Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Խզումային խախտումներ

Խզումային խախտում Սոմերսեթում, Մեծ Բրիտանիա
**Խզումային խախտումներ**, տեկտոնական խախտումների բազմաթիվ ձևերի ընդհանուր անվանումը։ Խզումային խախտումները խախտում են երկրակեղևի ապարների ամբողջականությունը և ուղեկցվում խզված կողերի հարաբերական տեղաշարժմամբ։ Խզման հարթությունները հիմնականում արտահայտված են լինում սահքի հայելիներով, որոնք ծածկված են ակոսիկներով։ Վերջիններիս օգնությամբ որոշում են խախտված կողերի հարաբերական տեղաշարժի ուղղությունը։ Ընդունված է խզումային խախտումների մորֆոլոգիական կամ երկրաչափական դասակարգումը։

Խզումային խախտումները լինում են՝

* վարնետվածք,
* վրաշարժ,
* կողաշարժ,
* տեկտոնական ծածկույթ

Դրանք սովորաբար ըստ անկման և տարածման անցնում են մեկը մյուսին։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 51)։*  |
# Պանչա շիլա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Պանչա շիլա (այլ կիրառումներ)
**Պանչա շիլա**, փանջա շիլա (հինդի լեզվով՝ հինգ սկզբունք), խաղաղ գոյակցության հինգ սկզբունք, որոնք են ժողովրդավարությունը, մարդասիրությունը, արդարադատությունը, միաստվածությունը և միասնությունը։ Ինդոնեզիայի պետության պաշտոնական գաղափարախոսությունը։

1. Փոխադարձ հարգանք տերիտորիալ ամբողջականության ու սուվերենության նկատմամբ
2. չհարձակվել միմյանց վրա
3. չմիջամտել միմյանց ներքին գործերին
4. իրավահավասարություն և փոխշահավետություն
5. խաղաղ գոյակցություն։

Առաջին անգամ ձևակերպվել են ՉԺՀ–ի և Հնդկաստանի միջև Տիբեթի շրջանի (Չինաստան) և Հնդկաստանի միջև առևտրի ու կապերի վերաբերյալ համաձայնագրի (1954) ներածականում։ «Պանչա շիլան» արտացոլվել է Բանդունգի կոնֆերանսի (1955) որոշումներում և միջազգային այլ փաստաթղթերում։

## Արտաքին հղումներ

* Արխիվացված 2004-09-03 Wayback Machine
* Indonesia - Pancasila, at countrystudies
*  Indonesia - The Pancasila, at countrystudies
* Notes on Pancasila
* Արխիվացված 2006-07-09 Wayback Machine

## Գրականություն

* Գագիկ Հարությանունյան, Սուրեն Մարտիկյան, Արտակ Մովսիսյան, Օքսֆորդի քաղաքագիտության և քաղաքականության բառարան (խմբ. Ալեքսանդր Աղաբեկյան, Հովհաննես Զաքարյան), Երևան, ««Գիտանք»», 2003 — 592, էջեր 592 — 592 էջ. — 500 հատ։

|  |
| --- |
|   **ՔաղաքականությունԻնդոնեզիա** |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 122)։*  |
# Պրամբանան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Պրամբանան վանքային համալիր** |
| Prambanan Temple Compounds\* |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն |
|

---

 |
|  |
| **Երկիր** |  Ինդոնեզիա |
| **Տիպ** | Մշակութային |
| **Չափանիշներ** | i, iv |
| **Ցանկ** | ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ |
| **Աշխարհամաս**\*\* | Ասիա և Օվկիանիա |
| **Ընդգրկման պատմություն** |
| **Ընդգրկում** | 1991  (15 նստաշրջան) |
| **Համար** | 642 |
|  |  |
|  |
|  |
| \* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում \*\* Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման |
| **Համաշխարհային  ժառանգություն** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգություն , օբյեկտ № 642 ռուս.. • անգլ.. • ֆր. |

