# Շնամարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շնամարտ

Dog sport, blood sport, illegal sport| Ենթակատեգորիա | blood sport, մարտ |

Շնամարտ Ազիմ Ազիմզադեի կողմից, 1938 թվական
**Շնամարտ** (անգլ.՝ *Dog fighting*) դաժան սպորտաձև, որի ժամանակ հատուկ մարզված շները ստիպված են լինում կռվել միմյանց հետ, հաճախ մինչև մեկը լուրջ վնասվածք ստանա կամ սատկի։ Այս կռիվները կազմակերպվում են խաղամոլության կամ հանդիսատեսին զվարճացնելու համար։

Գյուղական վայրերում կռիվները սովորաբար տեղի են ունենում գոմերում կամ բացօթյա փոսերում։ Քաղաքներում դրանք անցկացվում են գաղտնի վայրերում, ինչպիսիք են ավտոտնակները, նկուղները, նրբանցքները, լքված շենքերը կամ նույնիսկ խաղահրապարակներն ու փողոցները։

Կռիվն ավարտվում է, երբ շներից մեկը հրաժարվում է շարունակել, փախչում կամ սատկում է։ Երբեմն տերը դադարեցնում է կռիվը, նախքան հաղթողի հայտարարվելը։

«Շների կռիվ Քիթ Բըրնսի մոտ», Էդվարդ Ուինսլոու Մարտին (Ջեյմս Դ. Մաքքեյբ): ԱՄՆ, 1868 թվական
«Մարտական շները շունչ քաշելիս»՝ սըր Էդվին Հենրի Լանդսիր, 1818 թվական
Շների մարտերը կարող են եկամտի աղբյուր լինել՝ շնաբուծության, մուտքի տոմսերի և խաղամոլության միջոցով: Երկրների մեծ մասում արգելված լինելով՝ այն օրինական է մնում մի քանի վայրերում, ինչպիսիք են Վենեսուելան, Բանգլադեշը, Ճապոնիան և Ալբանիան: Այս մարզաձևը նաև մեծ հայտնիություն ունի Ռուսաստանում։

## Պատմություն

Շնամարտ, Փոլ Սենդբի, մոտ 1785 թվական
Մարտ շան և կապիկի՝ Ջակո Մակակոյի միջև Վեստմինստեր Փիթում, Լոնդոն, 1822 թվական
Անգլիական լայնեզր գովազդ Լոնդոնի Վեստմինստերյան Փիթում սպասվող միջոցառման մասին, որը ներառում է կապիկի՝ Ջակո Մակակոյի և շան միջև մենամարտը, ինչպես նաև շնամարտեր արջերի հետ, մոտ 1821 թվականի նոյեմբեր
### Եվրոպա

Արյունոտ սպորտաձևերը հին արմատներ ունեն, որոնք սկիզբ են առնում Հռոմեական կայսրությունից։ Մ.թ.ա. 13 թվականին հռոմեական կլոր հրապարակում սպանվել են հարյուրավոր վայրի կենդանիներ հանրային զվարճանքի համար։ Շների կռիվները նույնպես թվագրվում են հռոմեական ժամանակներին։ Մ.թ. 43 թվականին, Հռոմեական զորքերի Մեծ Բրիտանիա ներխուժման ժամանակ, շները կռվել են երկու կողմերի զինվորների հետ միասին։

Հռոմեացիներն օգտագործել են Հունաստանից եկած մոլոսուս շներ։

Բրիտանացիներն օգտագործել են մեծ մաստիֆներ, որոնք նույնպես ենթադրվում է, որ ծագում են մոլոսուս ցեղատեսակից։

Չնայած բրիտանացիները պարտվել են պատերազմում, հռոմեացիները հիացել են բրիտանացիների շներով և սկսել են ներմուծել դրանք։

