունից (ավիդյա), ինչպես նաև այլ հիմնական ստվերներից, որոնք ներառում են կիրք և Զայրույթ։ Տիբեթյան բուդդիզմում տգիտությունը կարող է համարվել տառապանքի հիմնական պատճառը, այլ ստվերները կարող են հանդես գալ որպես լրացուցիչ, ներառյալ ծարավը (կիրքը) և կապվածությունը, ինչպես նաև դրանցից ամենակարևորը, ինչպես նաև կարման։

Առավել ընդհանուր իմաստով, դուկխայի պատճառը նշանակում է նաև ինչպես գրավչություն և «կապվածություն կյանքին» և դրանում հաճելի զգացողությունների, այնպես էլ զզվանք կյանքի և դրանում տհաճի հանդեպ։ Հակման և զզվանքի տվյալները ձևավորվում են իրականության բնույթի մասին մարդու անտեղյակությունից, ինչպես նաև այլ հիմնական խավարներից, ներառյալ կիրքը և զայրույթը։ Տիբեթական բուդդայականության մեջ անտեղյակությունը կարող է համարվել տառապանքի հիմնական պատճառը, իսկ այլ խավարները կարող են հանդես գալ որպես լրացուցիչ պատճառ, ներառյալ ծարավը (կիրքը) և կապվածությունները, կարման։

Բոլոր առաջացող կարիքները բավարարելու անընդհատ ցանկությունը հանգեցնում է հիասթափության, քանի որ շատ ցանկություններ հնարավոր չէ ամբողջությամբ իրականացնել։ Սա, ի վերջո, հանգեցնում է կարմայի առաջացմանը (մարդու գործողությունների ամբողջություն, ներառյալ նրա մտքերն ու գործողությունները)։ Կարման մարդուն ներգրավում է լավի և վատի ձգտման գործընթացում։ Այս գործընթացը հանգեցնում է նոր կարմայի առաջացմանը։ Այսպիսով, առաջանում է «սամսարայի շրջանադարձությունը», որում կենդանի էակները շարունակաբար գտնվում են։

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Եվ ահա, ո՛վ եղբայրներ, տառապանքի սկզբի վեհ ճշմարտությունը։ Ճշմարիտ՝ տառապանքի այդ սաղմը կայանում է վերածննդի դատապարտող ծարավի մեջ, այս անհագ ծարավի մեջ, որը մարդուն գրավում է այս կամ այն կերպ, կապված է մարդկային հրճվանքների, կրքերի տենչանքի, ապագա կյանքի տենչանքի, ներկայի երկարացման տենչանքի հետ։ Այդպիսին է, ո՛վ եղբայրներ, տառապանքի սկզբի մասին ազնիվ ճշմարտությունը. |  |

Այսպիսով, անբավարարվածության պատճառը ծարավն է։ Ցանկությունների բավարարումը շատ անցողիկ է և կարճ ժամանակ անց հանգեցնում է նոր ցանկությունների ի հայտ գալուն։ Այսպիսով, ստացվում է ցանկությունների բավարարման ինքնամփոփ ցիկլ։ Որքան շատ ցանկություններ չեն կարող բավարարվել, այնքան ավելի է մեծանում տառապանքը։

Ծարավը մեկ դասակարգման մեջ բաժանվում է «զգայական հաճույքների», «գոյության» և «ինքնաոչնչացման» ծարավի։ Մյուսում ծարավը կարելի է հասկանալ որպես «հեշտասիրություն», «կյանքի իրական նպատակների և արժեքների մասին անտեղյակություն» և «ատելություն, հակակրանք, նախանձ», ներառյալ ծայրահեղ ձևը՝ սպանության ցանկության տեսքով։

Սամսարայում գտնվելու հետ կապված վատ կարմայի աղբյուրը, բացի կապվածությունից, հաճախ ընկած է նաև ատելության մեջ, որի պատճառը նույնպես անտեղյակությունն է, բոլոր էակների և անշունչ առարկաների իրական բնույթի անիմացությունը։ Սա ոչ միայն անբավարար գիտելիքների հետևանք է, այլև կեղծ աշխարհայացք, ճշմարտության լրիվ հակառակի հորինվածք, իրականության սխալ ընկալում։

