# Կուրիլյան դեսանտային գործողություն

Կուրիլյան դեսանտային գործողություն

Դեսանտ| Մասն է | • Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ  • Խորհրդա-ճապոնական պատերազմ |
| Երկիր | Ճապոնական կայսրություն |
| Վարչատարածքային միավոր | • Ճապոնիա  • Հոկայդո |
| Վայր | Կուրիլյան կղզիներ |
| Թվական | 1 սեպտեմբերի 1945 |
| Սկսած | 18 օգոստոսի 1945 |
| Ավարտված | 1 սեպտեմբերի 1945 |
| Կազմված է | Շումշուի ճակատամարտ |

**Կուրիլյան դեսանտային գործողություն** (Օգոստոսի 18-սեպտեմբերի 1, 1945), Սովետական Միության 2-րդ Արևելյան ճակատի զորքերի և ԽՍՀՄ Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի դեսանտային օպերացիան Ճապոնիայի զորքերի դեմ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Կուրիլյան կղզիները գրավելու նպատակով։ Սովետ-ճապոնական պատերազմի մաս։ Անբարենպաստ եղանակային պայմաններում և ճապոնական զորքերի գերազանցության պայմաններում Կարմիր բանակը իրականացրեց դեսանտային օպերացիա՝ գրավելու Կուրիլյան կղզիների հյուսիսային մասի ուժեղ ամրացված կղզիները և պարտավորեցրեց հակառակորդին կապիտուլյացիայի։ Օպերացիայի արդյունքում սովետական զորքերը գրավեցին Կուրիլյան արխիպելագի 56 կղզիներ՝ ընդհանուր մակերեսով 10,5 հազար կմ², որոնք հետագայում, 1946 թվականին, ընդգրկվեցին ԽՍՀՄ կազմի մեջ:

## Ուժերի հավասարեցում

### ԽՍՀՄ

* Հեռավոր Արևելքի 2-րդ ռազմաճակատի Կամչատկայի պաշտպանական շրջան:
* 101-րդ հրաձգային դիվիզիա
* 128-րդ խառը ավիացիոն դիվիզիա (առնվազն 130 Ինքնաթիռ ՝ 77 Ռ-63 ՝ 39 պատրաստված օդաչուներով, 5 բ-25, 5 և-16, ոչ պակաս, քան 18 ա-20, 14 Շբթ,«Կատալինա», ուտի-4),
* 60-րդ Կամչատկայի ծովային սահմանապահ ջոկատը՝
* 2 դիվիզիոն սահմանապահ նավակների (8 «Վիմպել»),
* **Պետրոպավլովյան ռազմածովային բազա:**
	+ 60 նավեր և նավեր;,
	+ առափնյա հրետանային մարտկոցներ,
* 60-րդ Կամչատկայի ծովային սահմանապահ ջոկատը՝
* 2 դիվիզիոն սահմանապահ նավակների (8 «Վիմպել»),
* 2-րդ առանձին ծովային ռմբակոծիչ սահմանապահ ավիացիոն գունդ (10 ՄԲՌ-2; օպերացիայի ընթացքում գունդը ենթարկվել է 128-րդ ՍԱԴ-ի հրամանատարի օպերատիվ ենթակայության):

### Ճապոնիա

* 5-րդ ճակատի զորքերի մի մասը՝
* նախկին 27-րդ բանակի ստորաբաժանումները․
	+ 91-րդ հետևակային դիվիզիա (Շումշու, Պարամուշիր, Օնեկոտան կղզիներում),
	+ 89-րդ հետևակային դիվիզիա (Իտուրուպ, Կունաշիր, Փոքր Կուրիլյան կղզիներում),
	+ 129-րդ առանձին հետևակային բրիգադ (Ուրուպ կղզում),
	+ 11-րդ տանկային գունդ (Շումշու, Պարամուշիր),
	+ 31-րդ ՀՕՊ գունդ (Շումշու),
	+ 41-րդ առանձին խառը գունդ (Մատուա կղզում):
* 51-րդ և 52-րդ պահակային ջոկատները, ինչպես նաև «Շումշու» կապի ջոկատը, որոնք կազմում էին 12-րդ օդային նավատորմի (Ծովային ուժերի ափամերձ զորքեր) կազմում:

## Գործողության պլան

Խորհրդա-ճապոնական պատերազմի սկսվելիս Կուրիլյան կղզիներում եղել է ավելի քան 80,000 ճապոնացի զինվոր, 200-ից ավելի հրանոթ և 60 տանկ։ Օդանավակայանները նախատեսված էին 600 ինքնաթիռ ընդունելու համար, սակայն գրեթե բոլորը վերադարձվել էին Ճապոնիայի կղզիներ՝ ամերիկյան զորքերի դեմ պայքարելու համար։

Օնեկոտանից հյուսիս գտնվող կղզիների գարնիզոնները ենթարկվում էին Հյուսիսային Կուրիլների զորքերի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ֆուսակի Ցուցումիին, իսկ Օնեկոտանից հարավ՝ 5-րդ ճակատի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կիիտիրո Հիգուչիին (հրամանատարությունը գտնվում էր Հոկկայդո կղզում)։

Ամրացվածությամբ առավել առանձնանում էր արխիպելագի ամենահյուսիսային կղզին՝ Շումշուն, որը գտնվում էր Կամչատկայի հարավային ծովային ափից ընդամենը 6,5 մղոն (մոտ 12 կիլոմետր) հեռավորության վրա։ Այնտեղ տեղակայված էին՝

* 91-րդ հրաձգային դիվիզիայի 73-րդ հետևակային բրիգադը,
* 31-րդ ՀՕՊ գունդը,
* ամրոցի հրետանային գունդը,
* 11-րդ տանկային գունդը (մեկ ջոկատը բացակայությամբ),
* Կատաոկա ռազմածովային բազայի գարնիզոնը,
* օդանավակայանի անձնակազմը,
* առանձին ստորաբաժանումներ։

Հակադեսանտային պաշտպանության ինժեներական կառույցների խորությունը կազմում էր 3–4 կմ, կղզում եղել են 34 բետոնե հրետանային դոտ և 24 դզոտ, 310 փակ пулեմյոտային կետեր, բազմաթիվ ենթահողային պաշտպանիչ ճամբարներ և զինտեխնիկայի պահեստներ մինչև 50 մետր խորությամբ։ Գարնիզոնի մեծ մասը միավորված էր ստորերկրյա անցուղիներով՝ մեկ ընդհանուր պաշտպանական համակարգի մեջ։

