# Ըմպան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդու ըմպան
**Ըմպան** (pharynx), մարսողական խողովակի և շնչառական ուղու այն մասը, որը հանդիսանում է որպես կապակցող օղակ մի կողմից քթի և բերանի խոռոչների միջև, մյուս կողմից՝ կերակրափողի և կոկորդի միջև։ Գտնվում է գանգի հիմքի և պարանոցի վեցերորդ ողի մակարդակում։ Ըմպանը ներսի տարածությունը կոչվում է ըմպանի խոռոչ (cavum pharynges)։ Ըմպանը տեղավորված է քթի, բերանի խոռոչների ու կոկորդի հետևը և ձգվում է ծոծրոսկրի հիմային մասից մինչև պարանոցային VI ողը։

Ըմպանի առջևի մասում տեղավորված օրգաններին համապատասխան այն բաժանում են 3 մասի՝ քթային (pars nasalis), բերանային (pars oralis) և կոկորդային (pars laryngea)։ Կլման ժամանակ փափուկ քիմքը բարձրացնում է վեր ու հետ և բոլորովին անջատում է ըմպանի քթային հատվածը բերանային հատվածից։ Ըմպանի խոռոչում բացվում են 7 անցքեր, որոնցից չորսը ընկած են փափուկ քիմքից վեր (երկու խոանների և երկու եվստախյան խողովակների անցքեր), իսկ երեքը՝ փափուկ քիմքից ցած (սրանք բացվում են բերանի, կոկորդի և կերակրափողի մեջ)։ Ըմպանի վերին պատը (առաստաղը) կոչվում է ըմպանի գմբեթ կամ թաղ (fornix pharynges)։ Ըմպանի երկարությունը թաղից մինչև ներքևի ծայրը 15սմ է, լայնությունը ավելի մեծ է, քան առաջ-հետին տրամագիծը։ Քթային մասում, անմիջապես գանգի հիմքից ցած այն հասնում է 4-5 սմ-ի։

**Ըմպանի անատոմիական կառուցվածքը**

Ըմպանը բաժանվում է երեք հիմնական հատվածների՝

1. **Քթային մաս (pars nasalis կամ nasopharynx)**: Գտնվում է քթի խոռոչի հետևում և ապահովում է օդի անցումը քթից դեպի կոկորդ: Այստեղ են գտնվում կլորավուն խողովակները, որոնք կապում են միջին ականջը ըմպանի հետ, ապահովելով միջին ականջի օդափոխությունը և ճնշման հավասարեցումը:
2. **Բերանային մաս (pars oralis կամ oropharynx)**: Տեղակայված է բերանի խոռոչի հետևում և ծառայում է ինչպես շնչառության, այնպես էլ սննդի անցման համար: Այստեղ են գտնվում լեզվի արմատը և նշիկները, որոնք կարևոր դեր են խաղում իմունային համակարգում՝ պաշտպանելով օրգանիզմը վարակներից:
3. **Կոկորդային մաս (pars laryngea կամ laryngopharynx)**: Գտնվում է կոկորդի մակարդակում և ուղղորդում է սնունդը դեպի կերակրափող, իսկ օդը՝ դեպի կոկորդ: Այս հատվածում գտնվում է էպիգլոտիսը՝ փոքրիկ ծալք, որը կլման ժամանակ փակում է կոկորդի մուտքը, կանխելով սննդի մուտքը շնչուղիներ:

**Ըմպանի հյուսվածքային կառուցվածքը**

Ըմպանի պատերը կազմված են մի քանի շերտերից՝

* **Լորձաթաղանթ (մուկոզա)**: Ներքին շերտը, որը արտադրում է լորձ, ապահովելով խոնավ միջավայր և պաշտպանություն:
* **Ենթալորձային շերտ (սուբմուկոզա)**: Պարունակում է արյան անոթներ, նյարդեր և լիմֆատիկ հյուսվածք:
* **Մկանային շերտ (մասկուլարիս)**: Կազմված է կամային մկաններից, որոնք ապահովում են կլման գործընթացը:
* **Շճաթաղանթ (ադվենտիցիա)**: Արտաքին շերտը, որը կապում է ըմպանը հարակից կառույցներին:

**Ըմպանի ֆունկցիոնալ նշանակությունը **Շնչառական ֆունկցիա**: Ըմպանը ծառայում է որպես օդի անցուղի քթի և բերանի խոռոչներից դեպի կոկորդ և շնչափող: Քթային մասը պատասխանատու է օդի տաքացման, խոնավացման և մաքրման համար:
* **Մարսողական ֆունկցիա**: Կլման գործընթացի ժամանակ սնունդը ըմպանով անցնում է դեպի կերակրափող: Մկանային շերտի կոորդինացված շարժումները ապահովում են սննդի անցումը:
* **Պաշտպանական ֆունկցիա**: Ըմպանի լորձաթաղանթը և նշիկները (պալատին և լեզվային) գործում են որպես առաջին պաշտպանական գիծ՝ կանխելով մանրէների և վիրուսների մուտքը օրգանիզմ:
* **Ձայնի առաջացում**: Ըմպանը ծառայում է որպես ռեզոնատորային խոռոչ, որը նպաստում է ձայնի ձևավորմանը և ուժգնությանը:

**Ըմպանի հետ կապված հիվանդություններ **Ֆարինգիտ**: Ըմպանի լորձաթաղանթի բորբոքում, որը կարող է առաջանալ վիրուսային կամ բակտերիալ վարակների հետևանքով: Ախտանիշները ներառում են կոկորդի ցավ, կուլ տալու դժվարություն և ջերմություն:
* **Տոնզիլիտ**: Նշիկների բորբոքում, որը կարող է առաջացնել կոկորդի ցավ, տենդ և նշիկների մեծացում:
* **Քթի ետին հոսք**: Լորձի կուտակում ըմպանի հետևի մասում, որը կարող է առաջացնել հազ և կոկորդի գրգռվածություն:
* **Ըմպանի քաղցկեղ**: Չարորակ ուռուցքներ, որոնք կարող են առաջանալ ըմպանի տարբեր հատվածներում: Ախտանիշները կարող են ներառել կուլ տալու դժվարություն, ձայնի փոփոխություն և քաշի կորուստ:

**Ըմպանի առողջության պահպանման խորհուրդներ **Հիգիենա**: Պահպանեք բերանի և քթի խոռոչների մաքրությունը՝ խուսափելով վարակներից:
* **Խոնավ միջավայր**: Օգտագործեք խոնավացուցիչներ, հատկապես ձմռան ամիսներին, որպեսզի կանխեք լորձաթաղանթի չորացումը:
* **Խուսափեք գրգռիչներից**: Նվազեցրեք ծխախոտի, ալկոհոլի և այլ գրգռիչ նյութերի օգտագործումը, որոնք կարող են վնասել ըմպանի լորձաթաղանթը:
* **Խմեք բավարար քանակությամբ հեղուկներ**: Սա կօգնի պահպանել լորձաթաղանթի խոնավությունը և կանխել գրգռվածությունը:

## Աղբյուրներ

* *Human Anatomy and Physiology* Elaine N. Marieb and Katja Hoehn, Seventh Edition. (անգլ.)
* *TNM Classification of Malignant Tumours* Sobin LH & Wittekind Ch (eds)Sixth edition UICC 2002 ISBN 0-471-22288-7 (անգլ.)
* Narek Haroyan |AI|

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 104)։*  |