## Երրորդ ազնիվ ճշմարտություն տառապանքի դադարեցման մասին

**Տառապանքի դադարեցման մասին ճշմարտությունը** (դուկխա նիրոդխա (սանսկրիտ՝ निरोध, nirodha IAST), պալի՝ dukkhanirodho, (nirodho — «դադարեցում», «մարում», «ճնշում»)) նշում է, որ հնարավորություն կա ազատվել ցանկություններից և դրանց պատճառած խավարից՝ հասնելով նիրվանայի։ Այն կարող է բնութագրվել հետևյալ կերպ․ «Սա [հուզմունքի] լիակատար հանգստացում է և դադարեցում, մերժում, անջատում, սա ազատում է հենց այդ ծարավից հեռավորությամբ»:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Եվ ահա, ո՛վ եղբայրներ, տառապանքը զսպելու վեհ ճշմարտությունը։ Ճշմարիտ՝ տառապանքի կասեցումը ծարավի ոչնչացումն է, կրքերի նկատմամբ մինչև վերջ հաղթանակը, ապաքինումը, ազատագրումը, անկրքությունը։ Այդպիսին է, ով վանականներ, տառապանքը ճնշելու ազնիվ ճշմարտությունը։ |  |

Վիճակը, որտեղ դուկխա չկա, հասանելի է։ Մտքի աղտոտվածության վերացումը (ավելորդ կապվածությունների, ատելության, նախանձի և անհանդուրժողականության) «տառապանքից» դուրս գտնվող վիճակի ճշմարտությունն է։ Բայց դրա մասին պարզապես կարդալը բավարար չէ։ Այս ճշմարտությունը հասկանալու համար պետք է գործնականում օգտագործել մեդիտացիան՝ միտքը մաքրելու համար։ Այն մասին, թե ինչպես դա իրականացնել առօրյա կյանքում, խոսում է չորրորդ ճշմարտությունը։

Բուդդայի հետ թափառած որոշ վանականներ սխալ էին հասկանում երրորդ ճշմարտությունը, որպես ընդհանուր առմամբ բոլոր ցանկությունների լիակատար մերժում, ինքնախոշտանգում և բոլոր կարիքների լիակատար սահմանափակում, ուստի Բուդդան իր խոսքում նախազգուշացնում է նման մեկնաբանության դեմ (տես ստորև բերված մեջբերումը)։ Ի վերջո, նույնիսկ ինքը ՝ Բուդդան, ցանկություն է ունեցել ուտելու, խմելու, հագնվելու, ճշմարտությունը հասկանալու և այլն։ Այսինքն՝ այստեղ կարևոր է ճիշտ ցանկությունները սխալներից առանձնացնել և հետևել «միջին ճանապարհին»՝ առանց ծայրահեղությունների մեջ մտնելու։

Ծարավից և խավարից ազատվելու գործնական մասը հաճախ ներառում է «այլ էակների հանդեպ սերը, ընկերասիրությունը, ողորմությունը, կարեկցանքը զարգացնելը»։

## Չորրորդ ազնիվ ճշմարտություն ճանապարհի մասին

**Ճշմարտությունը դուկխայի դադարեցմանը տանող ճանապարհի մասին** (դուկխա նիրոդխա գամինի պատիպադա մարգա (սանսկրիտ՝ मार्ग, mārga IAST, բառացիորեն «ճանապարհ»), պալի՝ dukkhanirodhagāminī paṭipadā (gāminī՝ «առաջնորդող դեպի», paṭipadā՝ «ճանապարհ», «պրակտիկա»))

