# Դուհքհա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դուհքհա

կրոնական հասկացություն| Ենթակատեգորիա | տառապանք |
| Մասն է | Three marks of existence |
| Կրոն | բուդդայականություն |
| Հակառակը | sukha |

**Դուհքհա** (հնչում է /ˈduːkə/) (սանսկրիտերեն՝ दुःख, պալի՝ dukkha), «տառապանք», «ցավ», «անհանգստություն», «անբավարարվածություն», կարևոր հասկացություն բուդդայականությունում, ջայնիզմում և հինդուիզմում։ Դրա իմաստը կախված է համատեքստից և կարող է ավելի կոնկրետ վերաբերել անցողիկ «բաների» (զգայական օբյեկտների, ներառյալ մտքերի) հանդեպ ունեցած տենչանքի և կառչելու «անբավարարվածությանը» կամ «անհանգստությանը»՝ դրանցից հաճույք ակնկալելով, միաժամանակ անտեղյակ լինելով այդ անցողիկությունից։ Բուդդայականությունում դուհքհան չորս ազնիվ ճշմարտություններից առաջինի մասն է և գոյության երեք նշաններից մեկը։ Այս տերմինը հանդիպում է նաև հինդուիզմի սուրբ գրություններում, ինչպես օրինակ Ուպանիշադներում՝ մոկշայի (հոգևոր ազատագրման) քննարկումների ժամանակ։ Մինչ դուհքհա տերմինը առաջացել է du*-* («վատ» կամ «դժվար») և kha («դատարկ», «անցք») բառերից, որը նշանակում է սայլի կամ կառքի վատ հարմարեցված ակ, շատ խորդուբորդ ճանապարհորդություն, այն կարող է իրականում առաջացած լինել duḥ-stha*-*ից՝ «dis-/ bad- + stand-», այսինքն՝ «վատ, անկայուն կանգնած», «անկայուն»:

## Ստուգաբանություն և իմաստ

Դուհքհան (սանսկրիտերեն՝ दुःख, պալի՝ dukkha) տերմին է, որը հանդիպում է Ուպանիշադներում և բուդդայական տեքստերում, նշանակելով ամեն ինչ, որ «անհանգիստ է, անհարմար, անհաճո, դժվար, պատճառում է ցավ կամ տխրություն»։ Այն նաև հասկացություն է հնդկական կրոններում՝ անցողիկ երևույթների բնույթի մասին, որոնք ներհատուկ կերպով «անհաճո են», «տառապանք են», «ցավ են», «վիշտ են», «տագնապ են», «թախիծ են» կամ «դժբախտություն են»։ Դուհքհա տերմինը չունի միաբառ անգլերեն թարգմանություն և մարմնավորում է անհաճո մարդկային փորձառությունների տարբեր կողմերը։ Այն հաճախ ընկալվում է որպես սուքհայի (sukha) հակառակը, որը նշանակում է տևական «երջանկություն», «հանգստություն» կամ «հեշտություն»։

### Ստուգաբանություն

#### Առանցքի անցք

Բառը վերջին ժամանակներում բացատրվել է արիական տերմինաբանության բխում, որը վերաբերում է առանցքի անցքին, որը կենտրոնում չէ և հանգեցնում է խորդուբորդ, անհարմար երթևեկության: Ըստ Ուինթրոպ Սարժանտի՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հին արիացիները, ովքեր սանսկրիտ լեզուն բերեցին Հնդկաստան, քոչվոր, ձիաբուծությամբ և անասնապահությամբ զբաղվող ժողովուրդ էին, ովքեր ճանապարհորդում էին ձիերով կամ եզներով: Su- և dus-ը նախածանցներ են, որոնք նշանակում են համապատասխանաբար լավ և վատ: Խա բառը , որը սանսկրիտում ավելի ուշ ստացել է նոր նշանակություն «երկինք», «եթեր» կամ «տարածություն», ի սկզբանե եղել է «անցում» բառը, մասնավորապես արիացիների կառքերից մեկի առանցքի անցքից ոգեշնչված: Այսպիսով, սուխա ի սկզբանե նշանակում էր «առանցքի լավ անցք ունենալ», մինչդեռ դուխա նշանակում էր «առանցքի վատ անցք ունենալ», ինչը հանգեցնում է անհարմարության և շփոթության ։ |  |

