Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Իրանական լեռնաշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանական լեռնաշխարհ
**Իրանական լեռնաշխարհ** կամ **Իրանական բարձրավանդակ** (պարս.՝ فلات ایران), Առաջավոր Ասիայի լեռնաշխարհներից ամենամեծն ու ամենաանապատայինն է։

## Աշխարհագրական դիրք

Իրանական լեռնաշխարհը արևմուտքից արևելք ձգվում է մոտ 2500 կմ, իսկ հյուսիսից հարավ՝ 1500 կմ երկարությամբ։ Լեռնաշխարհի ⅔-ը ընկած է Իրանի, իսկ մնացած մասը Աֆղանստանի, Պակիստանի և Թուրքմենստանի տարածքներում։

Զագրոսի լեռնաշղթայի հարավային մասը տիեզերքից
Լեռնաշխարհի ծայրամասային լեռների հյուսիսային և հարավային աղեղները լայն են բացված։ Լեռներից իր բարձրությամբ առանձնապես (մինչև 7690 մ) աչքի է ընկնում Հինդուկուշ լեռնաշղթան։ Լեռնաշխարհի հարավարևմտյան մասով ձգվում է ընդարձակ Զագրոսի լեռնաշղթան (մինչև 4548 մ)։

Լեռնաշխարհի կենտրոնական և հյուսիսային շրջաններում են տարածվում Դաշթե Քևիր, Դաշթե Լութ, Դաշթե Մարգոու անապատները։

Լեռնաշխարհի հարավարևմտյան և հյուսիսային մասերում կան նավթի ու գազի խոշոր հանքավայրեր։

## Կլիմա

Կլիման մերձարևադարձային է։ Տարեկան տեղումների քանակը 50 - 150 մմ է։

## Բուսականություն

Քարքարոտ անապատներում աճում են էֆեմերներ, օշինդր, աղուտաբույսեր։ Ավազուտներում հանդիպում է սաքսաուլ։ Լեռների վերին մասերը զբաղեցնում են լեռնային տափաստանները։ Բացառություն են կազմում Կասպից ծովի կողմում գտնվող Էլբուրսի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերը, որտեղ արևմտյան և հյուսիսարևմտյան քամիների շնորհիվ մեծ քանակությամբ տեղումներ են լինում (2000 մմ)։ Այդ պատճառով այստեղ աճում են խոնավ լայնատերև անտառներ։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 452)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Իրանական լեռնաշխարհ» հոդվածին։ |
# Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայր

**Ինդոս-գանգեսյան հարթավայր**, ալյուվիալ բերրի հարթավայր Հնդկաստանի, Պակիստանի և Բանգլադեշի տերիտորիաներում։ Գտնվում է Հիմալայների և Դեկանի սարահարթի միջև։ Երկարությունը մոտ 3 հազ. կմ է, լայնությունը՝ 250-350 կմ, մակերեսը՝ 0,70 միլիոն կմ2։ Ալպյան նախալեռնային ճկվածք է՝ լցված Հիմալայների մերձակա լանջերի քայքայված նյութերով, ծածկված ալյուվիալ բերվածքներով։ Համարվում է մարդկային քաղաքակրթության հնագույն օրրաններից մեկը։ Հարթավայրում գտնվող խոշորագույն բնակավայրերն են Դելին, Կալկաթան (Հնդկաստան), Կարաչին, Լահորը (Պակիստան)։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* *Индо-Гангская равнина* հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում

Կաղապար:Բանգլադեշ-անավարտ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 340)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ինդոս-Գանգեսյան հարթավայր» հոդվածին։ |
# Չուկոտերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Չուկոտերեն**  |
| --- |
| Տեսակ | բնական լեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | Chukotkan? |
| Երկրներ |  Ռուսաստան |
| Խոսողների քանակ | 5100 մարդ (2010) |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | լուրջ սպառնալիք |
| Գրերի համակարգ | կյուրեղագիր |
| IETF | ckt |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | чук 800 |
| ISO 639-3 | ckt |
|  Chukchi language Վիքիպահեստում |

