Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Կալվածատիրություն

**Կալվածատիրություն**, գյուղական տնտեսությունների կազմակերպչական ձև, սկզբնավորված զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանում (9-13-րդ դարեր)։
9-րդ դարից հետո սահմանափակ տարածում է ունեցել Հարավարևմտյան Եվրոպայում, ուր խոշոր ավատատերերն իրենց տիրույթները վերածելով կալվածքի՝ հողին ամրացրին ենթակա գյուղացիությանը։

16-18-րդ դարերում լայնորեն տարածվել է Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում։

Հայաստանում կալվածատիրությունը սկսում է ձևավորվել 9-րդ դարի վերջից։ Բագրատունիների թագավորության շրջանում (885 թվականից) գյուղական համայնքների հողերի բռնագրավման, գնումների, նվիրատվությունների շնորհիվ Հայաստանում աճում է ֆեոդալական խոշոր հողատիրություն, ձևավորվում ֆեոդալական կալվածքը։ Հիմնականում գնումների ու նվիրատվությունների ճանապարհով առաջանում է վանական (հոգևոր) կալվածատիրությունը, և Հայաստանի գրեթե բոլոր վանքերը դառնում են կալվածատեր։

Կիլիկիայի հայկական պետությունում կալվածատիրությունը ձևավորվել է 11-րդ դարի վերջից, իսկ Զաքարյան Հայաստանում 12-13-րդ դարերում իշխում էր խոշոր կալվածատիրությունը։ Զաքարյաններն իրենց զորապետներին ու ենթակա ֆեոդալներին շնորհում էին գավառներ, հողատիրույթներ, որոնք հետզհետե վերածվում էին կալվածքների, դառնում անձեռնմխելի և անօտարելի սեփականություն։ Հայկական պետականության անկումից հետո կալվածատերական առանձին բեկորներ պահպանվեցին Հայաստանի որոշ շրջաններում (Սյունիք, Գուգարք, Արցախ, Տուրուբերան, Սասուն, Ռշտունիք), Կիլիկիայում, Համշենում և այլուր։

Համեմատաբար բարվոք վիճակում էր եկեղեցական կալվածատիրությունը, որը կարողացավ օտար տիրապետության պայմաններում զգալիորեն պահպանել իր կալվածքները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 183)։*  |
# Ֆրանսիական խոհանոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Ֆրանսիական խոհանոց** |
| --- |
|  |
| gastronomic meal of the French? |
| Տեսակ | ազգային խոհանոց |
| Ենթատեսակ | Եվրոպական խոհանոց |
| Առաջացման երկիր |  Ֆրանսիա |
|  Cuisine of France Վիքիպահեստում |

Միջերկրյածովյան Քիշ
**Ֆրանսիական խոհանոց** (ֆրանսերեն՝ *cuisine française* ), Ֆրանսիայի ազգային խոհանոցը, որ նաև աշխարհում հայտնի է որպես յուրահատուկ համադամ խորտիկների խոհարարական արվեստի ոճ։ Ֆրանսիական խոհանոցի զարգացումը հարյուրամյակների պատմություն ունի և կրում է ֆրանսիական արքունիքի և ֆրանսիական ժողովրդի սոցիալական, մշակութային ու քաղաքական զարգացման ու փոփոխությունների ազդեցությունը, և հենց այդ պատճառով այն պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու տարատեսակի՝ մեկը տարածաշրջանին բնորոշ ազգային խոհանոցն է, մյուսը՝ ազնվականական կամ արքունական ոճի խոհանոցը։ Միջին դարերում Ֆրանսիական ազնվականության և արքունական կյանքում առանձնահատուկ զարգացում ունեցավ առատ ու շքեղ ճաշկերույթների մշակույթը, ինչի արդյունքում ֆրանսիական խոհանոցային արվեստում մեծ առաջընթաց կատարվեց՝ պատմության մեջ նշանավորելով հանրահայտ խոհարար Գիյոմ Տիրելի անունը, որն ավելի հայտնի է «Տայվանտ» (**Taillevent**) մականունով և որը խոհարարական արվեստի մեջ մտցրեց խորտիկները դեկորատիվ զարդարելու, բազմապիսի խավարտներով զուգորդելու և կերակրախյուսերով ամոքելու մոտեցումը։ 18-րդ դարից սկսած Ֆրանսիական հեղափոխության հետ ֆրանսիական խոհարարական արվեստը նույնպես որոշակի հեղափոխություն ապրեց՝ գնալով դեպի համեմունքների և ուտելի խոտաբույսերի ավելի զուսպ ու ընտրողաբար օգտագործումը, որը զուգորդվեց նաև խոհանոցային տեխնիկայի հղկումով, սկսած ևս մեկ պատմականորեն հայտնի խոհարար Ֆրանսուա Պյեռ դե լա Վարենից և զարգացման ևս մեկ փուլ ապրեց Մարի-Անտուան Կարենի օրոք, որը Նապոլեոն Բոնապարտի և ժամանակի այլ բարձրաշխարհիկ ազնվականների խոհարարն էր։

