Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Հուլիսի 5[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Հուլիս** | >> |
| Կի | Եկ | Եք | Չո | Հի | Ու | Շա |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |

**Հուլիսի 5**, տարվա 186-րդ (նահանջ տարիներին՝ 187-րդ) օրն է։

* Տարվա ավարտին մնում է 179 օր։

## Դեպքեր

* 1954 - Էլվիս Փրեսլին ձայնագրեց That's All Right (Ամեն ինչ լավ է) անունով իր առաջին երգը
* 1962 - Ալժիրն անկախություն ձեռք բերեց Ֆրանսիայից
* 1995 - Ընդունվում է Հայաստանի Սահմանադրությունը
* 1996 - Դոլլի անունով ոչխարը դառնում է առաջին կլոնավորված կաթնասունը
* 2012 - Լոնդոնում բացվում է The Shard (բեկոր) անունով և 310 մետր բարձրությունով Եվրոպայի ամենաբարձր երկնաքերը

## Ծնունդներ

* 1813 - Գևորգ Դ Կոստանդնուպոլսեցի (Քերեստեճյան), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս, (մ. 1882)
* 1855 - Հանուշ Վիհան, չեխ թավջութակահար
* 1880 - Յան Կուբելիկ, չեխ թավջութակահար
* 1889 - Ժան Կոկտո, ֆրանսիացի գրող, բանաստեղծ և դրամատուրգ
* 1911 - Ժորժ Պոմպիդու Georges Pompidou Ֆրանսիայի 19-րդ վարչապետը
* 1949 - Պարույր Հայրիկյան, քաղաքական գործիչ, անկախ Հայաստանի հիմնադիր
* 1957 - Ռաֆայել Հարությունյան, գեղասահորդ
* 1980 - Եվա Գրին, ֆրանսիացի դերասանուհի
* 1987 - Ջի Չանգ Ուկ, հարավկորեացի դերասան
* 1990 - Դավիթ Մանոյան, ֆուտբոլիստ

## Մահեր

* 1920 - Մաքս Կլինգեր, գերմանացի նկարիչ և քանդակագործ
* 1969 - Վալտեր Գրոպիուս, գերմանացի ճարտարապետ
* 1989 - Սիրարփի Տեր-Ներսիսյան, հայ բյուզանդագետ, արվեստաբան, հայագետ
* 1995 - Յուրի Յարվետ, էստոնացի դերասան
* 2006 - Քենեթ Լեյ, ամերիկացի գործարար

## Տոներ

* Հայաստան – Սահմանադրության օր
* Անկախության օր՝
	+ Ալժիր - Ֆրանսիայից, 1962 թ.
	+ Կանաչ հրվանդան՝ Պորտուգալիայից, 1975 թ.
	+ Վենեսուելա՝ Իսպանիայից, 1811 թ.
# Ռոզետա (թխվածքաբլիթ)

| **Ռոզետա** Rosettes |
| --- |
| Ռոզետա |
| Սկանդինավիա |
| Ծագում |
| Տեսակ | Թխվածքաբլիթ |
| Առաջացման երկիր |  Շվեդիա |

**Ռոզետա** (անգլ.՝ Rosettes), բարակ թխվածքաբլիթ սկանդինավյան ծագումով, տապակված յուղի մեջ։ Այն հաճախ պատրաստում են ամանորին։ Ռոզետաները պատրաստում են հատուկ կաղապարներում, որոնք տաքացնում են շատ բարձր ջերմաստիճանում, ապա իջեցնում են խմորի մեջ և էլի դնում են յուղի մեջ մինչև փխրուն դառնալը։ Ռոզետաների ծայրերը սովորաբար պատում են շաքարի փոշիով։ Ֆինլանդիայում ռոզետաները մատուցում են վհուկների գիշերին (տոն)։ Ռոզետաները նաև ավանդական թխվածքաբլիթներ են Թուրքիայում, որոնք այնտեղ կոչվում են demir tatlısı։ Այս թխվածքաբլիթը պատրաստում են նաև Իրանում և Մեքսիկայում։

## Ծանոթագրություններ
# Պտուղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Պտուղ (այլ կիրառումներ)
Ելակ
**Պտուղ**, բուսաբուծությունում, ծածկասերմ բույսերի օրգան, առաջանում է ծաղկից և ծառայում որպես սերմերի ձևավորման տեղ և պաշտպանման ու տարածման միջոց։ Ձևավորվում է բեղմնավորումից հետո (բացառությամբ պարթենոկարպ պտուղ։

## Կառուցվածք

Պտղի արտաքին մասը կոչվում է պտղապատյան (պերիկարպիում)։ Բուսաբանության մեջ տարբերում են պտղի հետևյալ ձևերը՝ հատիկ, պատիճ, ունդ, տուփիկ, ընկույզ, կորիզապտուղ, հատապտուղ, արմատապտուղ, պտղաբանջար և այլն։