**Չուկոտերեն**, լուորավետլաներեն, չուկչիների լեզուն։ Պատկանում է հնասիական լեզվաընտանիքի չուկոտա-կամչատկյան խմբին։ Խոսողների թիվը՝ մոտ 5 հզ․ (2010)։ Գլխավորապես տարածված է Չուկոտկայի ինքնավար շրջանում և Յակուտիայի Նիժնեկոլիմսկի շրջանում։

Կառուցատիպով կցական է։ Հնչյունական համակարգում առկա է ձայնավորների ներդաշնակություն։ Ունի նախամասնիկավորում և վերջամասնիկավորում։ Մասնիկավորումը գործադրվում է նաև զանազան հարաբերություններ (դիմայնություն, ստացականություն, վերաբերություն, բացասում ևն) արտահայտելու համար։ Հարուստ է հոլովման ու խոնարհման ձևերով։ Շարահյուսության մեջ առկա են անվանական ու էրգատիվ կառույցներ, ներմարմնավորում։ Այբուբենը 1931-ից՝ լատինագիր, 1936-ից՝ ռուսագիր։

## Գիր

Ըստ որոշ աղբյուրների՝ չուկոտերեն առաջին գիրքը տպագրվել է դեռևս 1823 թվականին՝ 10 օրինակ տպաքանակով.

Ժամանակակից չուկոտերենի այբուբենը․

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж | З з | И и |
| Й й | К к | Ӄ ӄ | Л л | Ԓ ԓ | М м | Н н | Ӈ ӈ | О о | П п |
| Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ |
| Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | ʼ |

## Չուկոտերենի հրատարակված բառարաններ

* *Богораз, Владимир Германович* Луораветланско-русский (чукотско-русский) словарь / Под ред. С. Н. Стебницкого. — М.; Л., 1937.
* *Молл Т. А., Инэнликэй П. И.* Чукотско-русский словарь. — Л.: Государственное учебно-педагогическое издательство министерства просвещения РСФСР. Ленинградское отделение, 1957.
* *Инэнликей П. И.* Словарь чукотско-русский и русско-чукотский. — Л., 1987.
* *Рахтилин В. Г.* Чукотско-русский тематический словарь. Учебное пособие для учащихся 5—9 классов. — СПб.: Просвещение, 2003. — 126 с. — ISBN 5-09-002585-1
* *Инэнликей П. И.* Словарь чукотско-русский и русско-чукотский. — СПб.: Дрофа, 2006. — 255 с. — ISBN 5-94745-170-0

## Գրականություն

* Скорик П․ Я․, Грамматика чукотского языка, ч․ 1, М․–Л․, 1961, ч․ 2, Л․, 1977․

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չուկոտերեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 68)։*  |
# Հոներ

Հոները արշավում են Հռոմ (Ուլպիանո Կեկիի պատկերը)
**Հոներ** (հուն․՝ *Hunnoi*
, լատիներեն՝ Chunni, Hunni), քոչվոր ժողովուրդ, ձևավորվել է 2-4-րդ դարերում մերձուրալյան տարածքներում ուգրական ու սարմատական ցեղերից, որոնց միացել էին Մոնղոլիայի տափաստաններից գաղթած թուրքալեզու հուննու ցեղերը (չինարեն՝ 匈奴
)։