**Պրամբանան**, վաղ միջնադարյան բուդդայական տաճարների համալիր, որը գտնվում է Ճավա կղզու կենտրոնական մասում, 18 կմ դեպի արևելք Ջոկյակարտա քաղաքից, Ինդոնեզիա։

## Պատկերասրահ

*
*
*
*
* 1895 թ.
*
*
*
*
*

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պրամբանան» հոդվածին։ |
# Allmusic

| Allmusic  |
| --- |
|  |
| allmusic.com |
| Տեսակ | երաժշտական տվյալների առցանց բազա և կայք |
| Երկիր |  ԱՄՆ |
| Գրանցում | ոչ |
| Լեզու | ամերիկյան անգլերեն |
| Սեփականատեր | All Media Guide (Rovi) |
| Բացված | 1991 |
| Ընթացիկ կարգավիճակ | օնլայն |
|  AllMusic Վիքիպահեստում |

**Allmusic** (նախկինում **All Music Guide**), օնլայն երաժշտական տվյալների բազա։ Ստեղծված է 1991 թվին Մայքլ Էրլեվայնի կողմից, պատկանում է All Media Guide կազմակերպությանը, որին պատկանում են նաև All Movie Guide և All Game Guide կայքերը։ Allmusic-ին պատկանում է աշխարհի ամենամեծ երաժշտական արխիվը, որը ներառում է ավելի քան 6 միլիոն կոմպոզիցիա, և ամենամեծ ալբոմների պաստառների գրադարանը (500 000 պատկեր)։

Ռեսուրսի համար աշխատում են ավելի քան 900 պրոֆեսիոնալ քննադատներ, որոնք գրում են երգերի և կատարողների պատմությունը, ինչպես նաև գնահատական են տալիս նրանց գործունեությանը։ Կայքում կարելի ինֆորմացիա գտնել բոլոր ժանրերի կոմպոզիցիաների և կատարողների մասին։

## Արտաքին հղումներ

* All Music

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Allmusic» հոդվածին։ |
# Կամչատկա (այլ կիրառումներ)

**Կամչատկա** կարող է վերաբերել՝

* Կամչատկա (թերակղզի) - թերակղզի Ռուսաստանում։
* Կամչատկա (գետ) - գետ Ռուսաստանի Կամչատկայի մարզում։
* Կամչատկայի երկրամաս - սուբյեկտ Ռուսաստանում։
* Կամչատկայի Պետրոպավլովսկ - Կամչատկայի մարզկենտրոն
# Մելանեզիացիներ

Մելանեզիացի երեխաներ Վանուատուից
**Մելանեզիացիներ**, ազգակից ժողովուրդների խումբ, Մելանեզիայի արմատական բնակչությունը։ Խոսում են մելանեզական լեզուներով։ Պատկանում են մելանեզական ռասային։ Մելանեզիացիները ձևականորեն քրիստոնյաներ են, բայց նրանց մոտ պահպանվում են տեղական հին հավատալիքների զգալի վերապրուկներ։ XIX դարի սկզբին գտնվում էին նախնադարյան համայնակարգի քայքայման զանազան փուլերում։ Հմուտ նավաշինարարներ և ծովագնացներ էին։ Մելանեզիացիներ զբաղվում են հողագործությամբ և ձկնորսությամբ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Մելանեզիացիները ծավալեցին ազգային-ազատագրական շարժում գաղութարարների դեմ։ Խոշոր քաղաքներում ձևավորվում է բանվոր դասակարգը։ Ուժեղացել է նախկինում առանձնացված խմբերի էթնիկական համախմբումը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 382)։*  |
# .to[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **.to** |
| --- |
| Տեսակ | վերին մակարդակի ազգային դոմեն |
| Երկիր |  Տոնգա |
| Ներդրվել է | 1995 |
| Փյունիկոդ | to |
| Կայք | tonic.to |