Պտուղները լինում են իսկական և կեղծ։

### Իսկական պտուղներ

Իսկականը (ձևավորվում է վարսանդի սերմնարանից) ունեն պտղատու տեսակների մեծ մասը (ծիրանենի, դեղձենի, շլորենի, սալորենի, կեռասենի, բալենի և այլն)։ Սրանց պտուղը անվանվում է միաբուն կորիզ։

## Կեղծ պտուղներ

նուռ
Կեղծ Պտուղից են (ձևավորմանը, բացի վարսանդից, մասնակցում են նաև ծաղկի այլ օրգաններ) խնձորը, տանձը, սերկևիլը։ Սրանց պտուղը տարաճած պտղակալ է, որի ներքին մասը կոչվում է միջուկ։ Վերջինը սերմնաբների թերակղզում է իսկական պտուղը։ Այն պտուղները, որոնք առաջանում են իրար միաձուլված ծաղիկների խմբավորությունից, կոչվում են պտղաբույլեր, օրինակ, թուզը, թութը, ելակը։ Յուրաքանչյուր պտուղը պարունակում է մեկ կամ բազմաթիվ սերմեր։

Իսկական պտուղները ստորաբաժանվում են պարզի (ձևավորվում են մեկ վարսանդից) և բարդի (առաջանում են բազմաթիվ ապոկարպ գինեցեումներից)։ պտուղները ըստ պտղապատյանի կազմության լինում են չոր և հյութալի։ Չորերը (ցորեն, գարի, հաճար, ոսպ, սիսեռ, լոբի, ընկույզ, նուշ, պիստակ, տխիլ) կազմված են փայտեցած, իսկ հյութալիները (խաղող, ծիրան, սալոր, շլոր, կեռաս, բալ, խնձոր, տանձ, սերկևիլ, նուռ, թուզ, պոմիդոր, սեխ, ձմերուկ, վարունգ և այլն)՝ մսալի հյուսվածքներից։ Բարդ պտւղները կոչվում են ըստ պարզ պտուղների անվանման՝ բարդ կորիզապտուղ, բարդ սերմնապտուղ և այլն։ Ըստ անատոմիական կազմության, յուրաքանչյուր պտուղ կազմված է 3 շերտից՝ արտաքին (էքսոկարպ), միջին (մեզոկարպ) և ներքին (էնդոկարպ)։ Ըստ ժամանակակից մորֆոգենետիկական դասակարգման, պտուղները բաժանում են ապոկարպների (առաջանում են չհամաճած վարսանդներից) և ցենոկարպների (առաջանում են սերտաճած պտղաթերթերով գինեցեումից)։

## Բաժիններ

Ցենոկարպ պտուղները ստորաբաժանվում են սինկարպների (երկտուն կամ բազմաբուն կենտրոնական եզրային պլացենտացիայով), պարակարպնևրի (միաբուն, եզրային աստիճանական պլացենտացիայով) և լիզիկարպների (միաբուն, կենտրոնական, սյունավոր պլացենտացիայով)։ Ապոկարպ պտուղները ավելի պարզ են։ պտուղները պարունակում են մարդու օրգանիզմի համար անհրաժեշտ սննդանյութեր՝ օսլա, շաքարներ, օրգանական թթուներ, սպիտակուցներ, ճարպեր, հանքային աղեր, վիտամիններ, կենսաբանորեն ակտիվ նյութեր։ պտուղներն օգտագործվում են թարմ և վերամշակված։ Պտուղ ուսումնասիրող գիտությունը կոչվում է կաբպոլոգիա։ Է․ Մորիկյան պատկերազարդումը տես 321-րդ էջից առաջ՝ ներդիրում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 414)։*  |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«պտուղ»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
# Գլիկոզիդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սալիցին ասպիրինին նման գլիկոզիդ։
**Գլիկոզիդներ**, բուսական, հազվադեպ կենդանական ծագում ունեցող օրգանական միացություններ։ Շատ բույսեր կուտակում են քիմիական միացությունները ոչ ակտիվ գլիկոզիդների ձևով։ Հետագայում ֆերմենտային հիդրոլիզի միջոցով այս միացությունների գլյուկոզային հատվածը ճեղքվում է. միացությունները դառնում են հասանելի օգտագործման համար։