IV դ. 70-ական թթ. հոները զանգվածաբար գաղթել են Հյուսիսային Կովկաս, ապա՝ Դոնի ավազան և հյուսիս մերձսևծովյան շրջաններ՝ խթանելով ժողովուրդների մեծ գաղթը։ 394-395-ին Կովկասով անցել են Ասորիք և Կապադովկիա, սպառնացել Արևելյան Հռոմեական կայսրությանը։ Ռազմական դեմոկրատիայի պայմաններում ապրող հոների ցեղամիավորումը իր հզորության գագաթնակետին է հասել ռազմառաջնորդ Աթթիլայի օրոք (434-453)։ 451-ին նրանք ներխուժել են Գալլիա, բայց Կատալաունյան դաշտերում ջախջախվել են հռոմեացիների, վեստգոթերի և ֆրանկների միացյալ ուժերից։ Աթթիլայի մահից հետո հոները ցրվել են տարբեր երկրներ (Պաննոնիա, Դակիա, Իրան և այլուր)։ V դարից նրանց անունով Դերբենդի անցքը կոչվել է «Հոնաց պահակ»։ Փավստոս Բուզանդի վկայությամբ, մոտ 335-ին հոները մասնակցել են մազքութների՝ Հայաստան կատարած արշավանքին։ Սասանյան Իրանի դեմ 450-451-ին մղած ազատագրական պատերազմում հայերը օգնություն են խնդրել հոներից։ 450-ին՝ Խաղխաղի ճակատամարտից հետո կնքվել է հայ-հոնական պայմանագիր (տես Հայ-հոնական դաշինք 450), որով հոները պարտավորվել են օգնել հայերին՝ ընդդեմ Իրանի։ Սակայն հոները միայն Ավարայրի ճակատամարտից (451) հետո են հարձակումներ գործել Իրանի վրա, իսկ հետագայում նույնիսկ վարձվել են նրանից՝ Աղվանքում ապստամբությունը ճնշելու համար։ VI դ. սկզբին հոների առանձին ցեղերի Մժեժ Գնունին վտարել է Հայաստանից, որի համար Սասանյաններից ստացել է Հայոց մարզպանի պաշտոնը։ 530-ական թթ. հայ հոգևորականները քրիստոնեություն են տարածել հոների որոշ մասի մեջ։ 680-ական թթ. հոների առաջնորդ Ալփ-Իլիթվերը դիմել է հայ եկեղեցու առաջնորդներին՝ քրիստոնեություն ընդունելու խնդրանքով։ Իսրայել եպիսկոպոսը մեկնել է հոների մոտ և քրիստոնյա դարձրել իշխաններին։ Պատմական գրականության մեջ սպիտակ հոներ անվանել են հեփթաղներին։ VIII դարից հոների մասին հիշատակությունը դադարել է։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 544)։*  |
# Որոնողական ռոբոտ

**Որոնողական ռոբոտ** («վեբ-սարդ»), որոնողականի տվյալների հենք տվյալների մուտքագրման նպատակով ինտերնետային էջերի ընտրության համար նախատեսված և որոնման համակարգի բաղկացուցիչ հանդիսացող ծրագիր է։

Գործողությունների սկզբունքով սարդը հիշեցնում է սովորական բրաուզերին։ Այն վերլուծում է էջի բովանդակությունը, որոշակի հատուկ տեսքով պահպանում է այն որոնողական մեքենայի սերվերի վրա և հղումներով անցնում է հաջորդ էջերին։ Որոնողական մեքենաների տերերը երբեմն սահմանափակում են կայքի ներսում սարդի մուտքի խորությունը և տեսածրվող տեքստի առավելագույն չափը, ինչի հետևանքով որոնողական մեքենան կարող է չափազանց մեծ կայքերն ինդեքսավորել ոչ ամբողջովին։

Բացի սովորական սարդերից գոյություն ունեն այսպես կոչված «փայտփորիկներ»՝ ռոբոտներ, որոնք «թակում են» ինդեքսավորված կայքը, որպեսզի ստուգեն դրա հասանելիությունը։ Էջերի շրջանցման կարգը, այցելության հաճախությունը, ցիկլավորումից պաշտպանությունը, ինչպես նաև նշանակալի տվյալների առանձնացման չափանիշները որոշվում են տվյալային որոնման ալգորիթմներով։ Մեծ մասամբ մի էջից մյուսին անցումն իրականացվում է առաջին և հաջորդող էջերում պարունակվող հղումներով։ Շատ որոնման համակարգեր օգտագործողին հնարավորություն են տալիս նաև կայքն ինքնուրույն ավելացնել ինդեքսավորման հերթում։ Սովորաբար դա էականորեն արագացնում է կայքի ինդեքսավորումը, իսկ այն դեպքերում, երբ արտաքին ոչ մի հղում չի տանում դեպի կայք, գործնականում միակ հնարավորությունն է նշել նրա գոյությունը։