Շումշուի գարնիզոնը կազմված էր 8480 մարդուց, բոլոր համակարգերի 98 հրանոթներից, 64 տանկից, 6 ինքնաթիռներից՝ կամիկաձե օդաչուներով։ Բոլոր ռազմական օբյեկտները խնամքով վրանված էին, ուներ մեծ քանակությամբ կեղծ ամրացումներ։ Այս ամրացումների զգալի մասը խորհրդային հրամանատարությանը հայտնի չէր, կղզու պաշտպանության համակարգի ճշգրիտ տվյալներ չունեին, ինչը դարձավ օպերացիայի ընթացքում մեծ կորուստների պատճառներից մեկը։

Շումշուի գարնիզոնը կարող էր ուժեղացվել հարակից և նույնպես ամրացված Պարամուշիր կղզու զորքերով (այնտեղ տեղակայված էր ավելի քան 13,000 զինվոր:

Կուրիլյան կղզիներում դեսանտների անհապաղ վայրէջքի մասին Սովետական հրամանատարության որոշման վրա ազդող գործոններից մեկը (նախկինում այս հարցը մշակվել էր միայն ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում էր, որ կղզիների կայազորները ստիպված կլինեն հանձնվել Մանջուրիայում և Խաղաղ օվկիանոսում ճապոնացիների հիմնական ուժերի պարտությունից հետո) ամերիկացիների բացահայտված մտադրությունն էր ՝ ինքնուրույն ընդունել Ճապոնական հանձնումը կղզիներում և դրանք վերցնել իրենց վերահսկողության տակ: Այսպիսով, օգոստոսի 15-ին Ստալինը նամակ ստացավ Թրումենից, որին կցված էր գեներալ Մաքարթուրի հրամանը, որ Խաղաղ օվկիանոսի ճապոնական կղզիների բոլոր կայազորները հանձնվում են ԱՄՆ Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի գլխավոր հրամանատարին: Հետագա Ստալինի և Թրումենի փոխգրությունն ամրապնդեց ամերիկացիների մեծ ցանկությունը՝ գրավել բոլոր Կուրիլյան կղզիները կամ դրանց մի մասը։ Արդյունքում, Խաղաղային Սովետական բանակի գլխավոր հրամանատարին՝ Խորհրդային Միության մարշալ Ա. Մ. Վասիլևսկուն, անմիջապես հանձնարարեցին զբաղեցնել Կուրիլյան կղզիները, և նույն օրը Ա. Մ. Վասիլևսկին հրաման տվեց օպերացիան իրականացնելու մասին:

Այդ ժամանակ ԽՍՀՄ Կարմիր բանակի հաջող գործողությունները Սախալին կղզու վրա (տես՝ Հարավային Սախալինի օպերացիա, 1945) ստեղծեցին բարենպաստ պայմաններ Կուրիլյան կղզիների բռնազավթման համար։ Օպերացիայի պլանը՝ գրավել Բարձր Կուրիլյան խմբի հյուսիսային կղզիները, առաջին հերթին Շումշու (ճապ. Սյումուսյու-տո) և Պարամուշիր (ճապ. Պարամուսիրու), իսկ հետագայում՝ Օնեկոտան (ճապ. Օննեկոտան-տո) կղզին։

Խորհրդային հրամանատարության մտադրությունը ենթադրում էր հանկարծակի ափ իջեցնել ծովային դեսանտը կղզու հյուսիս-արևմտյան մասում և հասցնել հիմնական հարվածը Կատաոկա ռազմածովային բազայի ուղղությամբ, գրավել կղզին և օգտագործել այն որպես պլացդար՝ խմբի մյուս կղզիներից հակառակորդի ուժերի հետագա մաքրման համար։ Օպերացիայի ելման կետն էր Պետրոպավլովսկ-Կամչատսկին։

Դեսանտային ուժերի ծովային գլխավորությունն իրականացրել է Պետրոպավլովսկի ռազմածովային բազայի հրամանատար, 1-ին կարգի կապիտան Դմիտրի Գրիգորիևիչ Պոնոմարյովը, դեսանտի հրամանատարը՝ 101-րդ հրաձգային դիվիզիայի գեներալ-լեյտենանտ Պ. Ի. Դյակովը, իսկ օպերացիայի անմիջական ղեկավարումը եղել է Կամչատսկի պաշտպանական շրջանի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ալեքսեյ Ռոմանովիչ Գնեչկոյի ձեռքում։

Դեսանտային օպերացիայի ընդհանուր ղեկավարումը, ձևականորեն, իրականացրել է Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի հրամանատար, Ադմիրալ Իվան Ստեփանովիչ Յումաշևը, որը այդ ողջ ժամանակահատվածում գտնվել է Վլադիվոստոկում։ Սկզբնապես օպերացիան պետք էր սկսել օգոստոսի 17-ին, սակայն պատրաստման չափազանց կարճ ժամկետի պատճառով մեկնարկը հետաձգվեց մեկ օրով։

Կուրիլյան օպերացիան իրականացնելու որոշումը՝ դեսանտի ափ իջեցումը կատարել օգոստոսի 18-ի գիշերը Շումշուի հյուսիսային մասում՝ Կոկուտան և Կոտոմարի ծլերի միջև։ Եթե հակառակորդի դիմադրությունը բացակայի առաջին եշելոնի համար Շումշուի վրա, երկրորդ эшելոնը պետք է իջեցվեր Պարամուշիր՝ Կասիվա ռազմածովային բազայում։ Դեսանտի ափ իջեցմանը նախորդել է 130 մմ ափամերձ մարտկոցի հրետանային պատրաստություն Լոպատկա ծլից (Կամչատկայի հարավային ծայր) և ավիացիայի հարվածներ։ Ափ իջեցման անմիջական ապահովումն հանձնարարվել է հրետանային աջակցման ջոկատի նավերի հրետանուն և ավիացիային։

Դեսանտի ափ իջեցումը չկահավորված ափին, որտեղ ճապոնացիները ունեցել են ավելի թույլ հակադեսանտային պաշտպանություն, և ոչ թե հզոր ամրացված Կատաոկա ռազմածովային բազայում, լիովին արդարացված էր, թեև դժվարացրել է մարտական տեխնիկայի արտազատումը։

Դեսանտային ուժերը ընդհանուր առմամբ կազմավորվել են Կամչատկայի պաշտպանական շրջանի 101-րդ հրաձգային դիվիզիայից, որը մտնում էր 2-րդ Խաղաղօվկիանոսյան ճակատում՝ երկու ուժեղացված հրաձգային գունդ, հրետանային գունդ, հակատանկային դիվիզիոն, 119-րդ առանձին ինժեներային բատալիոն, ծովային հետևակային համադրական բատալիոն (700 մարտիկ), 60-րդ ծովային սահմանապահ ջոկատի համադրական ջոկատ։ Ընդհանուր՝ 8824 մարդ, 95 հրանոթ, 110 մահակ, 120 ծանր և 372 թեթև պուլիմյոտ: Դեսանտի ուժերի վերաբերյալ որոշ աղբյուրներում տվյալները մի փոքր տարբեր են։ Դեսանտը կազմավորվել էր առաջատար ջոկատի և հիմնական ուժերի երկու եշելոնների մեջ։