Գլիկոզիդներում ածխաջրերի (գլիկոն) և ոչ շաքարատիպ (ագլիկոն) մնացորդները միմյանց հետ միացած են թթվածնի, ազոտի կամ ծծմբի ատոմներով։ Գլիկոնի կամ նրա օքսիդային օղակի մեծությունից կախված գլիկոզիդները լինում են գլյուկոզիդներ, ֆրուկտոզիդներ, մալտոզիդներ, ֆուրանոզիդներ, պիրանոզիդներ և այլն։ Ագլիկոն կարող են լինել սպիրտների, ֆենոլների, ցիանիդրինների, ստերոիդների կամ ծծումբ պարունակող միացությունների մնացորդներ։ Գլիկոզիդների ջրում և սպիրտներում լավ լուծվող, սովորաբար չեզոք, դառը համով, բյուրեղային նյութեր են։ Հեշտությամբ ենթարկվում են էնզիմատիկ և թթվային հիդրոլիզի՝ առաջացնելով ածխաջուր և ագփկոն։ Գլիկոզիդները կենսաբանական ակտիվ միացություններ են, որոնցից ստրոֆանաինը, ցիմարինը, սինիգրինը և այլն օգտագործվում են որպես դեղամիջոցներ։ Հայաստանի բուսականությունը հարուստ է գլիկոզիդներ պարունակող բույսերով։

Առաջին գլիկոզիդը՝ ամիգդալինը, նկարագրել են ֆրանսիացի քիմիկոս Պիեռ Ժան Ռոբիկը և Անտուան Բուտրոն-Շարլարը 1830 թվականին։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գլիկոզիդներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 94)։*  |
# Կումարին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Կումարին |
| --- |
|  |
| Քիմիական բանաձև | C₉H₆O₂ |
| Մոլային զանգված | 2,4E−25 kg գ/մոլ |
| Խտություն | 0,935 g/cm³ գ/սմ³ |
| Հալման ջերմաստիճան | 71 °C և 70 °C °C |
| Եռման ջերմաստիճան | 301 °C °C |
| Քիմիական հատկություններ |
| Դասակարգում |
| CAS համար | 91-64-5 |
| PubChem | 323 |
| EINECS համար | 202-086-7 |
| SMILES | C1=CC=C2C(=C1)C=CC(=O)O2 |
| ЕС | 202-086-7 |
| RTECS | GN4200000 |
| ChEBI | 13848793 |
| Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են **ստանդարտ պայմանների** համար (25 °C, 100 կՊա) |

**Կումարին**, Օ-oքսիդարչնաթթվի լակտոն, C9H6O2, նոր հնձած խոտի հոտով անգույն բյուրեղային նյութ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 70 °C, եռմանը՝ 291 °C։ Լավ է լուծվում սպիրտում և եթերում, վատ՝ ջրում։ Գլյուկոզիդի ձևով պարունակվում է շատ բույսերում (օրինակ, իշառվույտում)։ Արտադրության մեջ ստանում են սալիցիլալդեհիդի և քացախանհիդրիդի փոխազդեցությունից։ Կիրառվում է որպես հոտավետ նյութ ծխախոտի և օծանելիքի արտադրության մեջ։

#### Տես նաև

* Պերկինի ռեակցիա

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կումարին» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 11)։*  |
# Ֆլավոնոիդներ

**Ֆլավոնոիդներ** են կոչվում երկու արոմատիկ օղակով ֆենոլային միացությունները, որոնց հիմնական կառուցվածքն է C6-C3C6։ Սրանք իրենցից ներկայացնում են բուսական գունանյութերի հսկայական դաս։ Բոլոր ֆլավանոիդների հիմքում ընկած է ֆլավան կոչվող միացությունը, որը իրենից ներկայացնում է 2-ֆենիլ-բենզոլ-գամմա-պիրան։

## Դասակարգում

Կախված օքսիդացման աստիճանից դասակարգվում են.

* Քրոմանի ածանցյալներ
* Քրոմոնի ածանցյալներ

Իսկ ընդհանուր վերցրած ֆլավանոիդները լինում են 10 հիմնական տիպի.

1. Կատեխիններ
2. Անտոցիանիդիններ
3. Լեյկոանտոցիանիդիններ
4. Ֆլավանոններ
5. Ֆլավանոնոլներ
6. Ֆլավոններ
7. Ֆլավանոլներ
8. Խալկոններ
9. Դեհիդրոխալկոններ
10. Աուրոններ