Այս մարտական որսաշներն օգտագործվել են մարտերում և Կոլիզեումում, որտեղ դրանց վարժեցրել են փղերի, առյուծների, արջերի, ցլերի և նույնիսկ գլադիատորների դեմ կռվելու համար՝ ամբոխին զվարճացնելու նպատակով։

Հռոմեացիների կողմից Բրիտանիայի նվաճումից հետո մարտական շները բուծվել և ուղարկվել են ամբողջ Եվրոպայով մեկ՝ Իսպանիա, Ֆրանսիա և, ի վերջո, Անգլիա։

Միջնադարյան Եվրոպայում ցլերի և արջերի դեմ պայքարը տարածում է գտել այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Գերմանիան, Ֆրանսիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան և Նիդերլանդները։ Անգլիայում շներին օգտագործել են ցլերի և արջերի դեմ կռվելու համար։

12-րդ դարում անգլիացի ազնվականները, որոնք վերահսկել են հողերն ու բանակները, այս դաժան սպորտաձևերը ներկայացրել են լայն հանրությանը։ Ժամանակի ընթացքում ցլերի և արջերի դեմ պայքարը դարձել է թագավորական զվարճանք։ Եղիսաբեթ I թագուհին (1558-1603) հատկապես սիրել է այս կռիվները։ Նա մաստիֆներ է բուծել խայծի համար և մենամարտեր է կազմակերպել՝ օտարերկրյա հյուրերին տպավորելու նպատակով։

Նա և Ջեյմս I թագավորը ավելի ուշ Լոնդոնում կառուցել են հատուկ տարածքներ, որոնք կոչվել են «արջերի այգիներ»։ Այս կլոր, բաց տանիքով շենքերում պահվել են արջեր, ցուլեր և մենամարտերում օգտագործվող այլ կենդանիներ։

Այցելուներն այսօր կարող են ուսումնասիրել այս պատմությունը Սաութվարկ քաղաքի *Shakespeare Global Complex*-ի մոտ գտնվող «Արջերի այգի» թանգարանում:

Քանի որ ցուլերի և արջերի խայծն ավելի տարածված է դարձել, արջեր գտնելը դժվարացել է։ Դրանց սակավությունը հանգեցրել է գների բարձրացմանը, ինչն էլ ցուլերի դեմ պայքարն Անգլիայում դարձրել է ավելի տարածված սպորտաձև։ Մրցամարտերից ողջ մնացած ցուլերը հետագայում սպանվել են մսի համար։ Մարդիկ կարծել են, որ մարտերը միսն ավելի փափուկ են դարձնում։ Մսագործները կարող էին տուգանվել, եթե վաճառեին այնպիսի կենդանու միս, որը մարտի չի մասնակցել։ Կենդանիների կռիվները կարճ ժամանակով արգելվել են, երբ իշխանության է եկել Օլիվեր Կրոմվելը, բայց դրանք նորից ի հայտ են եկել միապետության վերականգնումից հետո։ 1835 թվականին Անգլիան պաշտոնապես արգելել է շների կռիվները, ցուլերի և արջերի դեմ պայքարը՝ «Կենդանիների նկատմամբ դաժանության մասին» օրենքով։ Սակայն արգելքը շների կռիվներն ավելի տարածված է դարձրել։ Ցուլերի և արջերի կռիվներից տարբերվող շնամարտերը շատ քիչ տարածք են պահանջել, ինչը դժվարացրել է իշխանությունների համար դրանց հայտնաբերումը և դադարեցումը։

### Միացյալ Նահանգներ

1817 թվականին բուլտերիեր շները բերվել են Ամերիկա, և շների կռիվները դանդաղորեն դարձել են ամերիկյան մշակույթի մի մասը։ Չնայած ԱՄՆ-ում շների կռիվների մասին գրառումները սկսվում են 1750-ական թվականներից, միայն Քաղաքացիական պատերազմից (1861–1865) հետո է, որ այս սպորտաձևը լայն ժողովրդականություն է ձեռք բերել։