Նավային ուժերը՝ «Օխոտսկ» մինային արգելակիչը, երկու պահակային նավ («Դժերժինսկի» և «Կիրով»), չորս տրալիչ, երկու տրալիչ-կաթեր, պլավբազա, ութ պահակային կաթեր, երկու տորպեդային կաթեր, սուզանավ, հիդրոգրաֆիկ նավ «Պոլյառնի», 17 փոխադրիչ և 16 LCI(L) դեսանտային նավեր, որոնք ստացվել էին ԱՄՆ-ից լենդ-լիզով, 2 ինքնագնաց բարժ–ընդհանուր 64 միավոր։

Նրանք բաժանվեցին չորս ջոկատների՝ փոխադրիչների և ափ իջեցման միջոցների ջոկատ (14 փոխադրիչ և 24 տարբեր տեսակի նավ, որոնց մեջ բոլոր 16 դեսանտային նավերն էին), պաշտպանության ջոկատ (8 կաթեր), տրալման ջոկատ (6 տրալիչ և տրալիչ-կաթեր), հրետանային աջակցման ջոկատ (պահակային նավեր «Կիրով» և «Դժերժինսկի», «Օխոտսկ» մինային արգելակիչ)։ Դեսանտին պետք էր աջակցել 128-րդ խառը ավիացիոն դիվիզիան:

## Դեսանտ Շումշու կղզում

### Նավերի առաջխաղացում

1945 թվականի օգոստոսի 16-ի երեկոյան նավատորմի հրամանատարը հրաման է տվել սկսել դեսանտային գործողությունը: Օգոստոսի 17-ին, ժամը 17-ին, դեսանտային նավերը Պետրոպավլովսկ-Կամչատկայից ծով էին դուրս եկել կործանիչ ավիացիայի և սուզանավի քողի տակ։ Գիշերային արշավն իրականացվում էր մառախուղի մեջ։

### Օգոստոսի 18-ի ափ իջեցում

Օգոստոսի 18-ին՝ 2:38-ին, խորհրդային ափամերձ մարտկոցը Լոպատկա ծլուց կրակ բացեց։ 4:22-ին սկսվեց առաջատար դեսանտային ջոկատի ափ իջեցումը (ծովային հետևակային բատալիոն՝ առանց ջոկատի, пулեմյոտային և մահակային ջոկատներ, ավտոմատների և հակատանկային զենքերի ջոկատներ, ինժեներների ջոկատ, քիմիական հետախուզության դասակ, ոտքով հետախուզության դասակ)՝ 138-րդ հրաձգային գնդի փոխհրամանատար մայոր Շուտովի ղեկավարությամբ: Ամեն ինչից պարզ դարձավ, որ հետախուզությունը բավարար չէր՝ ափ իջեցման տարածքում հատակը լի էր խոշոր ջրասուզակ քարերով, և նավերի մոտեցումը ափին դժվարացվեց։ Շատ ծանրաբեռնված դեսանտային նավերը կանգնում էին ափից հեռու (մոտ 150–200 մետր), և դեսանտայինները ծանր սարքավորումներով ստիպված էին մի մասը լողալով հասնել ափին՝ օվկիանոսի ալիքների մեջ։ Մի քանիսը այդ ընթացքում խեղդվեցին (դեսանտի իջեցման հատվածում ջրի խորությունը նավերից առնվազն 2 մետր էր, ջրի ջերմաստիճանը չէր գերազանցում 4 աստիճանը)։ Առաջատար ջոկատի 22 ռադիոկայաններից միայն մեկը մնաց աշխատունակ՝ ափ իջեցումից հետո, մնացած բոլորն ընկղմվել և դուրս եկան գործից։ Դեսանտի կապը ափի հետ վերականգնվեց միայն մոտ 11:00-ին: Մոտ մեկ ժամ ճապոնացիները ընդհանրապես չէին նկատում սկսված դեսանտի ափ իջեցումը, ափին գտնվող ճապոնական ամրությունները և դիտարկիչ հենակետերը հանձնվեցին միասին այնտեղ քնած ճապոնացիների հետ։ Միայն մոտ առավոտյան 5:30-ը սկսվեց առաջին կրակոցը, և նույն ժամանակ կղզու պաշտպանական ջոկատը բարձրացվեց ահազանգով։ Մոտ 6:00-ից ճապոնական հրետանին նպատակային կրակ բացեց դեսանտի ափ իջեցման վայրի վրա, և նավերը սկսեցին կրել կորուստներ։ ափ իջած ծովային հետևակայինները հարձակվեցին ճապոնական մարտկոցների դիրքերի վրա, բայց հետ մղվեցին՝ այս անհաջողությունը զգալիորեն դժվարացրեց կղզու համար ընթացող մարտը։

Օգոստոսի 18-ի ժամը 9:00-ի սահմաններում ավարտվեց հիմնական դեսանտային ուժերի առաջին եշելոնի ափ իջեցումը (138-րդ հրաձգային գունդը, [ներառված էին 3 հրետանային դիվիզիոններ՝ այդ թվում հակատանկայինը, բայց սկզբում իջեցվեցին միայն 4 հատ 45 մմ հրանոթ], հակատանկային զենքի ջոկատ), դեսանտը գրավեց երկու գերիշխող բարձունք։ Սակայն ժամը 11-12-ից ճապոնական զորքերի դիմադրությունը զգալիորեն աճեց։ Սկսվեցին հզոր հակահարձակումներ՝ տանկերի աջակցությամբ։ Մարտը դարձավ բացառապես կոշտ՝ հասնելով ձեռնամարտերին։ Օրվա առաջին կեսին ճապոնացիները կորցրին 7 տանկ՝ գրանատների և հակատանկային զենքերի կրակի պատճառով։ Շատ դիրքեր և բարձունքներ մի քանի անգամ անցան կողմերի միջև։ Հենց այս մարտում կատարեցին իրենց հերոսությունները 1-ին դասի ավագ Ն. Ա. Վիլկովը և կարմիրնավաստի Պ. Ի. Իլիչյովը՝ իրենց մարմիններով փակելով ճապոնական ДОՏ-երի ամբրազուրները։ Այս մարտում երկու կողմերն էլ կրել են կորուստների գերակշիռ մասը։ Ճապոնական հրամանատարությունը ուժեղացրեց իր զորքերը Շումշուի վրա՝ տեղափոխելով դրանք Պարամուշիրից։ Դեսանտի դժվարությունները խորացան գրեթե բոլոր ռադիոկայանների դադարից՝ ինչի պատճառով ժամանակ առ ժամանակ կորում էր մարտի վերահսկումը խորհրդային հրամանատարության կողմից։

