# Ղազախստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ղազախստան (այլ կիրառումներ)

| Ղազախստանի Հանրապետություն Қазақстан Республикасы / Qazaqstan Respublikasy Республика Казахстан |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Դրոշ** |  **Զինանշան** |

 |
| **Ազգային օրհներգ՝Իմ Ղազախստանը* |
| Ղազախստանի դիրքը  |
| **Մայրաքաղաք** | Նուր Սուլթան
 |
| Ամենամեծ քաղաք
  | Ալմաթի |
| Պետական լեզուներ | ղազախերեն ռուսերեն |
|  |
| Անկախություն-1991 |
| Տարածք |
|  -  | Ընդհանուր | 2,724,900 կմ²  |
|  -  | Ջրային (%) | 1.7 |
| Բնակչություն |
|  -  | 2006 նախահաշիվը | 17,948,700  |
|  -  | 2006 մարդահամարը | 15,217,700  |
|  -  | Խտություն | 5.4 /կմ²  14.0 /մղոն² |
| Արժույթ | ղազախական տենգե (KZT)  |
| Ժամային գոտի |  (ՀԿԺ+5/+6) |
|  -  | Ամռանը (DST) |  (ՀԿԺ+5/+6) |
| Ազգային դոմեն | .kz |
| Հեռախոսային կոդ | +7 |

**Ղազախստան** (ղազ.՝ Қазақстан [qɑzɑqˈstɑn], ռուս․ ՝ Казахстан), եվրասիական պետություն է։ Նախկինում մի տևական ժամանակ, Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից (1917 թվական) հետո, մինչև 1936 թվականին Ղազախստանը եղել է Ռուսաստանի Սովետական Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության կազմում որպես **ինքնավար հանրապետություն**։ Հետագայում, մինչև անկախացումը (1991 թվական) ունեցել է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետության կարգավիճակ և մյուս 14 հանրապետությունների հետ միասին ուղղակիորեն ենթարկվել է միութենական կենտրոնական կառավարությանը։ Այդ ընթացքում մայրաքաղաքը եղել է Ալմա Աթան, անկախացումից հետո տեղափոխվել է Աստանա որից հետո անվանվել է Նուր Սուլթան

Ղազախստանը ընդարձակ, բերրի հողերով ծածկված տափաստանների, ինչպես նաև անջուր անապատների երկիր է։ Նրա ընդերքում հայտնաբերված են մարդկությանը հայտնի գրեթե բոլոր օգտակար հանածոները։

Ղազախստանին բնորոշ է տարածքի յուրացվածության ցածր մակարդակը, նոսր բնակեցվածությունը, այն Կենտրոնական Ասիայի՝ տարածքով ամենամեծ պետությունն է։
Ներկայումս տնտեսական զարգացման գլխավոր ուղղվածությունը հումքային բնույթից հրաժարումն է, մշակող ճյուղերի զարգացման խրախուսումը, տեխնոլոգիական հետամնացության հաղթահարումը և ժամանակակից ենթակառուցվածքների ստեղծումը։

## Պատմություն

2018 թվականի հունվարի 1-ին՝ պատմության մեջ առաջին անգամ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը սկսում է նախագահել Ղազախստանը։ Ղազախստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հաղորդում է, որ այս կարգավիճակում Աստանայի առաջնահերթություններից են դառնում առանց միջուկային զենքի խաղաղության հաստատումը, համաշխարհային պատերազմի սպառնալիքի վերացումը, տեղական հակամարտությունների կարգավորումը և ահաբեկչության դեմ պայքարը։ Նաև նախատեսված էր Կենտրոնական Ասիայի շահերի առաջմղումը` տարածաշրջանային անվտանգության ամրապնդման, Աֆրիկայում խաղաղության հաստատման հարցերի լուծման և 21-րդ դարի սպառնալիքներին ու մարտահրավերներին Անվտանգության խորհրդի ու ամբողջ ՄԱԿ-ի համակարգի համապատասխանեցման նպատակներով։ Բացի այդ, Ղազախստանի նախաձեռնությամբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը առաջին անգամ այն անցկացնում է երկրների պաշտոնական դրոշի ծածանման արարողությունով, որոնք մինչև 2019 թվականի վերջը ընտրվել են Խորհրդի նոր ոչ մշտական անդամներ՝ Կոտ դ'Իվուար, Քուվեյթ, Նիդեռլանդներ, Պերու, Լեհաստան և Հասարակածային Գվինեա։