1881 թվականին Միսիսիպիի և Օհայոյի նման երկաթուղիները գովազդել են հատուկ սակագներ Լուիսվիլի նման քաղաքներում շների կռիվների համար։ Մանհեթենում գտնվող Քիթ Բըրնսի պանդոկը, ինչպես նաև այլ հանրային վայրեր, պարբերաբար հյուրընկալել են խաղեր։ Այս կռիվներում օգտագործված շների մեծ մասը բերվել է Անգլիայից և Իռլանդիայից, որտեղ մարդիկ սկսել են շնամարտեր անցկացնել ցուլերի և արջերի մարտերի արգելքից հետո։

20-րդ դարի Ամերիկայում, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ օրենքներն ընդլայնվել են՝ արգելելով շների կռիվները, այս սովորույթը շարունակել է անցկացվել գաղտնի։ Ոստիկանությունն ու հրշեջները երբեմն շների կռիվները համարել են զվարճանք։ *Police Gazette*-ը նույնիսկ հրապարակել է տեղեկատվություն այն մասին, թե որտեղ կարելի է գտնել շնամարտեր։ Կենդանիների նկատմամբ դաժանության կանխարգելման ամերիկյան ընկերության (*ASPCA*) հիմնադիր Հենրի Բերգը տեսել է իրավապահ մարմինների ներգրավվածությունը և պնդել, որ *ASPCA*-ի գործակալները Նյու Յորքում ձերբակալման լիազորություններ ձեռք բերեն։ 1867 թվականին Բերգն օգնել է վերանայել Նյու Յորքի դաժանության մասին օրենքը՝ արգելելու կենդանիների կռիվների բոլոր ձևերը։ Այսօր *ASPCA*-ի իրավապահ մարմինների դերն ավարտվել է, և գործը ստանձնել է Նյու Յորքի ոստիկանությունը։ Օրենքների խստացմանը զուգընթաց, այնպիսի խմբեր, ինչպիսին է Շների միացյալ ակումբը (United Kennel Club), որոնք մի ժամանակ շների կռիվների կողմնակիցներ են եղել, դադարել են դրանց հավանություն տալ և մշակել են կանոններ ու կիրառել պատժամիջոցներ։

2009 թվականի հուլիսի 8-ին ԱՄՆ-ում տեղի է ունեցել շների կռիվների ամենամեծ ստուգայցերից մեկը։ Իշխանությունները փրկել են ավելի քան 350 շուն՝ հիմնականում պիտբուլ ցեղատեսակի, և ձերբակալել են 26 անձի ութ նահանգներում։ Շներին դաժան վերաբերվելու պատճառով շատերը համարվել են որդեգրման համար ոչ պիտանի և ենթարկվել են էվթանազիայի։

Ստուգայցերի միջոցով բացահայտվել են գաղտնի շնամարտերի մասշտաբներն ու դաժանությունը՝ խթանելով հանրային իրազեկվածության բարձրացմանը։

## Ցեղատեսակների ծագում

Ջորջ Մորլանդի «Մարտական շներ», մոտ 1800 թվական
Մասնագետները համաձայն չեն այն հարցում, թե որ շների ցեղատեսակներն են հիմնականում օգտագործվում շնամարտերի ժամանակ։

Ռիչարդ Ստրեբելը առանձնացրել է հինգ հիմնական տեսակ՝ տիբեթյան մաստիֆ, անգլիական մաստիֆ (որից ծագել են դոգ դը Բորդոն, բուլդոգը և գերմանական մաստիֆը), գերմանական դոգ (որից ծագել են բրոգոլմերը և գերմանական բոքսյորը), նյուֆաունդլենդ, սենբեռնար (որից ծագել է Լեոնբերգերը)։

Դիտեր Ֆլեյգն առաջարկել է այլ ցանկ, որը ներառում է՝ տիբեթյան մաստիֆ, մոլոսուս, բուլենբեյսեր, գերմանական դոգ, անգլիական մաստիֆ, բուլդոգ, բուլտերիեր, չինչա բուլդոգ։ Այլ մարտական ցեղատեսակներ են՝ կապույտ պոլ տերիերը, կորդոբա մարտական շունը և Կուբայի դոգը։