Օրվա երկրորդ կեսին ճապոնացիները ձեռնարկեցին վճռական հարձակումը՝ օգտագործելով 18 տանկ։ Մեծ կորուստների գնով նրանք առաջ գնացին, բայց դեսանտին ծովը գցել չկարողացան։ Տանկերի հիմնական մասը ոչնչացվեց գրանատներով և հակատանկային զենքերով, ապա նրանց վրա բացվեց նավային հրետանու կրակ։ 18 տանկից 17-ը ոչնչացվեց կամ վնասվեց (ճապոնացիները ընդունում են 27 տանկի կորուստը), մարտում զոհվեց տանկային գնդի հրամանատարը։ Ճապոնական հետևակը կտրված մնաց տանկերի կրակից, ընկավ և հետ նահանջեց։ Սակայն այս հաջողությունը մեծ գին ունեցավ՝ զոհվեց մոտ 200 դեսանտային։

Ճապոնացիները ուժեղ հրետանային կրակ բացեցին ափին մոտեցող նավերի վրա՝ հետևի եշելոնների դեսանտի համար, և հասցրեցին նշանակալի կորուստներ նավային կազմի մեջ։ ափի մոտ խորտակվեցին կամ ոչնչացվեցին 4-5 («ДС-1, ДС-5, ДС-9, ДС-43, ДС-47») մինչև 7 դեսանտային նավ («ԴՍ-1, ԴՍ-3, ԴՍ-5, ԴՍ-8, ԴՍ-9, ԴՍ-43, ԴՍ-47»), 1 սահմանային նավակ PC-8 (զոհվել են անձնակազմի 5 անդամները և հրամանատար նավակներ, վիրավորվել ՝ 7) և 2 փոքր նավակներ, վնասվել են 7-8: Դեսանտային նավեր («ДС-2, ДС-4, ДС-7, ДС-8, ДС-10, ДС-48, ДС-49, ДС-50») և 1 փոխադրիչ նավ։ Նրանց անձնակազմում նկատելի կորուստներ կային։ Ճապոնական ավիացիան նույնպես հարձակվեց նավերի վրա, սակայն մեծ հաջողության չհասավ (բոմբերի մոտակա պայթյուններից աննշան վնասվեց և վիրավորվեց 2 անձնակազմի անդամ՝ «Կիրով» պահակային նավում), այդ ընթացքում 2 ինքնաթիռ խփվեց հակաօդային կրակով:

Չնայած ճապոնական կրակին, խորհրդային նավերը շարունակեցին բարձրացնել հիմնական դեսանտային ուժերի անձնակազմը։ Լրջագույն խոչընդոտ մարտի ընթացքին առաջացրեց այն, որ դեսանտը չէր կարող ուժեղացնել հրետանությամբ՝ նավերից արկեր բեռնելու և ափ հասցնելու միջոցների բացակայության պատճառով։ Ճապոնական հրամանատարությունը նաև այս և հաջորդ օրը շտապ տեղափոխեց ուժեղացումներ Շումշու՝ օգտվելով խորհրդային հրամանատարության սխալից, որը չարեց միջոցներ Շումշուի ծովային շրջափակման համար։

Օգոստոսի 18-ի ժամը 18:00-ին դեսանտային ստորաբաժանումները անցան վճռական հարձակում 171-րդ գերիշխող բարձունքի վրա՝ բոլոր նավային հրանոթների մասշտաբային կրակային աջակցությամբ։ Մարտը կրկին դարձավ շատ կոշտ, երեք անգամ մարտիկները ներխուժեցին ճապոնական դիրքերը, իսկ երկու անգամ ճապոնացիները հակահարձակման միջոցով հետ մղեցին նրանց։ Մարտը հարուստ էր ձեռնամարտերով։ Սակայն ժամը 20:00-ին խորհրդային ստորաբաժանումները վերջապես քշեցին ճապոնական զորքերը բարձունքից և ամուր ամրացան այնտեղ։

Մութին հասնելուն պես մարտը շարունակվեց՝ Հայրենական մեծ պատերազմի փորձից ելնելով, հիմնական շեշտը դրվեց ուժեղացված շտուռմային խմբերի գործողությունների վրա։ Հենց այդ ժամանակ խորհրդային զորքերը հասան նշանակալի հաջողության՝ հակառակորդը չէր կարող զրահատեխնիկային կրակ բացել, և շտուռմային խմբերը գիշերվա ընթացքում նվաճեցին միանգամից մի քանի ամրացված դիրքեր։ Ամրագրված հրետանային և պուլիմյոտային «ДОՏ»-երը, ներառված շտուռմային խմբերում, ինժեներները պարզապես պայթեցրեցին զորակազմերի հետ կամ խփեցին նրանց ամբրազուրները մասնագիտորեն։

Երեկոյան 2-րդ эшելոնը բարձրացվեց դեսանտ՝ 373-րդ հրաձգային գունդը։ Գիշերը նաև կառուցվեց ժամանակավոր նավահանգիստ նոր նավերի, դեսանտի և զինամթերքի ընդունման համար։ Ափ հասցվեց 11 հրանոթ, շատ զինամթերք և պայթուցիկ։

Խորհրդային ավիացիայի գործողությունները այս օրը դժվարացան մառախուղի պատճառով, մարտական թռիչքներ կատարվեցին (մոտ 350 թռիչք), բայց միայն ճապոնական պաշտպանության խորքում և Պարամուշիրի ուղղությամբ։

Օգոստոսի 18-ը դարձավ օպերացիայի ամենասաստիկ օրը։ Երկու կողմերն էլ ունեցան մեծ կորուստներ։ Խորհրդային զորքերը կորցրին մոտ 400 մարդ սպանված, 123 անհետ կորած, 716 վիրավոր։ Մարտերում կորուստվել են (առավելապես շատ՝ առաջին դեսանտային ջոկատի բարձրացման ժամանակ ջուրն ընկած) 6 հրանոթ, 116 հաուբից, 106 հակատանկային զենք, 294 հրաձգային, շատ հրաձգային զինում: Ճապոնացիները կորցրեցին 139 մարդ սպանված, 141 վիրավոր, գրավեցին 139 գերի, գրավեցին թշնամու 3 մարտկոց, ոչնչացվեցին 10 զենք և 27 տանկ (ըստ սովետական տվյալների ՝ մինչև 40 տանկ):