## Աղբյուրներ

* Culinaria France, André Dominé, Könemann Verlagsgese, Cologne, 1998 isbn=978-3833111297
* The Complete Guide to the Art of Modern Cookery, Georges Auguste Escoffier, John Wiley and Sons, New York, 2002, isbn=978-0471290162
* Stephen Mennell, All Manners of Food։ eating and taste in England and France from the Middle Ages to the present, Chicago, University of Illinois Press, 1996, isbn=978-0252064906
* Savoring the Past։ The French Kitchen and Table from 1300 to 1789, Barbara K. Wheaton, First Touchstone, New York, 1996, isbn=978-0684818573}}

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Ֆրանսիական խոհանոց** կատեգորիայում։ |

## Արտաքին աղբյուրներ

* « La Cuisine pour Tous » Ginette Mathiot 1955
* Французская кухня (рецепты, факты, статьи)
* Французская кухня
# Ավստրո-հունգարական համաձայնագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիեննայի (մուգ վարդագույն) և Բուդապեշտի (կապույտ) միջև վարչական տարածքների բաժանումը 1867 թվականի համաձայնության դեպքում։ 1878 թվականից Բոսնիա-Հերցեգովինայի տարածքը (կանաչ) կառավարել են միասին։
**Ավստրո-հունգարական համաձայնագիր 1867** (գերմ.՝ Ausgleich, հունգ.՝ Kiegyezés), որով հիմնադրվել է Ավստրո-Հունգարիան։ Համաձայնագրով միայն մասնակի վերականգնվեց 1848 թվականից առաջ Հունգարիայի թագավորության անկախությունը, որը բաժանված էր Ավստրիական կայսրությունից։ Համաձայնությամբ վերջ դրվեց Հունգարիայի նկատմամբ 18-ամյա դիկտատուրային, որը Ֆրանց Յոզեֆ I-ը ներդրել էր 1848 թվականի Հունգարական հեղափոխությունից հետո։ Հունգարիայի թագավորության տարածքային ամբողջականությունը վերականգնվեց։ Համաձայնագրով վերականգնվեց նաև Հունգարիայի թագավորության հին սահմանադրությունը։

Հունգարիայի քաղաքական ղեկավարները ունեին երկու հիմնական նպատակ քննարկումների ժամանակ։ Վերականգնել Հունգարիայի նախկին կարգավիճակը, որը կորցրել էին Հունգարիայի հեղափոխությունից հետո։ Մյուսը վերականգնել բարեփոխումների մասին մի շարք օրենքներ, որոնք հիմնված էին հունգարացի հեղափոխականների 12 պահանջների վրա, որոնք ենթադրում էին քաղաքացիական, քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական իրավունքներ Հունգարիայում։ Ֆրանց Ժոզեֆի կողմից վերականգնվեցին անգամ հունգարիայի հեղափախական խորհրդարանի Ապրիլյան օրենքները։