Կայքի արագ ինդեքսավորման ևս մեկ միջոց է հանդիսանում որոնման ծառայություններին պատկանող վեբ-վերլուծիչ համակարգերի ավելացումը կայքում։ Օրինակ ինչպիսիք են՝ Google Analytics, metrika.yandex.ru և top.mail.ru-ն՝ համապատասխանաբար Google-ից, Yandex-ից և Mail.Ru-ից։
Կայքի ինդեքսավորումը կարելի է սահմանափակել robots.txt նիշքի օգնությամբ։
Ինդեքսավորումից ամբողջական պաշտպանություն կարելի է ապահովել այլ միջոցներով, օրինակ՝ կայքի վրա գաղտնաբառի տեղադրմամբ կամ մինչ բովանդակությունն ստանալը գրանցման ձևի լրացման պահանջով։

## Գրականություն

* Cho, Junghoo, "Web Crawling Project" Արխիվացված 2013-07-07 Wayback Machine, UCLA Computer Science Department.
* A History of Search Engines, from Wiley
* WIVET is a benchmarking project by OWASP, which aims to measure if a web crawler can identify all the hyperlinks in a target website.
* Shestakov, Denis, "Current Challenges in Web Crawling" and "Intelligent Web Crawling", slides for tutorials given at ICWE'13 and WI-IAT'13.

## Աղբյուրներ

*
# Տեղագրություն

Տեղագրություն

գիտական բնագավառ, հիմնական առարկա| Ենթակատեգորիա | ֆիզիկական աշխարհագրություն |
| Մասն է | • physical geography and environmental geoscience  • ֆիզիկական աշխարհագրություն |
| Հետազոտվում է | topographic cartography |
| Ով է կիրառում | topographer |

Եվրոպայի տեղագրությունը
Իռլանդիայի տեղագրությունը
**Տեղագրություն** կամ **երկրագրություն**, աշխարհագրության ճյուղ, որն զբաղվում է կոնկրետ տերիտորիաների (մայրցամաքների, երկրների, խոշոր շրջանների) ուսումնասիրությամբ, ստացված արդյունքների վերլուծմամբ և օրինաչափությունների հայտնաբերմամբ։ Տվյալներ է հաղորդում տարբեր երկրների բնության, տնտեսության և ժողովրդի կյանքի տարբեր կողմերի վերաբերյալ։ Ընդունված է Երկրագրության երկու ուղղություն՝ ֆիզիկա-աշխարհագրական և տնտեսա-աշխարհագրական։ Երկրագրության մեջ մեծ տեղ է հատկացվում պատճառական կապերին, ինչպես նաև բնական և տնտեսական համալիրների փոխներգործությաևը, որը հանգեցնում է ընդհանուր երկրագրական ուսումնասիրությունների։

Գիտատեխնիկական դիսցիպլինը զբաղվում է տեղանքի աշխարհագրական և երկրաչափական ուսումնասիրությամբ՝ հանույթային աշխատանքների հիման վրա տեղագրական քարտեզներ կազմելով։ Տեղագրության ոլորտի մեջ են մտնում տեղագրական քարտեզների դասակարգման, դրանց բովանդակության մշակման և ճշտման, կազմման մեթոդիկայի, ինչպես նաև տեղանքի բազմակողմանի ուսումնասիրման հարցերը, որոնց ընթացքում բացահայտվում են տեղանքի մակերևույթի ձևերը, չափերը, տարածման օրինաչափությունները և այլն։ Առաջին տեղագրական հանույթային աշխատանքները կատարվել են դեռևս XVI դարում։ Ավելի ճշգրիտ տեղագրական քարտեզներ կազմվել են XVIII դարում, երբ հանույթային աշխատանքներն իրականացվեցին ճշգրիտ գեոդեզիական գործիքներով և սարքավորումներով։