**.to** Տոնգայի վերին մակարդակի ազգային դոմենն է։

## Արտաքին հղումներ

* IANA .to whois տեղեկություն Արխիվացված 2006-06-29 Wayback Machine
# Բոինգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Բոինգ** |
| --- |
|  |
|  |
| Տեսակ | հանրային ընկերություն, ինքնաթիռաշինական ընկերություն և rail vehicle manufacturer? |
| Անվանված է ի պատիվ | Ուիլյամ Բոինգ |
| Հիմնադրված է | հուլիսի 15, 1916 |
| Հիմնադիր | Ուիլյամ Բոինգ |
| Վայր | Չիկագո, Իլինոյս, ԱՄՆ |
| Երկիր |  ԱՄՆ |
| Տնօրեն | Kelly Ortberg? |
| Արդյունաբերություն | ավիատիեզերական արդյունաբերություն, ավիացիոն արդյունաբերություն, space-based economy?, ռազմական արտադրություն, aircraft construction? և space industry? |
| Ընդհանուր ակտիվներ | ▲137 մլրդ $ (2023) |
| Հասույթ | ▼66,5 մլրդ $ (2024) |
| Աշխատողների թիվ | ▲171 000 մարդ (դեկտեմբերի 31, 2023) |
| Ստորաբաժանումներ | Boeing Commercial Airplanes, Boeing Defense, Space & Security և Boeing Global Services? |
| Դուստր ընկերություններ | Բոինգ Կանադա, Boeing International Corporation India Private Limited, Boeing Defence UK, Boeing Helicopters, Boeing Capital, Boeing Commercial Airplanes, Boeing Phantom Works, Boeing Australia, Boeing Defense, Space & Security, Դուգլաս ՄաքԴոնել, Boeing Spain?, Alteon Training?, Boeing Aircraft Holding Company? և Jeppesen? |
| Նախկին | United Aircraft and Transport Corporation? |
| Սեփականատեր | The Vanguard Group, T. Rowe Price?, Newport Trust? և BlackRock |
| Կայք | boeing.com​(անգլ.) |
| Մասնակից է | Համացանցի կոնսորցիում, Վայ-Ֆայ Դաշինք և Satellite Industry Association? |
| Բորսա | NYSE: BA |
|  Boeing Վիքիպահեստում |

**Բոինգ**, ամերիկյան օդանավաշինական ընկերություն։ Աշխարհում օդանավեր, ռազմանավեր և տիեզերանավեր արտադրող խոշորագույն ընկերություններից մեկն է։

Ընկերությունը 1916 թ. հիմնել է Ուիլյամ Բոինգը (անգլերեն՝ William Edward Boeing) Սիեթլում։
Հիմնական արտադրական օբյեկտների գտնվելու վայրը և, միևնույն ժամանակ, կորպորացիայի ծննդավայրը (Վաշինգտոն)։

Տասնամյակներ շարունակ, հանդիսանում է Միացյալ Նահանգների խոշորագույն օդատիեզերական ընկերությունը, երկրի խոշոր արտահանողը, Սիեթլ արդյունաբերական շրջանի և Միացյալ Նահանգների հյուսիսարևմտյան խոշորագույն գործատուն, որպես ամբողջություն, աշխատողների թվաքանակի առումով։ Ընկերությունը երկրի տասներկու խոշոր արդյունաբերական կորպորացիաներից մեկն է և զենքի և ռազմական տեխնիկայի «Մեծ եռյակը» արտադրողներ (Lockheed Martin- ի և Raytheon- ի հետ միասին) [4] ԱՄՆ ռազմարդյունաբերական համալիրի առաջատար կապալառուները՝ ըստ պատվերի տարեկան ծավալի։ Առաջարկվող ապրանքների և ծառայությունների վաճառքից ստացված եկամտի մոտ կեսը կազմում է ռազմական պատվերի դաշնային ոլորտը։

Ընկերության գործունեությունը ռազմարդյունաբերական համալիր հատվածում տատանվում է զենքի և ռազմական տեխնիկայի արտադրությունից մինչև միջուկային փորձարկումները ներառյալ։ Կորպորացիան ներառում է երկու հիմնական արտադրական միավոր։ Դրանք են՝ Boeing Commercial Airplanes, Boeing Integrated Defense Systems։ Բացի վերը նշվածից, ընկերության արտադրական օբյեկտները ցրվում են ամբողջ երկրում։