### Օգոստոսի 19-ի մարտական գործողություններ

Դեսանտային ստորաբաժանումների առաջխաղացումը շարունակվել է մեծ դժվարություններով, սակայն այնպիսի լարվածությամբ, ինչպես նախորդ օրը, արդեն չէր առանձնացել։ Խորհրդային զորքերը անցան հակառակորդի կրակային կետերը հերթականորեն ճնշելու՝ մասշտաբային հրետանային կրակով մարտավարության։ Զորքերի կորուստները զգալիորեն նվազեցին, բայց նվազեցին նաև առաջխաղացման տեմպերը։ Մոտ ժամը 9:00-ին Կուրիլյան կղզիների ճապոնական զորքերի հրամանատարը ուղարկեց խորհրդային դեսանտի հրամանատար գեներալ-մայոր Պ. Ի. Դյակովին բանակցությունների առաջարկով պառլամենտյոր։ Մարտական գործողությունները կասեցվեցին, սակայն երկու կողմերն էլ շտապ տեղափոխում էին նոր ուժեր Շումշու։ Մոտ ժամը 17:00-ին ճապոնական 73-րդ հետևակային բրիգադի հրամանատար գեներալ-մայոր Ս. Իվաոն ժամանեց բանակցությունների՝ ԿՈՐ զորքերի հրամանատար գեներալ-մայոր Ա. Գնեչկոյի մոտ։ Միանգամից երևաց ճապոնական կողմի՝ բանակցությունները երկարաձգելու միտումը։

Նույն օրը ճապոնական ինքնաթիռը (մի դեպքում նշվում է՝ կամիկաձե թռիչք) Շումշուի շրջանում խորտակեց «КТ-152» տրալային նավակը:

### Օգոստոսի 20-ի մարտական գործողություններ

Խորհրդային նավերի դեսանտը շարժվեց Շումշուի Կատաոկա նավատորմային բազա՝ ճապոնական պաշտպանական ջոկատի կապիտուլյացիան ընդունելու համար, բայց ենթարկվեց Շումշու և Պարամուշիր կղզիներից արկային կրակի։ «Օխոտսկ» մինային արգելակիչն ստացավ 2 ուղիղ հարված 75 մմ տրամաչափի կետերի (3 մարդ սպանվել և 12 վիրավորվել), իսկ «Կիրով» պահակային նավի ղեկավարման համակարգը վնասվել է արկի մասնիկներից (2 անդամ վիրավորվել է)։ Նավերը բացեցին պատասխան կրակ և վերադարձան ծով։ Օպերացիայի հրամանատարը պատասխան հրաման տվեց Շումշուի վրա հարձակումը վերսկսելու և Շումշուի ու Պարամուշիրի վրա بمբարկման հարվածներ հասցնելու համար (կատարվել են մի քանի թռիչքներ՝ 12–17 بمբարկիչների խմբերով, ընդհանուր 61 ինքնաթիռային թռիչք)։ Մասիվ արկային նախապատրաստությունից հետո դեսանտը առաջխաղացավ 5–6 կիլոմետր, այնուհետև շտապ հասավ նոր ճապոնական պատվիրակություն՝ կապիտուլյացիայի համաձայնությամբ:

### Oգոստոսի 21–22-ի մարտական գործողություններ

Ճապոնական հրամանատարությունը ամեն կերպ ուշացնում էր Շումշուի պաշտպանական ջոկատի հետ բանակցությունները և կապիտուլյացիան։ Գլխավոր հրամանատարության շտաբը հրաման տվեց Կամչատկայից Շումշու տեղափոխել 2 հրաձգային գունդ, օգոստոսի 23-ի առավոտյան զբաղեցնել Շումշուն և սկսել Պարամուշիրի վրա բռնկումը։ Մեկ խորհրդային ինքնաթիռ իրականացրեց ցուցադրական ճապոնական մարտկոցների վրա կղզում:

Գեներալ-լեյտենանտ Ֆուսակին, ժամանել է հանձնման բանակցությունների համար
### Ճապոնական զորքերի հանձնում և Հյուսիսային Կուրիլյան կղզիների գրավում

Այնուամենայնիվ, նոր ուժ կիրառելու կարիք այլևս չկար։ Օգոստոսի 22-ի ժամը 14:00-ին Հյուսիսային Կուրիլյան կղզիների ճապոնական զորքերի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Ֆուսակի Ցուցում ընդունեց կապիտուլյացիայի պայմանները, հրամայեց զորքերը տեղափոխել հավաքակայաններ՝ գերի հանձնվելու համար և ինքն էլ հանձնվեց։ Շումշուում ընդհանուր գերի են վերցվել (հաշվի առնելով մարտի ընթացքում գերի ընկածներին)՝ 2 գեներալ, 525 սպա, 11 700 զինվոր։ Վերցվել է ռազմական հումք՝ 40 հրանոթ, 17 հաուբից, 9 հակաօդային հրանոթ, 214 թեթև հրաձգային, 123 ծանր հրաձգային, 30 հակաօդային հրաձգային, 7 420 սլացիկ, մի քանի կենդանի մնացած տանկ և 7 ինքնաթիռ։

Նույնպես, օգոստոսի 23-ին առանց դիմադրության հանձնվեց Պարամուշիր կղզու հզոր պաշտպանական ջոկատը՝ մոտ 8 000 մարդ (91-րդ հետևակային դիվիզիայի 74-րդ հետևակային բրիգադ, 18-րդ և 19-րդ մահակային դիվիզիոններ, 11-րդ տանկային գնդի ջոկատ), մինչև 50 հրանոթ և 17 տանկ՝ 74-րդ հետևակային բրիգադի հրամանատար գեներալ-մայոր Իվաո Սուգինոյի գլխավորությամբ:

Շումշուի ճակատամարտը եղել է Խորհրդային-ճապոնական պատերազմի միակ օպերացիան, որտեղ խորհրդային կողմը կրեց ավելի շատ կորուստներ՝ սպանված և վիրավոր, քան հակառակորդը: Խորհրդային զորքերի ընդհանուր կորուստները կազմել են 1 567 մարդ: Առաջնական տվյալների համաձայն՝ ԿՈՐ գլխավոր շտաբի մեջ այս թվի մեջ մտնում էին՝ 516 սպանված, 329 անհետ կորած, 6 մահացած վնասվածքներից և դժբախտ պատահարներից, 716 վիրավոր: «Հետագա ուսումնասիրությունների համաձայն, երբ ճշտվել են կորուստների տվյալները, հատկապես՝ անհետ կորածների մասին, պարզվել է, որ ընդհանուր կորուստների թիվը մնում է նույնը՝ 1 567 մարդ, բայց նրանց մեջ ներառված են՝ 416 սպանված, 123 անհետ կորած (հիմնականում ջուրը թափվել են բարձրացման ժամանակ), 1 028 վիրավոր: «Մասնավորապես, Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի կորուստները կազմել են՝ 290 սպանված և անհետ կորած, 384 վիրավոր (այդ թվում՝ նավերի անձնակազմը՝ 134 սպանված և անհետ կորած, 213 վիրավոր, ծովային հետևակային բատալիոնը Շումշուի մարտում՝ 156 սպանված և անհետ կորած, 171 վիրավոր):