Մարտական շան նախատիպը սովորական կենդանի չի եղել։ Այն ցածր ու լայն է եղել՝ ծանր մարմնով, հսկայական գլխով և վախեցնող ձայնով։ Այս շները չեն բուծվել գեղեցկության համար, նրանք ստեղծվել են մարտի համար։

Նրանց ծնոտները նախատեսված են եղել ուժ գործադրելու համար՝ պաշտպանվելու և պաշտպանելու իրենց մարդ ընկերներին, որսի ժամանակ կատարած որսը քաշելու և ծանրաքաշ ու հսկա անասուններին դիմադրելու համար։

Պատերազմի ժամանակ այս շները հագնված են եղել ինչպես զինվորները՝ կրելով մետաղական թիթեղներ, սրածայր շղթաներ և նույնիսկ կեռիկավոր շեղբեր։ Նրանք պարզապես պաշտպաններ չեն եղել, այլ կենդանի զենքեր։

Ցլերի որսը Անգլիայում ալիք է բարձրացրել, երբ արջերը քչացել և թանկացել են։ Սակայն մարտական շները՝ մեծ ու ծանր, չափազանց դանդաղաշարժ են եղել այս դաժան սպորտաձևի համար։ Ցլերի որս անողներին անհրաժեշտ են եղել շներ, որոնք կարող էին արագ շարժվել և ուժեղ հարվածել։ Շներին մարզել են՝ ցլի քթից բռնելու և գլուխը գետնին տապալելու համար։ Եթե շունը հաջողության չհասներ, ցուլը կոտոշներով նրան դուրս կնետեր։ Հարմարվելու համար բրիտանացի բուծողները սկսել են ընտրել ավելի կարճ ոտքեր և ավելի ուժեղ ծնոտներ ունեցող շների։ Արդյունքում նրանք ընտրել են արագության և բռնելու համար նախատեսված նոր ցեղատեսակի՝ հին անգլիական բուլդոգին։

Երբ ցուլերի և արջերի կիրառումն արգելվել է, եղանակը փոխվել է։ Շուն վարժեցնողները սկսել են շներին միմյանց դեմ հանել և շուտով հասկացել են, որ բուլդոգները, որոնք մի ժամանակ գնահատվում էին լավ մարտնչող տեսակ, չափազանց դանդաղ և ծանրամարմին են այս նոր տեսակի մարտերի համար։

Հարմարվելու համար նրանք որոշել են խաչասերել բուլդոգներին տերիերների հետ։ Տերիերները իրենց հետ բերել են արագություն, համառություն և կոպիտ կազմվածք։ Ամենակարևորը, նրանք օժտված են եղել «խաղային»՝ կռվելու անզիջում կամքով։

Այնուամենայնիվ, տերիերների ճշգրիտ ծագումը մնում է վիճելի։ Ջոզեֆ Լ. Քոլբին մատնանշել է հին անգլիական սպիտակ տերիերին։ Ռոնդա Դ. Էվանսը և Քրեյգ Ջ. Ֆորսիթը պնդել են, որ այս տեսակը ծագել է առնետանման տերիերից։ Կառլ Սեմենչիկը կարծել է, որ տերիերների բազմաթիվ տեսակներ են նպաստել բուլտերիերի ծագմանը։

Այս խառնախինը՝ բուլտերիերը, դարձել է բազմաթիվ ժամանակակից մարտական ցեղատեսակների նախատիպը։