Ազնիվ ճշմարտություն Միջին (կամ Ութակի) ճանապարի մասին․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Եվ ահա, ո՛վ եղբայրներ, ազնիվ ճշմարտությունն այն ճանապարհի մասին, որը տանում է դեպի ամեն վշտի հագեցում։ Ճշմարիտ՝ այն Ազնիվ Ութակի ճանապարհը՝ ճշմարիտ տեսակետ, ճշմարիտ մտադրություն, ճշմարիտ խոսք, ճշմարիտ գործողություններ, ճշմարիտ ապրելակերպ, ճշմարիտ ջանասիրություն, ճշմարիտ մտորում, ճշմարիտ կենտրոնացում։ Այդպիսին է, ո՛վ վանականներ, ազնիվ ճշմարտությունը այն ճանապարհի մասին, որը տանում է դեպի բոլոր նեղությունների հագեցում։ |  |

«Միջին ճանապարհին» հետևելը նշանակում է պահել ֆիզիկական և հոգևոր աշխարհի ոսկե միջինը, ասկետիզմի և հաճույքների միջև, այսինքն՝ ծայրահեղությունների մեջ չընկնել։

Եթե հետևորդը չորս ազնիվ ճշմարտությունները դարձնի իր կյանքի առանցքային մասը և այնուհետև կարողանա ազատվել «եսասիրական ինքնագիտակցությունից» և տեսնել ճշմարտությունները «ինչպես կան», ապա նա ձեռք է բերելու «ուրախություն», «ցնծություն» և «անխռովություն»։

## Չորս ազնիվ ճշմարտությունների ժխտում

Սրտի սուտրան, որին հավատարիմ են մահայանայի մի շարք դպրոցներ, հերքում է «Չորս ազնիվ ճշմարտությունների իրականությունը» («դատարկության մեջ չկա տառապանք, տառապանքի պատճառ, տառապանքի դադարեցում, ոչ էլ ճանապարհ»), ինչը, ինչպես նշում է Ե. Ա. Տորչինովը, սրբապղծորեն և ցնցող է հնչել հինայանայի հետևորդների համար, ովքեր ապրում էին մահայանայի առաջացման և զարգացման ժամանակահատվածում։ Միևնույն ժամանակ, բուդդիստներ Վիկտորյա Լիսենկոն և է. Ա. Տորչինովը ներառում են չորս ազնիվ ճշմարտություններն ուսմունքի հիմնական տարրերի ցուցակներում, որոնք ընդհանուր են բոլոր դպրոցների համար։

է. Կոնզեն՝ ուսումնասիրելով բուդդայականության մեջ դատարկության ուսմունքը, հետևյալ կարծիքն է հայտնել բուդդայականության մեջ չորս ազնիվ ճշմարտությունների տեղի վերաբերյալ՝ բացարձակ ճշմարտության համեմատ․ «Բոլոր ուսմունքները, նույնիսկ չորս ազնիվ ճշմարտությունները, սուտ են, վկայում են մեր անտեղյակության մասին։ Այս բոլոր ուսմունքները, նույնիսկ չորս ազնիվ ճշմարտությունները, սուտ են, մեր անտեղյակության վկայությունն են։ Տեսությունները մեզանից թաքցնում են Միակի անասելի լույսը և պարզապես պայմանական ճշմարտություններ են, այն իմաստով, որ դրանք համապատասխանում են մարդկանց հոգևոր փորձի տարբեր մակարդակներին»։

## Մեկնաբանություն

Տիբեթական բուդդայականության մասնագետ Ի․ Ս․ Ուրբանայեվան կարծում է, որ մահայանայի տեսանկյունից, ըստ էության, չորս ազնիվ ճշմարտությունները «ուսմունք են դատարկությունը հասկանալու ուղու կամ բոլոր ֆենոմենների բացարձակ բնույթի մասին»Ж