Ղազախստանը մինչև 2018 թվականի դեկտեմբերի 31-ը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 8 ոչ մշտական անդամներից էր։ Անվտանգության խորհրդը Ղազախստանը նախագահում է մինչև 2018 թվականի հունվարի 31-ը։

## Աշխարհագրություն

Ղազախստանը դասական հարթավայրային երկիր է, թույլ բլրապատ մակերևույթով։ Միայն հարավարևելյան սահմանների երկայնքով է, որ ձգվում են մինչև 5000 մ բարձրության լեռներ։ Մանղշլաղ թերակղզու մակերևույթը համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից ցածր է։

## Կլիմա

Կլիման ցամաքային է, միջին հուլիսյան ջերմաստիճանը +19 °C +26 °C է, հունվարյանը՝ -4 °C - 19 °C: Մթնոլորտային տեղումները 200-400 մմ է։

## Ջրային ցանց

Գետային ցանցը նոսր է, համեմատաբար խիտ է հյուսիսում և արևելքում։ Ամենամեծ գետը Իրտիշն է, որը նավարկելի է։ Սիրդարյան և Նարին գետերը համեմատաբար սակավաջուր են և օգտագործվում են ոռոգման համար, ամռանը ստորին հոսանքում մինչև Արալի ծովը հասնելը հաճախ ցամաքում են։ Ամենախոշոր լիճը Բալխաշն է։ Լանդշաֆտները հերթափոխվում են հյուսիսից հարավ՝ անտառատափաստաններից մինչև կիսաանապատներն ու անապատները։ Միջին և հարավային գոտու շատ շրջաններում ձյան շերտի փոքր հաստությունը հնարավորություն է տալիս նույնիսկ ձմռանը դրանք օգտագործել որպես արոտավայրեր։ Հարավային շրջաններում գյուղատնտեսությունը կարիք ունի արհեստական ոռոգման։

## Բնակչություն

Population sizeYear14 000 00015 000 00016 000 00017 000 00018 000 00019 000 00020 000 00021 000 000199520002005201020152020ՂազախստանPopulation statistics

| Բնակչության 1990-2024 թվականների վիճակագրություն |
| --- |
|

| Տարի | Բնակչություն |
| --- | --- |
| 1990 | 16 348 000 |  |
| 1991 | 16 450 500 |  |
| 1992 | 16 439 095 |  |
| 1993 | 16 330 419 |  |
| 1994 | 16 095 199 |  |
| 1995 | 15 815 626 |  |
| 1996 | 15 577 894 |  |
| 1997 | 15 333 703 |  |
| 1998 | 15 071 300 |  |
| 1999 | 14 928 426 |  |
| 2000 | 14 883 626 |  |
| 2001 | 14 858 335 |  |
| 2002 | 14 858 948 |  |
| 2003 | 14 909 018 |  |
| 2004 | 15 012 985 |  |
| 2005 | 15 147 029 |  |
| 2006 | 15 308 084 |  |
| 2007 | 15 484 192 |  |
| 2008 | 15 674 000 |  |
| 2009 | 16 092 701 |  |
| 2010 | 16 321 581 |  |
| 2011 | 16 556 600 |  |
| 2012 | 16 791 425 |  |
| 2013 | 17 035 275 |  |
| 2014 | 17 948 816 |  |
| 2017 | 18 037 646 |  |
| 2018 | 18 276 500 |  |
| 2021 | 19 002 586 |  |
| 2024 | 20 139 914 |  |

 |

Ղազախստանը բազմազգ պետություն է։ Բնակչության 1/3-ից քիչ ավելին ղազախներ, 30%-ը ռուսներ, 3,7%-ը՝ ուկրաինացիներ, մնացածը ուզբեկներ, գերմանացիներ, թաթարներ և տասնյակ այլ ազգերի ներկայացուցիչներ։
Այժմ հետխորհրդային տարիներին փոխվում է բնակվության ազգային կազմը։
Երկրից հեռանում է ռուսախոս բնակչությունը( ռուսներ,ուկրաինացիներ,գերմանացիներ)՝ հիմնականում որակյալ աշխատույժը։

Ղազախստանի բնակչության գրաֆիկը

| Ազգեր | 1989 թվականի տվյալներով | 1999 թվականի տվյալներով | 2009 թվականի տվյալներով | 2011 թվականի տվյալներով | 2013 թվականի տվյալներով |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ամբողջ բնակչությունը | 16 600 | 14 955 | 16 005 | 16 442 | 17 099 |
| ղազախներ | 6 536 | 7 971 | 10 099 | 10 527 | 11 174 |
| ռուսներ | 6 228 | 4 490 | 3 797 | 3 753 | 3 712 |
| ուզբեկներ | 332 | 370 | 457 | 481 | 514 |
| ուկրաինացիներ | 896 | 549 | 333 | 321 | 310 |
| ույգուրներ | 185 | 210 | 223 | 233 | 245 |
| թաթարներ | 328 | 249 | 203 | 204 | 205 |
| գերմանացիներ | 958 | 356 | 178 | 180 | 183 |