Համաձայնության ներքո Հաբսբուրգների տարածքները ճանաչվեցին որպես իրական միություն Ավստրիական կայսրության և Հունգարիայի թագավորության միջև և կայսրության մի մասը ղեկավարում էր Ավստրիայի կայսրը, մյուս մասը Հունգարիայի թագավորը։ Ցիսլեյտանիա (ավստրիական) և Տրանսլեյտանիա (հունգարական) պետությությունները ղեկավարում էին առանձին խորհրդարաններ և վարչապետներ։ Երկու երկրները ունեին միասնական դիվանագիտական և պաշտպանական քաղաքականություն։ Այդ պատճառով կար միասնական արտաքին գործերի և պաշտպանության նախարարներ, որոնք երնթարկվում էին ուղղակի միապետներին։

Հունգարիայի և Ավստրիայի հարաբերությունները մինչև հեղափոխությունը անձնական միություն էին, իսկ համաձայնությունից հետո դարձավ իրական միություն։ Այսպիսով, համաձայնությունը հունգարական հասարակության կողմից համարվում էր որպես դավաճանություն հունգարական կենսական շահերին և 1848 թվականի բարեփոխումների ձեռքբերումներին։ Փոխզիջումը մնաց անընդունելի էթնիկ հունգար ընտրողների շրջանում։ Էթնիկ հունգարները չէին աջակցում իշխող Ազատական կուսակցության Հունգարիայի խորհրդարանական ընտրություններում։

## Ծանոթագրություններ
# Ավտոբուս

Միջքաղաքային ավտոբուս Autosan A1012T, Լեհաստան
Աշխարհի առաջին ներքին այրման շարժիչով ավտոբուսը, 1895 թ.
**Ավտոբուս**, ավտո... և լատիներեն՝ (omni) bus - բոլորի համարի հասարակական օգտագործման ավտոմոբիլ՝ 9 և ավելի ուղևորներ փոխադրելու համար։ Ըստ նշանակման, ավտոբուսները լինում են քաղաքային, մերձքաղաքային, միջքաղաքային (տուրիստական), տեղական հաղորդակցության և ընդհանուր նշանակման։ ավտոբուսների տարողությունը կախված է նրանց արտաքին չավւերից (հիմնականում երկարությունից)։

Տարածված են նաև մեկուկես և երկհարկանի ավտոբուսները։ Քաղաքային ավտոբուսների համար սահմանված շարժման առավելագույն արագությունը 70 կմ/ժ է, մերձքաղաքային ու տեղական հաղորդակցության ավտոբուսերինը՝ 80 կմ/ժ, միջքաղաքայիններինը՝ 100 կմ/ժ։

Հայաստանում միջքաղաքային ավտոբուսային երթևեկությունը հիմնվել է 1927 թվականին, իսկ քաղաքայինը՝ 1928 թվականին։ 1971 թվականին Հայաստանում գործում էին 140 քաղաքային, 180 միջքաղաքային, 820 մերձքաղաքային երթուղիներ՝ 32000 Կմ ընդհանուր երկարությամբ։ Երևանի «ԵրԱԶ» ավտոգործարանը պատրաստել է փոքր ավտոբուս, որի պետական փորձարկումը 1971 թվականին արժանացել է բարձր գնահատականի։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 640)։*  |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ավտոբուս»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ավտոբուս» հոդվածին։ |
# Վագրակատու