Խորհրդային ավիացիայի կորուստները կազմել են 6 Ինքնաթիռ (այդ թվում ՝ 3-ը ՝ ոչ մարտական կորուստներ):

Ճապոնացիները կորուստ են ունեցել՝ սպանված և վիրավոր՝ ընդհանուր 1 018 մարդ: Ճապոնական 91-րդ հետևակային դիվիզիայի գլխավոր բժիշկի վկայության համաձայն (իր հետ էր ենթարկված Շումշուի և Պարամուշիրի բոլոր ճապոնական հոսպիտալները, որոնք դեռ երկար ժամանակ գործում էին մարտական գործողություններից հետո), այս թվի մեջ մտնում էին 234 սպանված, 239 անհետ կորած և 545 վիրավոր: Հետագա ուսումնասիրությունների համաձայն՝ ճապոնացիների ընդհանուր կորուստների թիվը չի փոխվել, բայց կորուստների տեսակների ճշգրտումից հետո սպանված զինվորների և սպաների թիվը աճել է մինչև 369:

Օգոստոսի 24-ից Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմը Կուրիլյան կղզիների մնացած հատվածների զբաղեցմանը: Պարամուշիրից մինչև Օնեկոտան կղզիները զբաղեցվեցին Կամչատկայի նավատորմային բազայի և Կամչատկայի պաշտպանական շրջանի նավերով, որոնք մասնակցել էին Շումշուի ճակատամարտին: Տրանսպորտավորումը իրականացվում էր չափազանց դժվար եղանակային պայմաններում՝ ուժեղ քամի և հաճախակի ծովային մառախուղերի ժամանակ: Օգոստոսի 24-ին Պարամուշիրում ներխուժեցին 198-րդ հրաձգային գունդը և 7-րդ առանձին բատալիոնը:

Օգոստոսի 25-ին Խորհրդային զորքերի առջև հանձնվեցին առանց կռվի Անցիֆերովայի (ճապ. Շիրինկի-տո), Մականռուշի (ճապ. Մականռուսի-տո) և Օնեկոտանի կղզիների պաշտպանական ջոկատները: Օգոստոսի 25-ին ընդունվեց Մատուա կղզու (ճապ. Մացուվա) պաշտպանական ջոկատի կապիտուլյացիան (3 795 մարդ, 60 հրանոթ, 124 հրաձգային, 25 հակաօդային հրաձգային): Օգոստոսի 30-ին ընդունվեց Ուրուպ կղզու պաշտպանական ջոկատի կապիտուլյացիան՝ 129-րդ առանձին հետևակային բրիգադի հրամանատար գեներալ-մայոր Սուսումի Նիհոյի գլխավորությամբ (5 600 զինվոր և սպան): Որոշ պաշտպանական ջոկատներ (օրինակ՝ Սիմուշիր կղզուց) հասցրել տեղափոխվել Ճապոնիա»:

Ընդհանուր առմամբ Հյուսիսային Կուրիլյան կղզիներում զենքը զրկվել և գերի է վերցվել 30 442 ճապոնացի, այդ թվում՝ չորս գեներալ և 1 280 սպաներ: Բացի այդ, այս կղզիներում գտնվել է 2 212 խաղաղ բնակիչ, որոնք այնուհետև կապիտուլյացիայի պայմաններով վերապրատրիացվեցին Հոկկայդոյում: Թալանված իբրև շողոքորթություն վերցվեցին 19 114 սլացիկ, 825 հրաձգային (թեթև, դրոշմակիր, ծանր, հակաօդային), 248 հրանոթ (այդ թվում՝ 32 հակաօդային), 180 հաուբից, 6 անպիտան ինքնաթիռ, 70 տանկ (այստեղ հաշված են նաև Շումշուում մարտերում ոչնչացվածները), 119 բեռնատար մեքենա և 9 ձիաէներգիա ունեցող ձիասայլ, 6 լուսարձակման կայան, 44 տարբեր պահեստ, մեծ քանակությամբ այլ ռազմական իրեր, ինչպես նաև 8 նավակ, 4 ֆերմա, 2 փոխադրիչ, 12 ինքնաշարժ նավակներ»:

Ըստ մի շարք հայրենական հետազոտողների, խորհրդային հրամանատարությունն ի սկզբանե պատրաստ չէր Շումշայի համար կատաղի ճակատամարտի ՝ Ճապոնական գերագույն հրամանատարության կողմից հանձնվելու պատրաստակամության մասին հայտարարությունների պատճառով:

## Հարավային Կուրիլյան կղզիների զբաղմունք

1945-ի օգոստոսի 22-ին Հեռավոր Արևելքում Սովետական զորքերի գլխավոր հրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ Ա.Մ. Վասիլևսկին Խաղաղ օվկիանոսի նավատորմի հրամանատարությանը հրամայեց Հյուսիսային Խաղաղ օվկիանոսի նավատորմի ուժերը (հրամանատար փոխծովակալ Վ. Ա. Անդրեև), 2-րդ Հեռավոր Արևելքի ճակատի հրամանատարության հետ միասին, գրավել Հարավային Կուրիլյան կղզիները: 1945-ի օգոստոսի 22-ին Հյուսիսային Խաղաղ օվկիանոսի նավատորմի հրամանատար Ա. Մ. Վասիլևսկին Այս գործողության համար առանձնացվել են 355-րդ հրաձգային դիվիզիան (հրամանատար գնդապետ Ս.Գ. Աբակումով) 16-րդ բանակի 87-րդ հրաձգային կորպուսից, 113-րդ հրաձգային բրիգադից և հրետանային գնդից ։  Վայրէջքի հիմնական կետերն են Իտուրուպը և Կունաշիրը, Այնուհետև Մալայա Կուրիլ լեռնաշղթայի կղզիները: Դեսանտով նավերի ջոկատները պետք է դուրս գային Սախալինի Օտոմարի նավահանգստից (այժմ ՝ Կորսակով)։  1-ին աստիճանի կապիտան Ի.Ս. Լեոնովը նշանակվեց Հարավային Կուրիլյան կղզիների գրավման դեսանտային գործողության հրամանատար։