## Պատմություն

1916 թվականի հունիսի 15-ին տեղի ունեցավ Ուիլյամ Բոինգի կողմից նավատորմի ինժեներ Georgeորջ Քոնրադ Վեստերվելտի օգնությամբ կառուցված երկու B&W ծովային օդանավերից մեկի առաջին թռիչքը, իսկ Pacific Aero Products ընկերությունը հիմնադրվեց հուլիսի 15-ին Սիեթլ Բոինգում։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բոինգ» հոդվածին։ |
# Նենսի Փելոսի

|  |
| --- |
| Նենսի Փելոսի Nancy Pelosi |
|  |
|   |
| Կուսակցություն՝ | Դեմոկրատական կուսակցություն |
| Կրթություն՝ | Trinity Washington University? (1962) և Institute of Notre Dame? (1958) |
| Մասնագիտություն՝ | քաղաքական գործիչ և գրող |
| Ազգություն | իտալական ծագումով ամերիկացի |
| Դավանանք | կաթոլիկություն |
| Ծննդյան օր | մարտի 26, 1940(1940-03-26)[…] (86 տարեկան) |
| Ծննդավայր | Բալթիմոր, Մերիլենդ, ԱՄՆ |
| Քաղաքացիություն |  ԱՄՆ |
| Ի ծնե անուն | անգլ.՝ Nancy Patricia D'Alesandro |
| Հայր | Թոմաս դ'Ալեսանդրո կրտսեր |
| Մայր | Annunciata M. "Nancy" D'Alesandro? |
| Ամուսին | Փոլ Փելոսի |
| Զավակներ | Nancy Corinne Prowda?, Փոլ Փելոսի կրտսեր, Քրիստին Փելոսի և Ալեքսանդրա Փելոսի |
|   |
| Կայք՝ | pelosi.house.gov |
|   |
| Ինքնագիր |  |
|   |
| Պարգևներ |        Կանանց փառքի ազգային սրահ Խիզախության դրսևորման մրցանակ Բրանդիսի համալսարանի պատվավոր դոկտոր Dr. Nathan Davis Award for United States Representatives?  Թայմ 100 Թայմ 100 Թայմ 100 VH1 Trailblazer Honors? և honorary doctorate from University of Paris-II? |
|

**Նենսի Պատրիսիա դը Ալեսանդրո Փելոսի** (անգլ.՝ Nancy Patricia D'Alesandro Pelosi, մարտի 26, 1940(1940-03-26)[…], Բալթիմոր, Մերիլենդ, ԱՄՆ), ամերիկացի քաղաքական գործիչ։

## Կենսագրություն

Նենսի Պատրիսիա դը Ալեսանդրո Փելոսին ծնվել է 1940 թ-ի մարտի 26-ին Բալթիմորում, Մերիլենդ, ԱՄՆ։ Ամերիկացի քաղաքական գործիչ և ներկայացուցիչների պալատի խոսնակն է։ Նա ընտրվել է որպես պալատի անդամ Կալիֆորնիա նահանգից դեռևս Ջորջ Վոկեր Բուշի նախագահության ժամանակ։ Հետագայում մնացել է որպես խոսնակ նաև նախագահ Բարաք Օբամայի նախագահության ընթացքում։ Նա ներկայացուցիչների պալատում հայկական խմբի անդամ է։ Նրա հայրը՝ Թոմաս դը Ալեսանդրոն (en) եղել է Կոնգրեսի անդամ, իսկ հետո նաև Բալթիմորի քաղաքապետ։ Նույն պաշտոնում հետագայում եղել է նաև նրա եղբայրը։