Տեղագրական հանույթի եղանակներն ու ձևերը էլ ավելի կատարելագործվեցին XX դարում, երբ մշակվեցին հանույթի օդային, տիեզերական, աերոնկարների և տիեզերական նկարների վերծանման եղանակները, օգտագործվեցին ռադիոհեռաչափերն ու էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաները։ Ընդհանուր զարգացմանը համընթաց տեղագրություն տրոհվել է առանձին ճյուղերի, ակնաչափական կամ բուսոլային, տախիոմետրիական, մենզուլային, աերոլուսանկարահանման, ֆոտոթեոդոլիտային, համակցված, տիեզերական, տարբեր կարգի նիվելիրացման։ Տեղագրական սովորական քարտեզների փոխարեն ստեղծվում են իրենց ճշտությամբ ավելի հուսալի ֆոտոքարտեզներ, ֆոտոպլաններ և այլն։ Տեղագրական հանույթային աշխատանքների ժամանակ կիրառվող ժամանակակից մեթոդները հնարավորություն են տալիս քարտեզագրելու ոչ միայն Երկրի, այլև Լուսնի, Մարսի, Վեներայի և այլ մոլորակների տեսանելի և անտեսանելի մակերևույթները։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 621)։*  |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 645)։*  |
# Նավագնացություն

«Առագաստանավն ու շոգենավը Սալամինա կղզու մոտ»
**Նավագնացություն**, նավի շարժումը կառավարելու համար անհրաժեշտ գիտական առարկաների համախումբ։ Բաղկացած է նավագնացություն, լոցիա, ծովագնացային ասաղագիտություն, հիդրոգրաֆիա, հիդրոօդերևութաբանություն, ծովային պրակտիկա, մագնիսական կողմնացույցի պրակտիկ դևիացիա (շեղում) բաժիններից։ Նավի շարժման կառավարման պրոցես, որը հիմնվում է նավարկության պայմանների, նավի շարժման ուղղության, արագության, դիրքի և վիճակի՝ տեսողական կամ գործիքներով անընդհատ վերահսկման վրա։ Գործիքներով վերահսկումը կատարվում է նավագնացության ավտոմատ համակարգերի (գիրոկողմնացույց, Էխոլոտ, ոադիոլոկացիոն կայաններ, ռադիոպելենգատորներ, ժամանակի ճշգրիտ չափիչներ և այլն) միջոցով։ Տեսողական վերահսկումը հիմնված է նավավարի գիտելիքների, փորձի և հմտության վրա։ Նավագնացության կարգը սահմանվում է միջազգային և տեղի կանոնների համաձայն։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 186)։*  |
# Ծովային քարտեզ

Ծովերը գրավում են երկրագնդի մակերևույթի 71%-ը, որը հենց խոսում է այն մասին, թե ինչպիսի նշանակություն կարող է ունենալ ծովային քարտեզների կազմումը։
Ծովային քարտեզները կազմվում են տարբեր նպատակների համար, սակայն ամենակարևորը նավարկության քարտեզների կազմումն է, որոնք ծառայում են ծովում նավարկելու նպատակին։ Նավարկության քարտեզները պատկերում են բոլոր այն տարրերը, որոնք կարևոր են ժամանակին և անվթար նավարկություն կատարելու համար։

Նավարկության քարտեզները պատկերում են ծովի հատակի ռելիեֆը խորության նիշերով և իզոբատերով, գրունտը, ստորջրյա և վերջրյա վտանգավոր օբյեկտները, ծովային հոսանքները, մագնիսական խոտորումները, նավարկությանն օժանդակող կառուցվածքները /փարոսներ, ձայնային ազդանշաններ, խորաչափեր, ջրանցքներ, խարսխակայաններ և այլն/, ափի բնույթը և մատչելիությունը, ափամերձ հատվածի ռելիեֆը և այլն։

Ծովային քարտեզները բացառապես կազմում են Մերկատորի պրոյեկցիայով։

Ծովային նավարկության քարտեզներն ըստ մասշտաբի բաժանվում են 4 հիմնական խմբի.