Առաջինը գրավեց Ուրուպ կղզին (ճապ. Խումբ): Օգոստոսի 27-ին Օտոմարիից դուրս է եկել 2 ականազերծող նավերի ջոկատ ՝ 2 կրակող բերանով (ընդհանուր առմամբ 344 մարդ)։  Օգոստոսի 28-ին անբարենպաստ եղանակային պայմաններում անցնելուց հետո ջոկատը հասավ կղզի և ընդունեց Ճապոնական 129-րդ հետևակային բրիգադի գլխավոր ուժերի հանձնումը ՝ նրա հրամանատար, գեներալ-մայոր Նիհո Սուսումիի գլխավորությամբ։

Նաև օգոստոսի 28-ին 2 ականազերծողներ դեսանտով (1079 մարդ) մոտեցան Իտուրուպ կղզուն (ճապ. ՝  Էթորֆ): Այնտեղ հանձնվեցին 89-րդ հետևակային դիվիզիայի հիմնական ուժերը (13,500 զինվոր և սպա) ՝ նրա հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կաննոսուկե Օգավայի գլխավորությամբ (որոշ աղբյուրներում ՝ Կեյտո Ուգավա)։  Հետաքրքրական է, որ նույն օրվա առավոտյան 34 ծովային հետեւակայինների թվով օդային դեսանտ է ուղարկվել երկու «Կատալինա» տիպի ինքնաթիռներով ՝ Իտուրուպի օդանավակայանը գրավելու առաջադրանքով։  Սակայն վատ եղանակի պատճառով ինքնաթիռները խորտակվել են կղզու հեռավոր շրջաններում, դեսանտայինները առաջադրանքը չեն կատարել, մոլորվել են և ծովային դեսանտի հետ հանդիպել միայն սեպտեմբերի 1-ին։

Սեպտեմբերի 1-ին նավերի մի քանի ջոկատներ դեսանտով ժամանեցին Կունաշիր կղզի (ճապ. ՝  Կունաշիրի): Սկզբում 1 ականազերծող ՝ հրաձգային վաշտով (147 մարդ), այնուհետև 2 երկկենցաղային նավ և 1 պահակ ՝ 402 երկկենցաղներով և 2 հրացանով, 2 Տրանսպորտ, 2 ականազերծող և պահակ ՝ 2479 երկկենցաղներով և 27 հրացաններով, 3 Տրանսպորտ և ականազերծող ՝ 1300 մարտիկներով և 14 հրացաններով։ Ճապոնական կայազորը ՝ 1250 մարդ, կապիտուլյացիայի ենթարկվեց: Նման մեծ ուժեր հատկացվեցին Կունաշիրին, քանի որ այնտեղ նախատեսվում էր ստեղծել ռազմածովային բազա, և դրանից պետք է գործեին դեսանտայիններ ՝ հարևան կղզիները գրավելու համար։

Նաև սեպտեմբերի 1-ին գրավվեց Շիկոտան կղզին (ճապ.՝ Սիկոտան): «Գիժիգա» ականապատ պատնեշը և երկու ականազերծող տեղափոխել են հրաձգային գումարտակ (830 մարդ, երկու զենք)։  Ճապոնական կայազոր-4-րդ հետևակային բրիգադ և դաշտային հրետանային դիվիզիոն, 4800 զինվոր և սպա, գեներալ-մայոր Սադաշիտի Դոյի (Որոշ աղբյուրներում ՝ Ջիո Դոյ) հրամանատարությամբ, կապիտուլյացիայի ենթարկվեց։

Արդեն սեպտեմբերի սկզբին խորհրդային նավաստիների զբաղված էին ծովային դեսանտայինները մնացած կղզու ՓոքրԿուրիլյան լեռնաշղթա (ճապ. Սեպտեմբերի 2–Ակիուրի կղզու կայազոր (այժմ ՝ Օ. Անուչինա) (10 զինվոր), սեպտեմբերի 3–Յուրիի կղզիների կայազորներ (այժմ ՝ Օ.Յուրի) (41 զինվոր, 1 սպա), Սիբոցու (այժմ ՝ Օ. կանաչ) (420 զինվոր և սպա) և Տարակու (այժմ ՝ Օ. Պոլոնսկի) (92 զինվոր և սպա), սեպտեմբերի 4–Տոդո կղզիների կայազոր, այժմ Օ-վա բեկորներ (Լիսյայի ենթարխիպելագ) (ավելի քան 100 մարդ):

Ընդհանուր առմամբ, Հարավային Կուրիլներում մոտ 20,000 ճապոնացի զինվորներ և սպաներ հանձնվեցին սովետականզորքերի առջև: Ընդ որում ՝ մարտական գործողություններ չեն եղել։ Տեղի են ունեցել կապիտուլյացիայի պայմանների խախտումներով մի քանի փոքր միջադեպեր (ճապոնական զորքերի տարհանում Ճապոնիա, խաղաղ ճապոնացի բնակչության փախուստ ծովային նավերով, ճապոնացիների կողմից իրենց զենքի և այլ ունեցվածքի ոչնչացում)։  Շումշայի վրա մարտերից հետո Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմը մարտական կորուստներ չի կրել Կուրիլյան կղզիների շրջանում։

## Գործողության արդյունք

Ընդհանուր առմամբ Կուրիլյան կղզիներում զենքազուրկ և գերի է ընկել 50,442 ճապոնացի զինվոր և սպան, այդ թվում՝ 4 գեներալ (մոտ 10,000 մարդ ճապոնական հրամանատարությունը հասցրել էր տարհանել դեպի Ճապոնիա)։ Խորտակվել կամ առգրավվել է 300-ից ավելի հրացան և մինոմյոտ, մոտ 1000 մեքենա, 217 ավտոմեքենա և տրակտոր։

Սկզբնական պլանավորված Հոկկաիդոյի վայրէջքը չեղյալ հայտարարվեց Ի. Վ. Ստալինի անձնական հրամանով:

## Պարգևներ

Շումշու կղզի վայրէջքի մասնակիցներից ավելի քան 3000 մարդ պարգեւատրվել է շքանշաններով և մեդալներով։ Ի տարբերություն՝ ԽՍՀՄ հերոսի կոչման են արժանացել ինը մարդ. նրանց թվում են՝ Կամչատկայի պաշտպանական շրջանի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ալեքսեյ Ռոմանովիչ Գնեչկոն, Պետրոպավլովսկի ռազմածովային բազայի հրամանատար, առաջին կարգի կափտան Դմիտրի Գեորգիևիչ Պոնոմարյովը, 302-րդ հրետանային գնդի շտաբի պետ, մայոր Պյոտր Իվանովիչ Շուտովը, ծովային ուժերի գումարտակի հրամանատար, մայոր Թիմոֆեյ Ալեքսեևիչ Պոչտարյովը, 101-րդ հրետանային դիվիզիայի քաղաքական բաժնի ավագ ինստրուկտոր՝ առաջատար ջոկատի զամբոլիտ ավագ լեյտենանտ Վասիլի Անդրեևիչ Կոտը, հրետանային գնդի հրամանատար ավագ լեյտենանտ Ստեփան Ավելյանովիչ Սավուշկինը (մահից հետո), «Սևեր» նավաբազայի բանվորի օգնական, առաջին կարգի ավագ սերժանտ Նիկոլայ Ալեքսանդրովիչ Վիլկովը (մահից հետո), դեսանտային բեռնատար նավի ավագ մեխանիկ, առաջին կարգի ավագ սերժանտ Վասիլի Իվանովիչ Սիգովը, ԿՕ-253 նավի ղեկավարը, կարմիր նավաստի Պյոտր Իվանովիչ Իլյիչյովը (մահից հետո)։

Պարգեւատրվել են նաև մի շարք զորամասեր. շքանշաններով պարգեւատրվել են 101-րդ հրետանային դիվիզիան, 138-րդ և 373-րդ հրետանային գնդերը, 302-րդ հրետանային գունդը, 279-րդ և 428-րդ հրետանային գնդերը, 888-րդ կործանիչ ավիագունդը, 903-րդ ռմբակոծիչ ավիագունդը, «Դժերժինսկի» և «Կիրով» պահպանիչ նավերը։ «Օխոտսկ» նավը ստացել է գվարդիական կոչում։

ԽՍՀՄ զինվորների հիշատակին, ովքեր զոհվել են գործողության ընթացքում, Պետրոպավլովսկ-Կամչատսկի և Հարավային Սախալինսկ քաղաքներում կանգնեցվել են հուշարձաններ։

Կուրիլյան դեսանտային գործողության 75-ամյակին նվիրված Ռուսաստանի Բանկի հուշադրամի դարձերեսը, դրամաշուրթը ՝ ատամնավոր։
## Դրամագիտություն

2020 թ. օգոստոսի 12-ին Ռուսաստանի Բանկը շրջանառության մեջ է թողել 5 ռուբլու անվանական արժողությամբ ոչ թանկարժեք մետաղից հուշադրամ՝ «Հուշադրամ՝ նվիրված Կուրիլյան կղզիների հարձակողական գործողությանը»:

## Նկարներ

* Հարձակման քարտեզ, Շումշուից Մոսկվա բերված Ճապոնական տանկի լուսանկար, վայրէջքի մասնակցի լուսանկար
* Հուշատախտակ
* Մանգա Կուրիլյան վայրէջքի մասին

## Արվեստում

**Սովետա-ռուսական Գրաչյով Ա.Մ. «Տիսիմա-Ռետտոյի անկումը» (արկածային վեպ՝ Կուրիլյան կղզիների ազատագրման մասին, 1956):

#### Ճապոներեն

* Ջովաննի կղզի (Անիմե, 2014)

## Ծանոթագրություններ

## Փաստաթղթեր

* Курильская десантная операция войск КОР 16-31.8.45. Краткий оперативно-тактический очерк / ОБД «Память народа»
* Описание Курильской десантной операции. Штаб Дальневосточного военного округа. Южно-Сахалинск, 1947 г. / ОБД «Память народа»
* Описание боевой операции по овладению Курильскими островами. Подготовлено штабом Дальневосточного военного округа. 1946. // ОБД «Память народа».
* Отчёт штаба отряда кораблей Совгаванской ВМБ по оккупации южной группы Курильских островов. // ОБД «Память народа».
* Отчет по проведенной десантной операции ПВБМ ТОФ по захвату острова Шимушу Курильской гряды. Подготовлен штабом Камчатского оборонительного района. 1945. // ОБД «Память народа».

## Գրականություն

* Великая Отечественная война 1941—1945 гг. В 12 тт. — Том 5 Победный финал. Завершающие операции Великой Отечественной войны в Европе. Война с Японией. М.:"Кучково поле", 2013. — С.560—572.
* Великая Отечественная война. 1941–1945. Документы и материалы. Том IV. Десант на Шумшу и возвращение Курил. — М.: Издательский центр «ВОЕВОДА», 2015. — 448 с. — ISBN 978-5-9907252-0-1.
* Краснознамённый Тихоокеанский флот.— М.: Воениздат, 1973.
* *Акшинский В. С.* Курильский десант. — Петропавловск-Камчатский: Дальневосточное книжное издательство, 1984.
* *Александров А. А.* Великая победа на Дальнем Востоке. Август 1945 года: от Забайкалья до Кореи. — М.:Вече, 2004.
* *Багров В. Н.* Южно-Сахалинская и Курильская операции (август 1945 г.) — Москва: Воениздат, 1959.
* *Багров В. Н.* Победа на островах. — Южно-Сахалинск, 1985.
* *Гельфонд Г. М.* Советский флот в войне с Японией. — М.: Военное издательство Министерства обороны Союза ССР, 1958. — С.126-137.
* *Жуматий В. И.* Морские десантные операции Вооружённых Сил СССР. — М.:"Центрполиграф", 2011. — 399 с. — ISBN 978-5-2270-2784-9.
* *Исаев А. В.* Курильская десантная и Южно-Сахалинская операции: успех военный и политический. // 75 лет Победы: Советский Союз и завершение Второй мировой войны на Дальнем Востоке / отв. ред. Ю. А. Никифоров. — СПб.: НесторИстория, 2020. — 696 с. — ISBN 978-5-4469-1839-3. — С.364-374.
* *Маслов В. П.* Боевые действия Тихоокеанского флота. // Военно-исторический журнал. — 1975. — № 8. — С.29-37.
* *Смирнов И.* Морские десанты на южные Курилы.
* *Стрельбицкий К. Б.* Август 1945. Советско-японская война на море — Цена Победы. — М., 1996.
* *Славинский Б. Н.* Советская оккупация Курильских островов (авг.-сент. 1945 г.): Документальное исследование. — М., 1993.
* *Славинский А. Б.* Август 1945. // «Танкомастер», 2005.— № 7.
* *Сологуб В.* Партийно-политическая работа в Курильской десантной операции (август 1945 года). // «Военно-исторический журнал». — 1975. — № 10. — С. 90-95.
* *Широкорад А. Б.* Дальневосточный финал. — М.: АСТ; Транзиткнига, 2005.
* *Христофоров А. Ж.* Морской Курильский десант//«Краеведческие записки». — Петропавловск-Камчатский, 1995. — выпуск 9. — Стр.23-48.
* Статья об операции в журнале «Морской сборник», 1975.— № 9.
* Великая Отечественная. День за днём. // Морской сборник. — 1995. — № 8.