2007 թվականի հոկտեմբերի կեսերին, այն բանից հետո, երբ Ներկայացուցիչների պալատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովը որոշում էր ընդունել 1915 թվականին Օսմանյան թուրքերի կողմից հայերի բնաջնջումը որպես ցեղասպանություն որակելու մասին, Փելոսին խոստացավ քվեարկության դնել այդ ցեղասպանության ընդունման բանաձևը։ Բանաձևի նախագիծը նախազգուշացումներ առաջացրեց նախագահ Բուշի կողմից և կատաղի քննադատություն Թուրքիայի կողմից, ընդ որում Թուրքիայի վարչապետն ասաց, որ բանաձևի ընդունումը կվտանգի ԱՄՆ-Թուրքիա հարաբերությունները։ Այն բանից հետո, երբ Ներկայացուցիչների պալատի աջակցությունը թուլացավ, բանաձևի հովանավորները հրաժարվեցին քվեարկության իրենց կոչից, և հոկտեմբերի վերջին Փելոսին ետ կանչեց ցեղասպանության ընդունման բանաձևն առանց քվեարկության։

Բանաձևն ընդունվել է Փելոսիի՝ խոսնակի պաշտոնում երկրորդ ժամկետում։ 2019 թվականի հոկտեմբերին Ներկայացուցիչների պալատը քվեարկել է 405 կողմ, 11 դեմ՝ հաստատելով բանաձևը։

2022 թվականի ապրիլի 30-ին Փելոսին Կիևում հանդիպել է նախագահ Վլադիմիր Զելենսկու հետ՝ խոստանալով ԱՄՆ-ի աջակցությունը Ուկրաինային ռուսական ներխուժման ժամանակ։

Փելոսին Մեջիք Ջոնսոնի հետ
## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Նենսի Փելոսիի պաշտոնական կայք էջը Արխիվացված 2007-01-05 Wayback Machine (անգլ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նենսի Փելոսի» հոդվածին։ |
# Համաժամանակյա և տարաժամանակյա մոտեցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Համաժամանակյա** և **տարժամանակյա** մոտեցումներ՝ լեզվաբանական վերլուծության տեսանկյունից իրար փոխլրացնող տեսակետներ։ Համաժամանակյա մոտեցումը (հին հունարենից թարգմանաբար ՝συν- «միասին» և χρόνος «ժամանակ») դիտարկում է լեզուն տվյալ պահին, հաշվի չառնելով նրա պատմությունը։ Համաժամանակյա լեզվաբանության նպատակն է նկարագրել լեզուն ինչ-որ կոնկրետ ժամանակահատվածում, սովորաբար ներկա պահին։ Ի հակադրություն դրան, տարժամանակյա մոտեցումը (δια- «միջոցով» և χρόνος «ժամանակ»-ից), ինչպես նաև պատմական լեզվաբանությունը, դիտարկում է լեզվի զարգացման ու ծագման պատմության ընթացքը։

## Հայեցակարգային զարգացում

Ֆերդինանդ դը Սոսյուր
Հայեցակարգերը տեսականացվել են շվեյցարացի լեզվաբան՝ Ֆերդինանդ դը Սոսյուրի կողմից, ով 1896-1911 թվականներին Ժնևում ընդհանուր լեզվաբանության պրոֆեսոր էր աշխատում, և գրանցվել էին իր «Ընդհանուր լեվաբանության դասընթացում» , որը հրատարակվել է հետմահու 1916 թվականին։ Ի տարբերություն իր նախորդների մեծամասնությանը, ովքեր կենտրոնանում էին լեզուների պատմական զարգացման վրա, Սոսյուրը շեշտում էր լեզուների համաժամանակյա վերլուծության առաջնահերթությունը՝ հասկանալու համար նրանց ներքին գործունեությունը, թեև երբեք չմոռանալով փոխլրացնող տարժամանակյա մոտեցման կարևորությունը։

Այս երկակի հակադրությունը փոխանցվել է նաև փիլիսոփայություն և հասարակագիտություն, օրինակի համար Ռոլան Բարտի և Ժան Պոլ Սարտրի կողմից։ ժակ Լականը նույնպես օգտագործել է այն հոգեվերլուծության համար։ Նախքան Սոսյուրը, նմանատիպ շատ հասկացություններ նույնպես ինքնուրույն մշակվել են Կազանի դպրոցի լեհ լեզվաբանների՝ Իվան Բոդուեն դե Կուրտենեի և Նիկոլայ Կրուշևսկու կողմից, ովքեր օգտագործում էին լեզվի **ստատիկ** և **դինամիկ** տերմինները։