Ջոզեֆ Գոլդշտեյնը ՝ ամերիկացի վիպասանայի ուսուցիչ և գրող, ստուգաբանությունը բացատրում է հետևյալ կերպ՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Դուհքհա բառը կազմված է դու- նախածանցից և խա արմատից ։ Du- նշանակում է «վատ» կամ «դժվար»: Խա նշանակում է «դատարկ»։ Այստեղ «դատարկը» վերաբերում է մի քանի բանի՝ մի քանիսը հատուկ, մյուսներն ավելի ընդհանուր: Հատուկ իմաստներից մեկը վերաբերում է անիվի դատարկ առանցքի անցքին: Եթե ​​առանցքը վատ է տեղավորվում կենտրոնական անցքի մեջ, մենք ստանում ենք շատ խորդուբորդ ճանապարհ: Սա լավ նմանություն է սամսառայի միջով ճանապարհորդությանը ։ |  |

#### «Անկայուն դիրք»

Այնուամենայնիվ, ըստ Մոնյե Վիլլիամսի, պալի դուհքհա տերմինի իրական արմատները կարծես սանսկրիտ են दुस्- (*dus-* «վատ») + स्था (*sthā* «կանգնել»):  Հնչյունաբանական կանոնավոր փոփոխությունները սանսկրիտի տարբեր պրակրիտի զարգացման մեջ հանգեցրին *dus-sthā- ից duḥkha-* ի անցմանը՝ դուհքհա։

Անալայոն համաձայնում է, նշելով duḥ-sthā*-*ից ստացված «անհանգիստ» կամ «անհարմար» իմաստները: Մետաքսի ճանապարհի բանասեր Քրիստոֆեր Բեքվիթը մանրամասնում է այս ծագումը։ Ըստ Բեքվիթի՝

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | ...թեև սովորական բուդդիզմում դուհքհայի իմաստը ավանդաբար բացատրվում է որպես «տառապանք», այդ և նմանատիպ մեկնաբանությունները շատ քիչ հավանական են վաղ բուդդիզմի համար: Հատկանշական է, որ ինքը՝ Մոնյե-Ուիլյամսը կասկածում է դուհքհայի սովորական բացատրությանը և դրանից անմիջապես հետո ներկայացնում այլընտրանքային բացատրություն՝ duḥ-stha «վատ կանգնած, անկայուն, անհանգիստ» և այլն։ Այս ձևը նույնպես հաստատված է և շատ ավելի լավ իմաստ ունի որպես սուկհայի Ռիգ Վեդայի իմաստի հակառակը, որը Մոնյե-Ուիլիամսը տալիս է ամբողջությամբ ։ |  |

### Թարգմանություն

Դուհքհայի բառացի իմաստը, ինչպես օգտագործվում է ընդհանուր առմամբ, «տառապանք» կամ «ցավալի» է։ Դրա ճշգրիտ թարգմանությունը կախված է համատեքստից։ Բուդդայական տեքստերի ժամանակակից թարգմանիչները օգտագործում են անգլերեն բառերի բազմազանություն՝ dukh-ի տարբեր ասպեկտները փոխանցելու համար։ Բուդդայական տեքստերի վաղ արևմտյան թարգմանիչները (մինչև 1970-ականները) սովորաբար պալի dukkha տերմինը թարգմանում էին որպես «տառապանք»։ Ավելի ուշ թարգմանիչները շեշտել են, որ «տառապանքը» չափազանց սահմանափակ թարգմանություն է duḥkha տերմինի համար, և նախընտրել են թողնել տերմինը չթարգմանված կա՛մ պարզաբանել այդ թարգմանությունը այնպիսի տերմիններով, ինչպիսիք են տագնապը, վիշտը, հիասթափությունը, անհանգստությունը, անբավարարվածությունը, չունենալ այն, ինչ ցանկանում ես, ունենալ այն, ինչ չես ցանկանում, և այլն։ «Ծնունդը ցավալի է» հաջորդականության մեջ դուհքհան կարող է թարգմանվել որպես «ցավալի»։ Երբ կապված է վեդանայի՝ «զգացողության» հետ, դուհքհան («անհաճո», «ցավալի») հակառակն է սուկհայի («հաճույք», «հաճելի»), սակայն բոլոր զգացողությունները դուհքհա են այնքանով, որ դրանք անկայուն, պայմանավորված երևույթներ են, որոնք անբավարար են, անընդունակ տևական բավարարվածություն տրամադրելու։ Չինաստանում դուհքհա տերմինը հաճախ օգտագործվում է՝ շեշտելու «աղտոտված կարմայի և տառապանքների ազդեցության տակ կյանքի» անբավարարությունը։

## Բուդդայականություն

### Վաղ բուդդայականություն

Դուհքհան գոյության երեք նշաններից մեկն է, մասնավորապես՝ անիտյա («անցողիկ»), դուհքհա («անբավարար»), անատման (առանց տևական էության)։