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

Գիտական գրականություն
* *Армстронг К.* Будда. — 2-е изд.. — М.: Альпина нон-фикшн, 2016. — 224 с. — ISBN 978-5-91671-518-7
* *Андросов В. П.* Четыре Благородные истины // Будда Шакьямуни и индийский буддизм. Современное истолкование древних текстов. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2001. — С. 148—154. — 508 с. — ISBN 5-02-018236-2
* Четыре благородные истины / Андросов В. П. // Хвойка — Шервинский. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 513. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
* *Дюмулен Г.* История дзэн-буддизма / пер с англ. Ю. Бондарева. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2003. — 317 с. — ISBN 5-9524-0208-9
* *Лысенко В. Г.* Буддизм // Индийская философия: Энциклопедия / Отв. ред. М. Т. Степанянц. — М.: Вост. лит.; Академический Проект; Гаудеамус, 2009. — С. 169—177. — 950 с. — ISBN 978-5-02-036357-1, ISBN 978-5-8291-1163-2, ISBN 978-5-98426-073-2
* *Лысенко В. Г.* Ранний буддизм: религия и философия. Учебное пособие. — М.: ИФ РАН, 2003. — 246 с. — ISBN 5-201-02123-9
* *Лысенко В. Г.* Чатвари арья сатьяни // Философия буддизма: энциклопедия / отв. ред. М. Т. Степанянц; ИФ РАН. — М.: Восточная литература, 2011. — С. 780—783. — 1045 с. — ISBN 978-5-02-036492-9
* Сутры праджняпарамиты и специфика китайского буддизма // Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. Т. 2: Мифология. Религия / ред. M. Л. Титаренко и др. — М.: Восточная литература, 2007. — С. 284—287. — 869 с. — ISBN 978-5-02-018430-5
* *Торчинов Е. А.* Благородные истины, четыре // Буддизм: Карманный словарь. — СПб.: Амфора, 2002. — С. 19—21. — 187 с. — ISBN 5-94278-286-5
* *Торчинов Е. А.* Введение в буддологию. Курс лекций. — СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2000. — 304 с. — ISBN 5-93597-019-8
* *Урбанаева И. С.* Четыре Благородные Истины: презентация общего Учения Будды во взаимосвязи философии и медитации // Буддийская философия и медитация в компаративистском контексте (на основе индо-тибетских текстов и живой традиции тибетского буддизма) / Отв. ред. Л. Е. Янгутов. — Улан-Удэ: ИМБТ СО РАН, 2014. — С. 178—283. — 376 с. — ISBN 978-5-8200-0347-9

Բուդդայական գրականություն
* *Геше Джампа Тинлей* Четыре благородные истины: Комментарий ко второму тому «Ламрим Ченмо» Дже Цонкапы. — Улан Удэ: Дже Цонкапа, 2012. — 532 с. — ISBN 978-5-904974-09-1
* *Далай-лама XIV* Четыре Благородные Истины. Основные принципы буддийского учения. — Новосибирск: Дже Цонкапа, 2015. — 94 с. — ISBN 978-5-904974-56-5
* *Кеннетт Д.* Четыре благородные истины // Водой торгуя у реки: Руководство по дзэнской практике / Пер. с англ. О. В. Стрельченко под ред. С. В. Пахомова. — СПб.: Наука, 2005. — С. 35—37. — 435 с. — ISBN 5-02-026884-4
* *Сунг Сан* Четыре Благородные Истины // Компас дзэн. — СПб.: Нестор-История, 2017. — С. 122—123. — 424 с. — ISBN 978-5-4469-1020-5
* *Шри Дхаммананда, Аджан Ча* Четыре Благородные Истины // Во что верят буддисты. Страдание можно прекратить. — М.: ИПЛ, 2017. — С. 117—120. — 320 с. — ISBN 978-5-4260-0123-7

## Արտաքին հղումներ

* Դհարմայի անիվի արձակման սուտրա(пали)(ռուս.) Դհարմայի անիվ(Ստուգված է 29 հունիսի 2011)
* *Ա․ Բերզին՝* Չորս ազնիվ ճշմարտությունների ակնարկ «Studybuddhism.com»
* Դալայ լաման չորս ազնիվ ճշմարտությունների մասին «Studybuddhism.com»

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չորս ազնիվ ճշմարտություններ» հոդվածին։ |