Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Գեոդինամիկա

**Գեոդինամիկա**, գիտություն Երկիր մոլորակի էվոլյուցիայի ընթացքում առաջացող խորքային ուժերի և պրոցեսների մասին, որոնցով պայմանավորվում է Երկրի ընդերքում նյութի տեղաշարժերը։

Գեոդինամիկան հանդիսանում է միավորող գիտություն, այն հիմնվում և օգտագործում է երկրաբանության, գեոքիմիայի և գեոֆիզիկայի տվյալները, ինչպես նաև լայնորեն օգտագործում է ընդերքային պրոցեսների մաթեմատիկական և ֆիզիկական մոդելավորումը։

## Գրականություն

* Ն. Լ. Դոբրեցով, Ա. Գ. Կիրդյաշին, Ա. Ա. Կիրդյաշին, Խորքային գեոդինամիկա. Նովոսիբիրսկ. 2002. էջեր՝ 373։
* Ա. Ս. Բատուգին, Գեոդինամիկական բաժանում. Մոսկվա. ՄՊԼՀ. 2003. ISBN 5-94999-007-2.

## Արտաքին հղումներ

* Գիտական նախագիծ - Գեոդինամիկա On-Line Արխիվացված 2009-10-09 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գեոդինամիկա» հոդվածին։ |
# Գեոդեզիկ գծեր

**Գեոդեզիկ գծեր**, մակերևույթի վրա գտնվող գծեր, որոնց գլխավոր նորմալները համընկնում են մակերևույթի նորմալների հետ։ Գեոդեզիկ գծերը հարթության վրա ուղիղներ են, գնդի վրա՝ մեծ շրջանագծեր, ուղղությամբ շրջանային գլանի վրա՝ պտուտակային գծեր։ Լրիվ որոշվում են իրենց մեկ կետով և այդ կետում տրված ուղղությամբ։ Մակերևույթի երկու բավականաչափ մոտ կետեր իրար միացնող բոլոր գծերից ամենափոքր երկարություն ունեցողները գեոդեզիկ գծերն են։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 14)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գեոդեզիկ գծեր» հոդվածին։ |
# Գեոիդ

**Գեոիդ**, ձև, որը կառաջացնեին ջրի որոշակի միջին մակարդակ ունեցող Համաշխարհային օվկիանոսը և նրա հետ կապված ծովերը՝ մակընթացությունների, ներքին հոսանքների, մթնոլորտային տարբեր ճնշումների ազդեցության բացակայության դեպքում։ Այն բավական ճշտորեն կարելի է ներկայացնել որպես պտտման Էլիպսոիդ։ Գեոիդից են հաշվում նիվելիրային բարձրությունները։ Ժամանակակից տվյալներով, ամենից հարմար ընտրված երկրային սֆերոիդից գեոիդի շեղման միջին մեծությունը կազմում է մոտ ±50 մ, առավելագույնը՝ ±1000 մ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 14)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գեոիդ» հոդվածին։ |
# Աշխարհագրական լայնություն

Հասարակածը (կապույտ) երկրագունդը կիսում է երկու մասի և հատում է միջօրեականը (դեղին) 90° անկյան տակ: Այս պատկերի բոլոր հոծ գծերը օրթոդրոմներն են: Կետագծերը՝ զուգահեռականները (նույն լայնություն ունեցող գծերը)
Տարբերությունը գեոդեզիական լայնության (φ) և գեոցենտրիկ լայնության միջև(ψ)
**Աշխարհագրական լայնություն**, աշխարհագրական կոորդինատներից մեկը, որը ցույց է տալիս կետի դիրքը Երկրի մակերևույթի և այլ երկնային մարմինների վրա, ինչպես նաև երկնոլորտում։

Լայնությունն ընդունված է հաշվարկել հասարակածից դեպի հյուսիս։ Այդպիսով, կետերի լայնությունը, որոնք տեղակայված են հյուսիսային կիսագնդում, դրական է, իսկ հարավայինում՝ բացասական։ Հասարակածի ցանկացած կետի լայնությունը հավասար է 0°-ի, հյուսիսային բևեռինը՝ +90 °C-ի, հարավային բևեռինը՝ -90 °C-ի։ Միևնույն զուգահեռականի բոլոր կետերի լայնությունը միևնույնն է։ Այն լայնությունները, որոնք մոտ են հասարակածին, անվանում են «ցածր», իսկ բևեռներին մոտ գտնվողները՝ «բարձր»։

Լայնությունն Երկրի մակերևույթի վրա կարելի է որոշել տարբեր եղանակներով մի փոքր տարբեր արդյունքներով։

* **Աստղագիտական լայնություն** WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ՝ անկյունն ուղղահայաց գծի (գեոիդին ուղղահայաց) և Երկրի հասարակածի հարթության միջև։ Հավասար է երկրի բևեռի անկյունային բարձրությանը։ Որոշվում է աստղագիտական դիտարկումների օգնությամբ։
* **Գեոդեզիական լայնություն** WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ՝ ուղղահայաց գծի անկյունն էլիպսոիդի միջև։ Հաշվարկվում է երկրի մակերևույթին արված չափանիշներին համաձայն։
* **Գեոցենտրիկ լայնություն** WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ՝ երկրի էլիպսոիդի կենտրոնից անցնող անկյունը շառավղի և նրա հասարակածի հարթության միջև։ Գեոդեզիական լայնությունից տարբերվում է երկրի էլիպսոիդի գնդոլորտից տարբերվելու պատճառով։

Այդ մեծությունների տարբերությունը մեծ չէ։ Գեոդեզիական և գեոցենտրիկ լայնությունների տարբերությունը WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 հասնում է առավելագույնի (մոտ 12') WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 պայմաններում։ Հասարակածում և բևեռներում այն հավասար է զրոյի։

Տեղանքի լայնությունը կարելի է որոշել այնպիսի աստղագիտական սարքերի օգնությամբ, ինչպիսիք են սեքստանտը և գնոմոնը, ինչպես նաև կարելի է օգտագործել GPS կամ ԳԼՈՆԱՍ համակարգերը։ Լայնությունից, ինչպես և տարվա եղանակից, կախված է օրվա տևողությունը։

## Տես նաև

* Աշխարհագրական կոորդինատներ
* Աշխարհագրական երկայնություն

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 482)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աշխարհագրական լայնություն» հոդվածին։ |