Տարբեր սուտրաներ ամփոփում են, թե ինչպես են ճանաչողական գործընթացները հանգեցնում անհաճո իրավիճակների և փորձառությունների (դուհքհա) նկատմամբ հակակրանքի՝ կազմելով աղավաղված գործընթաց հաճույքին (սուքհա) կառչելու և տենչալու լրացուցիչ գործընթացի հետ միասին։ Սա արտահայտվում է որպես սամսարա՝ մահվան և վերածննդի շարունակական գործընթաց, բայց նաև ավելի կոնկրետ և ոչ մետաֆիզիկական կերպով՝ հինգ սկանդհաների գործընթացի բանաձևում՝

1. Ծնունդը դուհքհա է, հասունացումը դուհքհա է, ծերացումը դուհքհա է, հիվանդությունը դուհքհա է, մահը դուհքհա է
2. Վիշտը, ողբը, ցավը, թախիծը և հուսահատությունը դուհքհա են
3. Ոչ սիրելի մարդո հետ զուգորդումը դուհքհա է, սիրելիից բաժանումը դուհքհա է
4. Ցանկացածը չստանալը դուհքհա է
5. Եզրակացնելով՝ հինգ կառչող-ագրեգատները (սկանդհաները) դուհքհա են

Վաղ շրջանում շեշտը դրվում էր դուհքհայի բնույթի, կառչման և տենչանքի աղավաղված գործընթացի մեջ ներըմբռնում զարգացնելու կարևորության վրա, որը սկսվում է զգայական շփումից, ինչպես նկարագրված է սկանդհաներում, և թե ինչպես կարելի է հաղթահարել այս աղավաղումը՝ մասնավորապես մեդիտացիաների գործընթացով գագաթնակետին հասնող մտքի մարզման միջոցով։ Սա ամփոփված է չորս ազնիվ ճշմարտությունների ուսմունքներում և բուդդայական արթնացման ուղու այլ բանաձևային արտահայտություններում։

Բուդդայական սուտրաների շրջանակում դուհքհան ունի լայն իմաստ և նաև հատկորոշվել է երեք կատեգորիաներում՝

* Դուհքհա՝ ֆիզիկական տառապանքի նկատմամբ հակակրանք – սա ներառում է ծննդյան, ծերացման, հիվանդության, մահվան ֆիզիկական և մտավոր տառապանքները; տագնապ՝ պայմանավորված նրանով, ինչը ցանկալի չէ
* Վիպարինամա-դուհքհա՝ անհետացող երջանկության հիասթափություն – սա հաճելի կամ երջանիկ փորձառությունների դուհքհան է, որոնք փոխվում են անհաճոյի, երբ հաճելի փորձառություններ առաջացնող պատճառներն ու պայմանները դադարում են
* Սանքհարա-դուհքհա՝ փոփոխվող և անցողիկ «բաների» անբավարարություն – պայմանավորված բաների անկարողությունը մեզ տևական երջանկություն տալու։ Սա ներառում է «հիմնարար անբավարարություն, որը տարածվում է ամբողջ գոյության, կյանքի բոլոր ձևերի վրա, քանի որ կյանքի բոլոր ձևերը փոփոխվող են, անցողիկ և առանց որևէ ներքին միջուկի կամ էության»։ Այս մակարդակում տերմինը ցույց է տալիս տևական բավարարվածության բացակայություն կամ զգացողություն, որ բաները երբեք չեն համապատասխանում մեր ակնկալիքներին կամ չափանիշներին

### Չինական բուդդայականություն

Չինական բուդդայական ավանդույթը ենթարկվել է տաոիզմի և կոնֆուցիական տեսության ազդեցությանը, որը կարծում է, որ դուհքհան կապված է էնդոգեն հիվանդության յոթ հույզերի տեսության հետ՝ պո-ի ոգու ձևավորման միջոցով, և վերաբերում է էգոյի արևմտյան հոգեբանական հասկացությանը կամ մարդու հոգու աստվածաբանական հիշատակմանը: Այս տեսությունը բացատրվում է չինական ավանդական բժշկության կիրառման մեջ՝ հիվանդությունների, ցավերի և տառապանքների բուժման և կանխարգելման համար:

### Բառացի տառապանք և զարթոնք

Արթնանալը, այսինքն՝ արթնանալը դատարկության և կարեկցանքի իրական մտքի մեջ, պարտադիր չէ, որ վերջ դնի ֆիզիկական տառապանքին: Բուդդայական ավանդույթում արթնանալուց հետո տառապանքը հաճախ բացատրվում է որպես նախկին ներկա կյանքի կարմայի մշակում կամ լուծարում:

## Հինդուիզմ

Հինդուիզմում դուհքհան ընդգրկում է բազմաթիվ իմաստներ, ինչպիսիք են ցավի և վշտի ֆենոմենոլոգիական զգացողությունները, աշխարհիկ գոյության սահմանափակումների հանդեպ խորը դժգոհությունը և անցողիկության ավերիչ բնույթը։

Հինդուիստական սուրբ գրություններում, ամենավաղ Ուպանիշադները՝ Բրիհադարանյական և Չհանդոգյան, ամենայն հավանականությամբ նախորդում են բուդդայականությունի ի հայտ գալուն։ Հինդուիզմի այս սուրբ գրություններում սանսկրիտերեն դուհքհա (दुःख) բառը հայտնվում է «տառապանք, վիշտ, տագնապ» իմաստով և Ատմանի («էություն») իմացության միջոցով հոգևոր ձգտման ու ազատագրման համատեքստում։

Վշտի և տառապանքի հասկացությունը, և ինքնաճանաչումը որպես դրանք հաղթահարելու միջոց, լայնորեն հայտնվում է այլ տերմիններով նախաբուդդայական Ուպանիշադներում։ Դուհքհա տերմինը նաև հայտնվում է շատ այլ միջին և ուշ հետբուդդայական Ուպանիշադներում, ինչպես օրինակ Շվետաշվատարա Ուպանիշադի 6.20 տողում, ինչպես նաև Բհագավադ Գիտայում՝ բոլորը մոկշայի և բհակտիի համատեքստերում։

Տերմինը նաև հայտնվում է հինդուիստական փիլիսոփայության վեց դպրոցների հիմնարար Սուտրաներում, ինչպես օրինակ Սամքհյա դպրոցի Սամքհյա կարիկայի բացման տողերում։ Սամքհյա դպրոցը նույնականացնում է տառապանքի երեք տեսակ։ Պատանջալիի Յոգա սուտրաները նշում են, որ «նրա համար, ով ունի խտրականություն, ամեն ինչ տառապանք է» (դուհքհամ էվա սարվամ վիվեկինահ)։

Հինդու սուրբ գրությունների որոշ հատվածներ, որոնք վերաբերում են դուհքհային, հետևյալն են՝

| Հինդու Գրություն | Սանսկրիտ | Հայերեն |
| --- | --- | --- |
| Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad (հատված 4.4.14) | ihaiva santo 'tha vidmas tad vayaṃ na ced avedir mahatī vinaṣṭiḥ ye tad vidur amṛtās te bhavanty athetare **duḥkham** evāpiyanti IAST | Քանի դեռ մենք այստեղ ենք, մենք դա ճանաչում ենք: Եթե ​​դուք դա չգիտեք, մեծ է ձեր կործանումը:
Նրանք, ովքեր դա գիտեն, նրանք դառնում են անմահ: Ինչ վերաբերում է մնացածին, ապա նրանց միայն տառապանք է սպասվում: |
| Chāndogya Upaniṣad (հատված 7.26.2) | na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota **duḥkhatām** sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvam āpnoti sarvaśaḥ IAST | Երբ մարդը ճիշտ է տեսնում, նա չի տեսնում մահ, հիվանդություն կամ նեղություն:
Երբ մարդը ճիշտ է տեսնում, տեսնում է ամեն ինչ, հաղթում է բոլորին, ամբողջությամբ: |
| Բհագավադգիտա (հատված 2.56) | duḥkheṣhv-anudvigna-manāḥ sukheṣhu vigata-spṛihaḥ
vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ sthita-dhīr munir uchyate | Նա, ում միտքը մնում է անխռով թշվառության մեջ, ով չի փափագում հաճույքի, և ով զերծ է կապվածությունից, վախից և բարկությունից, կոչվում է կայուն իմաստության իմաստուն: |
| Բհագավադգիտա (հատված 8.15) | mām upetya punar janma duḥkhālayam aśāśvatam
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṁsiddhiṁ paramāṁ gatāḥ | Հասնելով ինձ՝ այս մեծ հոգիներն այլևս երբեք չեն ծնվել թշվառության այս ժամանակավոր կացարանում, քանի որ նրանք հասել են վերջնական կատարելության: |

## Ջայնիզմ

Դուհքհան բացատրվում է Սաթվարտա սուտրայում, որը 2-րդ դարի հեղինակավոր ջայնական սուրբ գրություն է:

## Տես նաև

* Էքզիստենցիալ ճգնաժամ
* Չորս ազնիվ ճշմարտություններ
* Պաթոս
* Տառապանք

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

Տպագիր աղբյուրներ

* Alexander, James (2019), «The State Is the Attempt to Strip Metaphor Out of Politics», in Kos, Eric S. (ed.), *Michael Oakeshott on Authority, Governance, and the State*, Springer
* Analayo (2013), *Satipatthana. The Direct Path to Realization*, Windhorse Publications
* Anderson, Carol (2013). *Pain and Its Ending: The Four Noble Truths in the Theravada Buddhist Canon*. Routledge. ISBN 978-1-136-81332-0.
* Beckwith, Christopher I. (2015). *Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia* (PDF). Princeton University Press. ISBN 9781400866328.
* Bhikkhu Bodhi (2011), *The Noble Eightfold Path: Way to the End of Suffering*, Independent Publishers Group, Kindle Edition
* Dalai Lama (1998), *The Four Noble Truths*, Thorsons
* Gethin, Rupert (1998), *Foundations of Buddhism*, Oxford University Press
* Goldstein, Joseph (2013), *Mindfulness: A Practical Guide to Awakening*, Sounds True, Kindle Edition
* Harvey, Peter (2013). *The Selfless Mind: Personality, Consciousness and Nirvana in Early Buddhism*. Routledge. ISBN 978-1-136-78336-4.
* Harvey, Peter (2015). «Dukkha, Non-Self, and the Teaching on the Four Noble Truths». In Emmanuel, Steven M. (ed.). *A Companion to Buddhist Philosophy*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-119-14466-3.
* Huxter, Malcolm (2016). *Healing the Heart and Mind with Mindfulness: Ancient Path, Present Moment*. Routledge. ISBN 978-1-317-50540-2.
* Keown, Damien (2000), *Buddhism: A Very Short Introduction*, Oxford University Press, Kindle Edition
* Keown, Damien (2003), *Dictionary of Buddhism*, Oxford University Press, ISBN 0-19-860560-9
* Monier-Williams, Monier (1899), *A Sanskrit-English Dictionary* (PDF), London: Oxford University Press
* Nyanatiloka Thera (2004). «dukkha». *Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines* (5 ed.). Kandy: Buddhist Publication Society. ISBN 9789552400193.
* Prebish, Charles (1993), *Historical Dictionary of Buddhism*, The Scarecrow Press, ISBN 0-8108-2698-4
* Rhys Davids, Thomas William; Stede, William (1921). *Pali-English Dictionary*. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1144-7.
* Sargeant, Winthrop (2009), *The Bhagavad Gita*, SUNY Press
* Smith, Huston; Novak, Philip (2009), *Buddhism: A Concise Introduction*, HarperOne, Kindle Edition
* Walpola Rahula (2007), *What the Buddha Taught*, Grove Press, Kindle Edition
* Williams, Paul (2002), *Buddhist Thought*, Routledge, ISBN 0-415207010

## Հետագա ընթերցում

* Harvey, Peter (1990). *Introduction to Buddhism*. Cambridge University Press.
* Kalupahana, David J. (1992). *A History of Buddhist Philosophy*. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited.
* Lopez, Donald S. (2001). *The Story of Buddhism*. HarperCollins.
* Nanamoli, Bhikkhu (1995). *The Middle Length Discourses of the Buddha: A New Translation of the Majjhima Nikaya*. Boston: Wisdom Publications. ISBN 0-86171-072-X.
* Potter, Karl (2004). *The Encyclopedia of Indian Philosophies, Vol. IX: Buddhist philosophy from 350 to 600 AD*.
* Ronkin, Noa (2005). *Early Buddhist Metaphysics: the Making of a Philosophical Tradition*. Routledge.

## Արտաքին հղումներ

* Everything Is Teaching Us, Ajahn Chah (2018), Amaravati Publications
* How does mindfulness transform suffering? I: the nature and origins of dukkha, JD Teasdale, M Chaskalson (2011)
* Explanations of dukkha, Tilmann Vetter (1998), Journal of the International Association of Buddhist Studies
* What Buddha Taught, Walpola Rahula
* *Dukkha*, edited by John T. Bullitt - Access to Insight
* *The Buddha's Concept of Dukkha*, Kingsley Heendeniya
* *Ku* 苦 entry(չաշխատող հղում)
 (use "guest" with no password for one-time login), Digital Dictionary of Buddhism
* The Buddha Did Not Teach an End to Suffering, Douglas C. Bates