## Ֆլավանոիդների տարածումը բնության մեջ

Սրանք շատ տարածված են բուսական աշխարհում։ Կարող են կուտակվոլ բույսի տարբեր օրգաններում և հիմնականում գլիկոզիդի տեսքով։ Կարմիր, վարդագույն և կապույտ ծաղիկների գունավորումը պայմանավորված է նրանցում առկա աուրոններով և խալկոններով։ Պտուղների գունավորման հիմք են հանդիսանում անտոցիանները։
# The Plant List[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| *The Plant List*  |
| --- |
| theplantlist.org |
| Տեսակ | Հանրագիտարան |
| Լեզու | անգլերեն |
| Սեփականատեր | Քյուի թագավորական բուսաբանական այգիներ և Missouri Botanical Garden? |
| Հեղինակ | Թագավորական Բուսաբանական Այգիներ, Kew և Միսուրիի Բուսաբանական այգի |
| Բացված | դեկտեմբեր 2010 |
| Ընթացիկ կարգավիճակ | 1.1 տարբերակ, սեպտեմբեր 2013 |

**The Plant List**, բուսաբանական տեսակների անվանումների ցանկ պարունակող կայք, ստեղծվել է Թագավորական Բուսաբանական Այգիների և Միսուրիի Բուսաբանական այգու կողմից և թողարկվել է 2010 թվականին։ Կայքը ստեղծվել է բոլոր բույսերի մասին հանրամատչելի տեղեկություններ տրամադրելու համար։

2012 թվականի հոկտեմբերին գործարկվեց ևս մի ածանցյալ նախագիծ՝ *World Flora Online*, որը պետք է առցանց հասանելի դարձնի բոլոր հայտնի բույսերի մասին տեղեկությունները մինչև 2020 թվականը։

Այս պահին նաև գործում է մեկ այլ նախագիծ՝ International Plant Names Index, որում ներգրավված է նաև ԹԲԱ-ն։ Այս նախագիծը նպատակ է դնում հրապարակել անվանումները, առանց դրանց ընդունված լինելուն սպասելու։ Նոր ավելացված անունները ավտոմատ կերպով ավելացվում են World Checklist of Selected Plant Families տվյալների բազայում, որն էլ իր հերթին ընկած է the Plant List-ի հիմքում։

## Վիճակագրություն

The Plant List-ում առկա են բույսերի տեսակների1 064 035 գիտական անվանումներ։ 350,699 ընդունված տեսակների անվանումներ են, որոնք պատկանում են բույսերի 642 ընտանիքների և 17,020 ցեղերի։
The Plant List ընդունում է մոտ 350,699 չկրկնվող տեսակներ, որոնց հղվում են 470,624 կրկնանուններ, այսինքն որոշ տեսակները տվյալների բազայում առկա են մի քանի անունների տակ։ 2014 թվականի դրությամբ The Plant List նշել է ևս 243,000 անվանումներ - որպես «չճշտված», ինչը նշանակում է, որ գիտնականները դեռևս չեն կարողացել պարզել, արդյոք այդ տեսակը առանձին կենսաբանական տեսակ է, թէ պատկանում է արդեն իսկ ընդունված 350,699 տեսակներից մեկին։

## Հասարակական հետաքրքրություն

Երբ 2010 թվականին The Plant List կայքը գործարկվեց, այն գրավեց լրատվամիջոցների ուշադրությունը, հիմնականում իր հանրամատչելի տեղեկությունների տրամադրման համար։ Fox News-ը հատկապես ուշադրություն դարձրեց մեծ թվով կրկնանունների վրա, նշելով, որ փաստորեն առկա է կենսաբազմազանության «զարմացնող պակաս»։ Նշվեց նաև այն փաստը, որ The Plant List-ը ստեղծվել է փաստորեն անգլիացի բնագետ Չարլզ Դարվինի ստեղծած Index Kewensis (IK) բույսերի ցանկի հիման վրա, որը նա սկսել էր վարել 1880-ականներից։ ԹԲԱ-ն շարունակաբար զարգացրել է այս ցանկը ամեն տարի ավելացնելով մոտ 6000 տեսակներ, սկզբնական 400000 տեսակներին։ Այնուամենայնիվ, IK-ն (որը մինչև avoided 1913 թվականը խուսափում էր տեսակների մասին եզրակացություններ կատարելուց) այժմ կազմում է International Plant Names Index-ի մաս, այլ ոչ The Plant List-ի։

## Տես նաև

* Ավստրալիական բույսերի հաշվառում
* Australian Plant Name Index
* International Plant Names Index
* Վիքիցեղեր

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական վեբ կայք
* World Flora Online - An Online Flora of All Known Plants
* State of the World's Plants Արխիվացված 2018-09-07 Wayback Machine
# Կենտրոնական Եվրոպա

Կենտրոնական Եվրոպան
**Կենտրոնական Եվրոպան** աշխարհագրական առումով կազմված է հետևյալ երկրներից՝

* Ավստրիա
* Լիխտենշտայն
* Հունգարիա
* Գերմանիա
* Լեհաստան
* Սլովակիա
* Սլովենիա
* Խորվաթիա
* Չեխիա
* Շվեյցարիա
* Սերբիա (մասամբ)