| **՞**Վագրակատու |
| --- |
|   |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Կենդանիներ |
| Տիպ | Քորդավորներ |
| Դաս | Կաթնասուններ |
| Կարգ | Գիշատիչներ |
| Ընտանիք | Կատվազգիներ |
| Ցեղ | Ակինոնիքս |
| Տեսակ | **Վագրակատու** |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| *Acinonyx jubatus* |
|  Հատուկ պահպանություն |
| Խոցելի տեսակ IUCN 3.1 *Vulnerable* : 219 |
|  Արեալ |
|  |
|   Նախկին տարածվածությունը
  Ցածր խտություն
  Միջին խտություն
  Բարձր խտություն |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 | ITIS**183813** NCBI**32536**

 |
| --- | --- | --- |

 |

Վագրակատու
**Վագրակատու** կամ **հեպարդ** (*Acinonyx jubatus*) խոշոր կատվազգի է, որ ներկայումս տարածված է Աֆրիկայում և Մերձավոր Արևելքում։ Վագրակատուն ամենաարագավազ կենդանին է. նրա արագությունը տատանվում է 100-130 կմ/ժ միջև և ունակ է երեք վայրկյանի ընթացքում մեծացնել արագությունը 0-100 կմ/ժ։

## Ենթատեսակներ

Չորս վագրակատու Սերենգեթի ազգային պարկում, Տանզանիա
Վագրակատվի ենթատեսակները.

* Ասիական վագրակատու (*Acinonyx jubatus venaticus*). Ասիա (նախկինում՝ Աֆղանստան, Հայկական լեռնաշխարհ, Հնդկաստան, Իրան, Իրաք, Իսրայել, Հորդանան, Օման, Պակիստան, Սաուդյան Արաբիա, Սիրիա, Ռուսաստան, ներկայումս միայն Իրան)
* Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկյան վագրակատու (*Acinonyx jubatus hecki*). Հյուսիսարևմտյան Աֆրիկա և արևմտյան Աֆրիկա
* *Acinonyx jubatus raineyii*. արևելյան Աֆրիկա
* *Acinonyx jubatus jubatus*. հարավային Աֆրիկա
* *Acinonyx jubatus soemmeringii*. կենտրոնական Աֆրիկա
* *Acinonyx jubatus velox*

## Տարածվածություն և բնակության վայր

Վագրակատուները հանդիպում են Աֆրիկայում և Ասիայում։ Ասիայում հանդիպում են միայն Խորասանում, Իրան։ Այնտեղ փորձեր են կատարվում փրկել Ասիայի վագրակատուների վերջին պոպուլյացիան։
Վագրակատուները սովորաբար ապրում են բաց տարածություններում։
Վագրակատուներին երբեմն վարժեցրել են այծքաղներ որսալու համար։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վագրակատու» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վագրակատու» հոդվածին։ |
# Մոգար

*Setaria italica*
**Մոգար** (Setaria italica subssp․ mocharicum Al), իտալական կորեկախոտ, չումիզա, դաշտավլուկազգիների ընտանիքի միամյա բույս։ Արմատային համակարգը փնջաձև է, թափանցում է մինչև 1,0 մ․ Ցողունի բարձրությունը 50-150 սմ է, ծաղկաբույլը՝ հասկանման հուրան, սև, դեղին, սպիտակ։ 1000 հատիկի կշիռը՝ 1,5-3,0գ։ Մոգարն օգտագործվում է կերի և պարենի համար։ Մշակվում է մերձարևադարձային և բարեխառն գոտու երկրներում։ Վայրի վիճակում աճում է Ասիայում։

Մոգարի հատիկները ծլում են 8—10 °C-ում, ծիլերը տուժում են -2°-3 °C սառնամանիքներից։ Չորադիմացկուն է։ Նպաստավոր պայմաններում հնձվում է երկու անգամ։ 100 կգ կանաչ զանգվածը համապատասխանում է 17, խոտը՝ 55 կերային միավորի։
Բերքատվությունը՝ 200—250 ց/հա։ Տարածված սորտերն են՝ Դնեպրոպետրովսկի 11, Օմսկի 10 և այլն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 661)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոգար» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոգար» հոդվածին։ |