Խոշոր քաղաքներն են Ալմա Աթան, Պավլոդարը, Կարագանդան, նոր մայրաքաղաք Աստանան։
Հայտնի է նաև Բայկոնուրը, որը եղել է ԽՍՀՄ խոշորագույն տիեզերանավակայաններից մեկը( գործում է նաև այժմ)։ Այստեղից է արձակվել աշխարհում առաջին արհեստական արբանյակը, տիեզերք է թռել Յուրի Գագարինը։
Առավել խտաբնակ են Կարագանդայի և Ալմա Աթայի մարզերը, թույլ են բնակեցված արևմտյան Կասպից ծովին հարող, ինչպես նաև կենտրոնական շրջանները։

| № | Քաղաքի անունը | Մարզ | Բնակչություն | № | Քաղաքի անունը | Մարզ | Բնակչություն |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ալմաթա |  | 1 507 737 | 12 | Կիզիլորդա | Կիզիլորդայի մարզ | 213 165 |
| 2 | Աստանա |  | 814 401 | 13 | Պետրոպավլովսկ | Հյուսիս-Ղազախստանյան մարզ | 207 402 |
| 3 | Շիմքենդ | Հարավ-Ղազախստանյան մարզ | 683 273 | 14 | Ատիրաու | Ատիրաուսկայի մարզ | 196 494 |
| 4 | Կարագանդա | Կարագանդայի մարզ | 484 596 | 15 | Ակտաու | Մանգիստաուի մարզ | 181 526 |
| 5 | Ակտոբե | Ակտյուբինայի մարզ | 377 520 | 16 | Տեմիրտաու | Կարագանդայի մարզ | 175 632 |
| 6 | Տարազ | Ժամբիլի մարզ | 351 476 | 17 | Թուրքեստան | Հարավ-Ղազախստանյան մարզ | 155 549 |
| 7 | Պավլոդար | Պավլոդարի մարզ | 329 901 | 18 | Կոկչետավ | Աքմոլայի մարզ | 140 846 |
| 8 | Ուստ-Կամենոգորսկ | Արևելա-Ղազախստանյան մարզ | 314 014 | 19 | Տալդիկորգան | Ալմաթայի մարզ | 135 217 |
| 9 | Սեմեյ | Արևելա-Ղազախստանյան մարզ | 312 065 | 20 | Էկիբաստուզ | Պավլոդարի մարզ | 130 903 |
| 10 | Ուրալսկ | Արևմտա-Ղազախստանյան մարզ | 227 385 | 21 | Ռուդնիյ | Կոստանայի մարզ | 114 170 |
| 11 | Կոստանայ | Կոստանայի մարզ | 221 970 | 22 | Ժանաոզեն | Մանգիստաուի մարզ | 106 221 |

## Վարչական բաժանում

Ղազախստանի վարչական բաժանումը
Ղազախստանը ունիտար պետություն է։ Ղազախստանի կազմի մեջ մտնում են 14 մարզեր, 86 քաղաքներ, 168 շրջաններ և 174 գյուղեր։

| № | Մարզ/Քաղաք | Վարչական կենտրոն | Տարածք (կմ2) | Բնակչություն (01.10.2013) | Խտություն (մարդ/կմ2) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ալմաթա |  | 451 | 1 494 590 | 3313,95 |
| 2 | Աստանա |  | 710 | 804 474 | 1133,06 |
| 3 | Բայկանուր |  | 57 | 38 970 | 683,68 |
| 4 | Աքմոլայի մարզ | Կոկչետավ | 146 219 | 735 232 | 5,03 |
| 5 | Ակտյուբինայի մարզ | Ակտոբե | 300 629 | 805 117 | 2,68 |
| 6 | Ալմաթայի մարզ | Տալդիկորգան | 223 911 | 1 977 324 | 8,83 |
| 7 | Ատիրաուսկայի մարզ | Ատիրաու | 118 631 | 564 936 | 4,76 |
| 8 | Արևելա-Ղազախստանյան մարզ | Ուստ-Կամենոգորսկ | 283 226 | 1 394 382 | 4,92 |
| 9 | Ժամբիլի մարզ | Տարազ | 144 264 | 1 081 907 | 7,50 |
| 10 | Արևմտա-Ղազախստանյան մարզ | Ուրալսկ | 151 339 | 151 339 | 4,11 |
| 11 | Կարագանդայի մարզ | Կարագանդա | 427 982 | 1 367 512 | 3,20 |
| 12 | Կոստանայի մարզ | Կոստանայ | 196 001 | 880 775 | 4,49 |
| 13 | Կիզիլորդինի մարզ | Կիզիլորդա | 226 019 | 737 122 | 3,26 |
| 14 | Մանգիստաուի մարզ | Ակտաու | 165 642 | 582 361 | 3,52 |
| 15 | Պավլոդարի մարզ | Պավլոդար | 124 755 | 752 057 | 6,03 |
| 16 | Հյուսիս-Ղազախստանյան մարզ | Պետրոպավլովսկ | 97 993 | 576 748 | 5,89 |
| 17 | Հարավ-Ղազախստանյան մարզ | Շիմկենտ | 117 249 | 2 721 676 | 23,21 |
|  | Ամբողջը |  | 2 724 902 | 17 098 546 | 6,27 |