1970 թվականին Էուջենիու Կոշերյուն, վերանայելով Սոսյուրի համաժամանակյա և տարժամանակյա մոտեցումների տարբերակումը լեզվի նկարագրության մեջ ներմուծեց դիատոպիկ, դիաստրատիկ և դիաֆազիկ տերմինները՝ նկարագրելու լեզվական տատանումները։

## Գրականություն

* de Saussure, Ferdinand (1983). Bally, Charles; Sechehaye, Albert (eds.). *Course in General Linguistics*. Translated by Harris, Roy. La Salle, Illinois: Open Court. ISBN 0-8126-9023-0.

## Ծանոթագրություններ
# Հնասիական լեզուներ

| **Հնասիական լեզուներ**  |
| --- |
|  |
| Ենթադաս | մարդկային լեզու |
| Խոսողների քանակ | մոտ 11 000 մարդ |

**Հնասիական լեզուներ**, պալեոասիական լեզուներ, Հյուսիսային և Հյուսիս-Արևելյան Սիբիրի, Հյուսիսային Ամերիկայի փոքրաթիվ ժողովուրդների ծննդաբանորեն տարբեր լեզուների պայմանական անվանումը։ Հնասիական լեզվի մեջ առկա են 4 ծննդաբանական ընդհանրություններ՝ չուկոտա-կամչատյան (չուկոտերեն, կորյակերեն, ալյուտորերեն, կերեկերեն, իտելմեներեն), էսկիմոսա-ալեության (էսկիմոսերեն և ալեութերեն), յուկագիրա-չուվանյան (յուկագիրերեն և մեռած չուվաներեն), ենիսեյան (կետերեն և մեռած կոտերեն, արիներեն, ասաներեն ևն)։ Հնասիական լեզվի մեջ է մտնում նաև ծննդաբանորեն մեկուսացած նիվխերենը։ Հնասիական լեզուները ունեն տիպաբանական տարբերություններ. բոլորն էլ կցական են, բայց մի մասի կցականությունը վերջածանցային է, մյուս մասինը՝ վերջածանցային-նախածանցային, մնացածներինը՝ նաև միջածանցային։ Հնասիական լեզվից մի քանիսը ներմարմնավորյալ են, մի մասն էլ ունի էրգատիվ կառուցվածք։ Որոշ գիտնականներ ենթադրում են, որ հնարավոր է հնասիական լեզուները կապ ունեն ուրալ-ալթայան լեզուների հետ (ենիսեյան լեզուները երբեմն կապում են չին-տիբեթականի հետ)։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 463)։*  |
# Չուվաշերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Չուվաշերեն**  |
| --- |
| Տեսակ | բնական լեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | Oghuric? |
| Երկրներ |  Ռուսաստան,  Ուկրաինա,  Ղազախստան և  Ուզբեկստան |
| Խոսողների քանակ | 738 070 մարդ (2024) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Չուվաշական պետական հումանիտար գիտությունների ինստիտուտ |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | ոչ նպաստավոր |
| Գրերի համակարգ | չուվաշական այբուբեն և կյուրեղագիր |
| IETF | cv |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | чув 795 |
| ISO 639-1 | cv |
| ISO 639-2 | chv |
| ISO 639-3 | chv |
|  Chuvash language Վիքիպահեստում |

**Չուվաշերեն** (ինքնանվանումը՝ *чӑваш чӗлхи, Çovaş Çölhi, چأۋاش چۀلخې*), չուվաշների ազգային լեզուն, Չուվաշիայի Հանրապետության պաշտոնական լեզուն։ Աշխարհի լեզուների տոհմաբանական դասակարգմամբ այն պատկանում է թյուրքական լեզվախմբին և հանդիսանում է բուլղարական խմբի միակ կենդանի լեզուն։