1. ծովային պլաններ 1:25000 և ավելի խոշոր մասշտաբի քարտեզներ։ Օգտագործում են բացառապես նավերը նավահանգիստ և նավամատույց մտցնելու համար,
2. ծովային մասնավոր քարտեզներ կազմվում են 1:25000 – 1:100000 մասշտաբի։ Օգտագործում են ափին մոտիկ նավարկելու համար. նավի ընթացքը որոշվում է տեսանելի օբյեկտներով,
3. ուղևորության քարտեզներ կազմվում են 1:100000 – 1:500000 մասշտաբով. նույնպես նախատեսվում են ափին մոտիկ նավարկություն կատարելու համար, սակայն երբեմն նավը կարող է այնքան հեռանալ, որ ափերը տեսանելի չլինեն,
4. ընդհանուր /գեներալնի/ քարտեզներ կազմվում են 1:500000 –ից փոքր մասշտաբով. օգտագործվում են գերազանցապես բաց ծովում նավարկելու համար՝ օգտվելով երկնային լուսատուներից։

Նշված այս խմբերից առանձնահատուկ տեղ են գրավում ուղևորության քարտեզները, որոնք սովորաբար պատկերում են ծովային ամբողջական ավազանները։ Ուղևորության քարտեզներ կազմելիս կախված ջրային ավազանից օգտագործում են ընդունված մասշտաբներից տարբեր մասշտաբներ, սակայն ամեն մի ավազանի համար պարտադիր է միևնույն մասշտաբի պահպանումը։
Ուղևորոււթյան քարտեզների առանձին թերթերի բաժանումը և մեծությունը տարբեր է լինում, կախված պատկերվող ավազանի քարտեզների թերթերի ընդգրկման հարմարություններից։
Նավարկության բոլոր քարտեզների շրջանակները և համարները տվյալ ավազանի համար ցույց են տրվում նույն ավազանի համար կազմած առանձին փոքր մասշտաբի քարտեզով, որը կոչվում է հավաքական թերթ։ Վերջինները հեշտացնում են ամեն մի ավազանի սահմաններում պահանջվող թերթերը գտնելը և օգտագործելը։
Ծովային քարտեզների վրա ընդունված է իզոբատեր անցկացնել այն դեպքում, երբ հատակի ռելիեֆն ուսումնասիրված է շատ մանրամասն և հաստատ տվյալներ կան հարևան նիշերի միջև ընկած տարածությունում ռելիեֆի ձևերի մասին, հակառակ դեպքում չի թույլատրվում իզոբատեր անցկացնել, որովհետև անհայտ է մնում հարևան խորության նիշերի միջև ռելիեֆի ձևերի առկայությունը։
# Գասպար Մոնժ