## Հայերը Ղազախստանում

Ղազախստանի տարածքում հայերը հաստատվել են դեռևս վաղնջական ժամանակներից։ Հայկական համայնքը Ղազախստանում մեծացել և ձևավորվել է Խորհրդային Միության տարիներին և դրանից հետո։

## Տնտեսություն

Ղազախստանը ունի հզոր տնտեսական ներուժ։ Հետ խորհրդային տարիների տնտեսական անկմանը փոխարինել է դանդաղ բայց կայուն աճը։ Նկատվում է արտասահմանյան կապիտալի ներհոսք։ Հիմնական ներդրողները եվրոպական և ճապոնական ընկերություններն են։ Տնտեսության առաջատար ճյուղը արդյունաբերությունն է, որը տալիսէ համախառն ներքին արդյունքի գրեթե 40%-ը։ Զարգացած են լեռնահանքային, վառելիքաէներգետիկ, մետաղաձուլական, մեքենաշինական, քիմիական, սննդի ճյուղերը։

### Վառելիքաէներգետիկ ճյուղ

Վառելիքաէներգետիկ ճյուղում առաջատարը քարածխի հանույթն է։ Գլխավոր հանքավայրերն են Կարագանդան և Էքիբաստուզը։ Մանղշլաղ և Բուզոնչի թերակղզիներում արդյունահանում են նավթ և այրվող գազ, որոնք խողովակաշարերով ուղակվում են երկրի արդյունաբերական կենտրոններ և արտասահման։

### Սև մետաղաձուլություն

Սև մետաղաձուլությանը զարգանում է սեփական հումքի և վառելիքի բազայի վրա։ Ամենախոշոր ձեռնարկությունը Կարագանդայի հարևանությամբ գտնվող Տեմիրթաուի մետաղաձուլական կոմբինատն է։ Զարգացած է նաև պղնձաձուլությունը, կապարի, ցինկի, ազնիվ և հազվագյուտ մետաղների ձուլումը։

### Քիմիական արդյունաբերություն

Քիմիական արդյունաբերության ձեռնարկություններն աշխատում են նավթ, ֆոսֆորիտների, սև և գունավոր մետաղաձուլության թափոնների բազայի վրա։ Արտադրում են նավթամթերքներ, ֆոսֆորական պարարտանյութեր, թթուներ, դեղորայք։

### Մեքենաշինություն

Մեքենաշինությունը արդյունաբերության ամենաարագ զարգացող ճյուղերից է։ Արտադրում են մեքենաներ և սարքավորումներ լեռնահանքային ու մետաղաձուլական ձեռնրկությունների համար, տրակտորներ, գյուղատնտեսական այլ մեքենաներ։

### Թեթև արդյունաբերություն

Թեթև արդյունաբերության կարևոր ճյուղերն են կաշվի, մորթու, կարի, մետաքսի արդյունաբերությունը։ Զարգացած է բամբակյա գործվածքների և կահույքի արտադրությունը։

### Սննդի արդյունաբերություն

Սննդի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղը մսի արտադրությունն է, որի խոշոր կենտրոններն են Պետրոպավլովսկը, Ալմա Աթան։ Զբաղվում են նաև բոուսական հումքի վերամշակմամբ։ Շաքարի գործարաններ կան Ալմա Աթայի, Տալդի Կուրգանի մարզերում։ Կասպից և Արալի ծովերում, Բալխաշ լճում զբաղվում են ձկնորսությամբ։ Ղազախստանի ընդհանուր առմամբ թույլ բնակեցված տարածքում ձևավորվել են մի քանի արդյունաբերական շրջաններ և հանգույցներ։