Անգլիական բուլտերիերի խաչասերումը, ի վերջո, հանգեցրել է Ստաֆորդշիրյան բուլտերիերի առաջացմանը։ Երբ այս ցեղատեսակը 1817 թվականին բերվել է Ամերիկա, բուծողները սկսել են ընտրել որսորդական շներ, ինչի արդյունքում ստեղծվել է ամերիկյան պիտբուլտերիերը, որը հայտնի է եղել մարտերի ժամանակ սպառնալիքի դրսևորումներ չցուցադրելով։ Այսօր մի քանի ցեղատեսակներ սովորաբար խմբավորվում են «պիտբուլ» անվան տակ՝ Բուլտերիեր, Ստաֆորդշիրյան բուլտերիեր, Ամերիկյան պիտբուլտերիեր և Ամերիկյան ստաֆորդշիրյան տերիեր։

Քանի որ այս շները պատմականորեն բուծվել են ցուլերի, արջերի և այլ շների դեմ կռվելու համար, ԱՄՆ որոշ քաղաքներ օգտագործել են այս փաստը՝ ցեղատեսակին հատուկ օրենսդրություն ներդնելու համար։ Զարգացման տարբեր փուլերում մարտերի ժամանակ կիրառված այլ ցեղատեսակներից են՝ ակիտա ինու, բոսթոնյան տերիեր, բուլի կուտտա, կադեբո, դոգո արգենտինո, գուլ դոնգ, գուլ տերիեր, նեապոլյան մաստիֆ, պրեսա կանարիո, իսպանական մաստիֆ և տոսա։

## Գրականություն

* Espejo, Esther (2023). «Case report: First criminal conviction of dog fighting in Brazil: an international network organization». *Frontiers in Veterinary Science*. **10**. doi:10.3389/fvets.2023.1327436. PMC 10800658. PMID 38260207.
* Loeb, Josh (2024). «UK dog fighting ring had cross-Channel reach». *Veterinary Record*. **194** (8): 292–293. doi:10.1002/vetr.4166. PMID 38639257.
* Pierpoint, Harriet (2018). «Dog fighting: a role for veterinary professionals in tackling a harmful and illegal practice». *Veterinary Record*. **183** (18): 563–566. doi:10.1136/vr.k4527. PMID 30413580.

## Տես նաև

* Աքլորակռիվ
* Ծղրիդների մարտեր

## Ծանոթագրություններ

### Գրականության ցանկ

* *The dog: the most complete, illustrated, practical guide to dogs and their world*. London: New Burlington Books. 1987. ISBN 0-948872-13-6.
* *The encyclopedia of the dog*. New York: DK Publishing. 2009. ISBN 978-0-7566-6004-8.
* Gibson, Hannah (2005). «Detailed Discussion of Dog Fighting». *Animal Legal and Historical Center*. United States: Michigan State University College of Law. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 15-ին.
* *Dogs: The Ultimate Dictionary of Over 1,000 Dog Breeds*. North Pomfret, VT: Trafalgar Square Publishing. 2001. ISBN 1-57076-219-8.

### Նորությունների հոդվածներ

* Staff (2007 թ․ նոյեմբերի 30). «Dog fighting in Acadiana: Video part 1». *KLFY TV 10*. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
* Webster, Richard (2007 թ․ նոյեմբերի 26). «Dog fighting remains big business in Louisiana». *New Orleans City Business*. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
* Burke, Bill (2007 թ․ հունիսի 17). «Once limited to the rural South, dogfighting sees a cultural shift». *The Virginian-Pilot*. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունիսի 17-ին.
* Staff (2012 թ․ հուլիսի 7). «Detroit Rapper Young Calicoe Raided After Dog Fighting Video Goes Viral». *Forbes.com*. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 11-ին.

## Արտաքին հղումներ

Մեդիա ֆայլեր

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստ նախագծում կարող եք այս նյութի վերաբերյալ հավելյալ պատկերազարդում գտնել **Շնամարտ** կատեգորիայում։ |

* Animal Legal and Historical Center at Michigan State University College of Law
* Animal Legal and Historical Center at Michigan State University College of Law's Table of State Anti-Animal Fighting Laws
* Knock Out Dog Fighting Արխիվացված 2020-07-30 Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շնամարտ» հոդվածին։ |