| **Գասպար Մոնժ** Gaspard Monge |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | մայիսի 9, 1746(1746-05-09)[…] Բոն, Ֆրանսիայի թագավորություն |
| Մահացել է | հուլիսի 28, 1818(1818-07-28)[…] (72 տարեկան) Փարիզ, Բուրբոնների վերականգնում |
| Գերեզման | Պանթեոն (Փարիզ) և Պեր Լաշեզ |
| Քաղաքացիություն |  Ֆրանսիա |
| Մասնագիտություն | մաթեմատիկոս, քաղաքական գործիչ, ֆիզիկոս, համալսարանի դասախոս, ճարտարագետ, քիմիկոս և ուսուցիչ |
| Հաստատություն(ներ) | Պոլիտեխնիկական դպրոց, École royale du génie de Mézières?, Institut d'Égypte? և Q60851178? |
| Գործունեության ոլորտ | դիֆերենցիալ երկրաչափություն |
| Պաշտոն(ներ) | Member of the Council of Five Hundred?, Պահպանողական սենատի անդամ, Ֆրանսիայի պեր, նախագահ, տնօրեն, տնօրեն, Minister of the French Navy? և president of the French Academy of Sciences? |
| Անդամակցություն | Փարիզի գիտափիլիսոփայական միություն, Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Մասոնականություն, Society of 1789? և Թուրինի գիտությունների ակադեմիա |
| Ալմա մատեր | Fénelon - La Trinité School? (1764) |
| Տիրապետում է լեզուներին | իսպաներեն և ֆրանսերեն |
| Եղել է գիտական ղեկավար | Ժան Բատիստ Բիո |
| Հայտնի աշակերտներ | Jean Nicolas Pierre Hachette?, Étienne-Louis Malus?, Charles Julien Brianchon? և Ժան Բատիստ Մյոնիե |
| Պարգևներ |    և Էյֆելյան աշտարակի 72 անունների ցանկ |
| Ամուսին(ներ) | Marie-Catherine Monge? |
| Երեխա(ներ) | Emilie Monge? և Louise Monge? |
| Հայր | Jacques Monge? |
| Մայր | Jeanne Rousseau? |
| Ստորագրություն  |
|  Gaspard Monge Վիքիպահեստում |

**Գասպար Մոնժ** (ֆրանսերեն՝ Gaspard Monge, comte de Péluse, մայիսի 9, 1746(1746-05-09)[…], Բոն, Ֆրանսիայի թագավորություն - հուլիսի 28, 1818(1818-07-28)[…], Փարիզ, Բուրբոնների վերականգնում), ֆրանսիացի մաթեմատիկոս և հասարակական-պետական գործիչ, Փարիզի ԳԱ անդամ (1780)։

## Գործունեություն

Մեզյերիի ռազմաինժեներական դպրոցի (1768), Փարիզի Պոլիտեխնիկական դպրոցի պրոֆեսոր (1794)։ Գործուն մասնակցություն է ունեցել Բարձրագույն նորմալ դպրոցի և Պոլիտեխնիկական դպրոցի հիմնադրմանը։ Մասնակցել է Նապոլեոնի եգիպտական արշավանքին (1798—1801)։ Առաջին կայսրության շրջանում դարձել է սենատոր, ստացել կոմսի տիտղոս։ Բուրբոնների վերահաստատումից հետո զրկվել է բոլոր կոչումներից և պաշտոններից Մոնժի հիմնական աշխատանքները վերաբերում են երկրաչափությանը։ Մոնժի գծագրական երկրաչափության հիմնադիրն է։ Մոնժը հանգամանորեն շարադրել է տարածական կորերի և մակերևույթների դիֆերենցիալ երկրաչափությունը, տվել է մասնական ածանցյալներով հավասարումների երկրաչափական մեկնաբանումը և երկրաչափական փաստերը շարադրել մասնական ածանցյալների տեսության լեզվով։ Մոնժի աշխատանքներ ունի նաև մաթեմատիկական անալիզի, քիմիայի, օպտիկայի, օդերևութաբանության և կիրառական մեխանիկայի վերաբերյալ։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գասպար Մոնժ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 702)։*  |
# Երկրային էլիպսոիդ

**Երկրային էլիպսոիդ**, երկրի ձևը (գեոիդը) լավագույնս ներկայացնող պտտման էլիպսոիդ։ Երկրային էլիպսոիդը որոշվում է այնպես, որ.