Բացի Չուվաշիայից, լեզուն տարածված է նաև Բաշկորտոստանի, Սամարայի մարզի, Ուլյանովսկի մարզի, Սարատովի մարզի և Պենզայի մարզի չուվաշական համայնքներում, ինչպես նաև Ուրալի, Պովոլժիեի և Սիբիրի մարզերում։ Չուվաշական Հանրապետությունում այն ռուսերենին զուգահեռ պաշտոնական լեզու է, Չուվաշական Հանրապետության օրենքները պաշտոնապես հրապարակվում են երկու լեզուներով։

Ռուսաստանում չուվաշերենին տիրապետողների թիվը կազմում է մոտ 1,04 միլիոն մարդ (2010 թվականի մարդահամարի հիման վրա)։ Ընդ որում, էթնիկ չուվաշների թիվը 2010 թվականի համառուսական մարդահամարի տվյալներով կազմում է 1 մլն 436 հազար մարդ, որոնց 55 %-ը ապրել է Չուվաշական Հանրապետությունում։

Չուվաշերենը որպես դպրոցական առարկա դասավանդվում է Չուվաշական Հանրապետության դպրոցներում, Բաշկորտոստանի և Թաթարստանի որոշ շրջաններում, դասավանդվում է նաև Չուվաշիայի բուհերում։ Չուվաշական Հանրապետությունում չուվաշերենով թողարկվում են ռադիո- և հեռուստահաղորդումներ, լույս են տեսնում պարբերականներ։ Բաշկորտոստանի և Թաթարստանի որոշ շրջաններում թերթերը հրատարակվում են չուվաշերենով (օրինակ՝ «Սուվար» թերթը, որը հրատարակվում է Թաթարստանում)։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չուվաշերեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 73)։*  |
# Գրավիտացիոն դաշտ

**Գրավիտացիոն դաշտ**, մոդել ֆիզիկայում, որն օգտագործվում է բացատրելու համար այն երևույթը, որ զանգված ունեցող մարմինը իր ազդեցությունը տարածում է իր շուրջը՝ ուժ կիրառելով ուրիշ մարմինների վրա։ Այսպիսով գրավիտացիոն դաշտը օգտագործվում է՝ բացատրելու գրավիտացիոն երևույթները։ Այլ կերպ ասած, գրավիտացիոն դաշտը ֆիզիկական դաշտ է, որի միջոցով տեղի է ունենում մարմինների գրավիտացիոն փոխազդեցությունը։ Չափվում է նյուտոն-կիլոգրամներով (Ն/կգ)։

## Տես նաև

* Տիեզերական ձգողություն

## Ծանոթագրություններ
# Գրենլանդերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Գրենլանդերեն** Kalaallisut |
| --- |
|  |
| Տեսակ | բնական լեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | ինուիտական լեզուներ և ամերիյան հնդկացիների լեզուներ |
| Երկրներ |  Գրենլանդիա,  Դանիա |
| Պաշտոնական կարգավիճակ |  Գրենլանդիա |
| Խոսողների քանակ | 56 200 մարդ (2007) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Օքաասիլերիֆիկ |
| Լեզվակիրների թիվը | 56 000 հզ. |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | խոցելի |
| Դասակարգում | Էսկիմո-աէլութական |
| Գրերի համակարգ | Գրենլանդական այբուբեն |
| IETF | kl |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | 843 |
| ISO 639-1 | kl |
| ISO 639-2 | kal |
| ISO 639-3 | kal |
|  Greenlandic language Վիքիպահեստում |

**Գրենլանդերեն** (Գրենլանդական էսկիմոսական լեզու, Kalaallisut), գրենլանդիացիների լեզուն, էսկիմո-աէլութական լեզուներից մեկը։ Գրենլանդիայի պաշտոնական լեզուն։

## Տես նաև

* Լեզվաընտանիքների ցանկ
* Դանիերեն

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գրենլանդերեն» հոդվածին։ |