### Կենտրոնական շրջան

Կենտրոնական շրջանը աչքի է ընկնում ծանր արդյունաբերության ճյուղերով՝ ածխարդյունաբերություն, սև և գունավոր մետաղաձուլություն, քիմիական արդյունաբերություն։ Խոշոր կենտրոններն են Կարագանդան և Տեմիրթաուն։

### Արևելյան արդյունաբերական շրջան

Արևեկյան արդյունաբերական շրջանի գլխավոր ճյուղերն են մետաղաձուլությունը և՝ լեկտրաէներգետիկան։ Խոշոր Ուստ-Կամենոգորսկը Պավլոդարը։

### Հյուսիսային Ղազախստան

Հյուսիսային Ղազախստանում նույնպես ձևավորվել է բազմաճյուղ արդյունաբերություն։ Արդյունահանվում է երկաթաքար, որն արտահանվում է Ռուսաստան, Հարավային Ուրալի մետաղաձուլական գործարաններ։ Պետրոպավլովսկում զարգացած է բազմաճյուղ մեքենաշինությանը, Կուստանայում՝ ավտոմոբիլաշինությունը։

### Արևմտյան Ղազախստան

Արևմտյան Ղազախստանում՝ կասպից ծովին հարող շրջաններում ձևավորվքւմ են արդյունաբերական հանգույցներ նավթի և գազի հանույթի վերամշակման բազայի վրա։ Արդյունահանում են նաև քրոմիտ, նիկել, կոբալտ, ֆոսֆորիտներ։ Ղազախստանի գյուղատնտեսության համախառն ներքին արդյունքի կեսից ավելին տալիս է անասնաբուծությունը, որի համար կերային բազա են հանդիսանում ատապատային և կիսաանապատային գոտիների ընդարձակ արոտավայրերը։ Գլխավոր ճյուղը ոչխարաբուծությունն է։ Բուսաբուծության ոլորտում գլխավորը հացահատիկի մշակումն է։ Այդպիսին այն դարձավ անցյալ դարի 60-ական թվականներից։ ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետությունների միասնական ջանքերով հիմնադրվեցին բազմաթիվ խոշոր տնտեսություններ, որոնք մասնագիտացան ցորենի մշակության մեջ։ Հարավային շրջաններում մշակում են նաև բրինձ, կորեկ, շաքարի ճակնդեղ, բամբակ, արևածաղիկ, կարտոֆիլ։ Ոռոգովի (7,3 միլիոն հեկտար) հողահանդերում ստանում են կայուն բերք։

## Տրանսպորտ

Երկաթուղային ցանցի երկարությունը գերազանցում է 13 հազար կմ-ը, սակայն դա երկրի հսկայական մակերեսի համար բավարար չէ։ Երկաթուղիների ոչ մեծ խտությունը լռացվում է ավտոճանապարհներով, որոնց մեծ մասը երկրի տարածքը հատող ավտոմայրուղիներն են։ Ավտոճանապարհների ընդհանուր երկարությունը 260 հազար կմ է։

## Արտաքին տնտեսական կապեր

Ղազախստանը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման համակարգում ավելի հայտնի է արտահանումով, քան ներմուծումով։ Արտահանում է նավթ ու նավթամթերքներ, մետաղներ, քիմիկատներ, հացահատիկ, անասնապահական մթերքներ։ Ներմուծում է մեքենաներ ու սարքավորումներ։ Գլխավոր գործընկերներն են Ռուսաստանը,Գերմանիան, Չինաստանը։

## Պատկերասրահ

* Աստանա
* Աստանայի նոր թաղամաս
* Գիշերային Ալմաթին
* Խան-Տենգրի լեռը
* Ղազախստանի ազգային անսամբլը
* Տամգալի-Տաս բնակավայրը
* Կուրդակ-ղազախական ազգային կերակրատեսակ
* Ժայռապատկեր
* «Դրուժբա» գնացքը
* Խոջա Ահմեդ Յասավիի դամբարանը Թուրքեստան քաղաքում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Վիքիմեդիայում Ղազախստան
* Ղազախստանի ինտերնետ հանրագիտարան Արխիվացված 2021-02-22 Wayback Machine
* Ղազախստանի նախագահի կայք
* Ղազախստանի վարչապետը
* Ղազախստանի Հայ Համայնք
* Ղազախստանը դասարան․ամ հանրագիտարանում

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ղազախստան» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 7)։*  |