1. նրա և գեոիդի ծավալները լինեն հավասար,
2. հասարակածի հարթությունը համընկնի երկրի հասարակածի հարթությանը, իսկ փոքր առանցքը՝ երկրի պտտման առանցքին,
3. երկրային էլիպսոիդի և գեոիդի չափերի տարբերությունների քառակուսիների գումարը լինի ամենափոքրը։

Երկրի մակերևույթի այս կամ այն մարզի սահմաններում գեոիդի ձևը լավագույն կերպով ներկայացնելու համար կիրառում են ամենից հարմար երկրային էլիպսոիդը և այն որոշում երկրորդ ու երրորդ պայմաններով։ Գեոդեզիայի և քարտեզագրության մեջ բոլոր չափումները, որ կատարվում են երկրի մակերևույթի վրա, վերաբերում են երկրային էլիպսոիդին, որի վրա հարմար է լուծել բոլոր մաթեմաթիկական խնդիրները։

## Արտաքին հղումներ

* В.Л.Пантелеев. *Теория фигуры Земли* (курс лекций)
* Веб-сайт Международного геодезического и геофизического союза
* Краткая биография Вальбека (անգլ.՝ Walbeck) на сайте Хельсинского Университета Արխիվացված 2012-02-24 Wayback Machine (англ.)
* Le procès des étoiles 1735-1771 ASIN։ B0000DTZN6
* Le Procès des étoiles ASIN։ B0014LXB6O
* Le procès des étoiles 1735-1771 ISBN 978-2-232-11862-3

## Գրականություն

1. *Багров М. В., Боков В. О., Черваньов І. Г.* Землезнавство. — К.։ Либідь, 2000. ISBN 966-06-0057-7

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 622)։*  |
# Պուլսարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլսարի սխեմատիկական պատկերը։ Գնդի կենտրոնում գտնցում է նեյտրոնային աստղը

**Պուլսարներ** (ռադիոճառագայթման բաբախող աղբյուրներ), արտահայտության կրճատ ձևը, բաբախիչներ, իմպուլսային էլեկտրամագնիսական ճառագայթման տիեզերական աղբյուրներ։

## Պատմություն

Հայտնաբերվել են 1967 թվականին։ Ըստ ռադիոճառագայթման տիպի պուլսարները խիստ տարբերվում են տիեզերական ռադիոճառագայթման բոլոր աղբյուրներից։ Հայտնի պուլսարների թիվը արդեն 1982 թվականին անցնում էր 300-ից։

## Արժեքներ

Դրանց իմպուլսների պարբերության արժեքները գտնվում են 0,033-3,75 վրկ տիրույթում։ Առավել հաճախ հանդիպող պարբերությունն է 0,6 վրկ։ Պուլսարների առաջին դիտումները վկայում էին դրանց պարբերությունների հաստատուն լինելու մասին։ Հետագայում պարզվեց, որ որոշ Պուլսարներ պարբերությունները շատ դանդաղ (վրկում 10−13-ից 10−18 վրկ) աճում են։ Երբեմն տեղի է ունենում նաե պարբերության անակնկալ փոփոխություն։

## Համաստեղություններում

Պուլսարներից երկուսը նույնացվել են Ցուլ և Առագաստ համաստեղություններում գտնվող հայտնի գերնոր աստղերի մնացուկների հետ։ Դրանցից մեկի՝ Խեցգետնաձև միգամածությունում գտնվող պուլսարի իմպուլսային ճառագայթումը դիտվել է նաև տեսանելի, ռենտգենյան և գամմա տիրույթներում։

## Տես նաև

* Նեյտրոնային աստղ
* Մագնետար

## Գրականություն

* *Малов И. Ф., Малофеев В. М.* Пульсары: 20 лет исследований // *Земля и Вселенная*. — 1991. — № 1. — С. 16—22.

## Արտաքին հղումներ

* Ովքե՞ր են մեզ տիեզերքից պարբերական իմպուլսներ ուղարկում
* Пульсары — эталоны времени Телестудия Роскосмоса

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 460)։*  |