# Սեփականության իրավունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեփականության իրավունք

իրավունք| Ենթակատեգորիա | իրավունք, subjective right, Իրավունակություն |
| Թեմայով վերաբերում է | մասնավոր սեփականություն |
| Permits | Սեփականություն |

**Սեփականության իրավունք** (անգլ.՝ right to property), ֆիզիկական անձանց` սեփական ունեցվածքի նկատմամբ տիրապետման իրավունք։

Մասնավոր սեփականության իրավունքի ընդհանուր ճանաչումն ավելի հազվադեպ է հանդիպում և սովորաբար խիստ սահմանափակվում է այնքանով, որքանով սեփականությունը պատկանում է իրավաբանական անձանց (այսինքն՝ կորպորացիաներին) և օգտագործվում է արտադրության, այլ ոչ թե սպառման համար: Միացյալ Նահանգների Սահմանադրության չորրորդ փոփոխությունը համարվում է անհատական սեփականության իրավունքների իրավական պաշտպանության նշանակալի նախադեպ:

Սեփականության իրավունքը ներկայացվում է 1948 թվականի Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 17-րդ հոդվածում, սակայն այն չի ճանաչվել 1966 թվականի Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում կամ 1966 թվականի Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում։ 1950 թվականի Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան ճանաչում է ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի «իր ունեցվածքից խաղաղ օգտվելու» իրավունքը՝ «հանրային շահերից ելնելով կամ հարկերի վճարումն ապահովելու» պայմանով։

## Սահմանում

Սեփականության իրավունքը մարդու ամենավիճահարույց իրավունքներից մեկն է՝ թե՛ իր գոյության, թե՛ մեկնաբանության առումով: Իրավունքի սահմանման շուրջ վեճը նշանակում էր, որ այն չի ներառվել Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում կամ Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրում: Վեճը կենտրոնանում է այն բանի վրա, թե ով է համարվում սեփականության իրավունքով պաշտպանված (օրինակ՝ մարդիկ, թե նաև կորպորացիաները), պաշտպանված սեփականության տեսակը (սպառման կամ արտադրության նպատակով օգտագործվող սեփականություն) և այն պատճառները, որոնց համար սեփականությունը կարող է սահմանափակվել (օրինակ՝ կարգավորումների, հարկման կամ հանրային շահերից ելնելով ազգայնացման համար): Մարդու իրավունքների բոլոր փաստաթղթերում գոյություն ունեն կամ անուղղակի, կամ բացահայտ սահմանափակումներ այն մասին, թե որքանով է սեփականությունը պաշտպանված: Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 17-րդ հոդվածը սեփականության իրավունքը սահմանում է այպես.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | (1) Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի սեփականություն ունենալ ինչպես մենակ, այնպես էլ ուրիշների հետ համատեղ։

(2) Ոչ ոք չի կարող կամայականորեն զրկվել իր սեփականությունից։ |  |

Սեփականության իրավունքի առարկան բաղկացած է արդեն իսկ տիրապետվող կամ տիրապետվող գույքից, կամ անձի կողմից օրինական ճանապարհով ձեռք բերված կամ ձեռք բերվելիք գույքից: Ոչ թե դրան հակառակ, այլ ի հակադրություն, որոշ առաջարկներ պաշտպանում են նաև մասնավոր սեփականության համընդհանուր իրավունքը՝ յուրաքանչյուր անձի իրավունքի իմաստով՝ արդյունավետորեն ստանալու որոշակի քանակությամբ սեփականություն, որը հիմնված է Երկրի բնական պաշարների նկատմամբ պահանջի կամ արդարադատության այլ տեսությունների վրա:

### Աֆրիկա

Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին աֆրիկյան խարտիան սեփականության իրավունքը առավել հստակորեն պաշտպանում է 14-րդ հոդվածում՝ նշելով.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սեփականության իրավունքը երաշխավորված է և դրա նկատմամբ ոտնձգություն կարող է կատարվել միայն հանրային կարիքների կամ համայնքի ընդհանուր շահերի համար և համապատասխան օրենքների դրույթներին համապատասխան։ |  |

Սեփականության իրավունքները ճանաչվում են նաև Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիայի 13-րդ հոդվածում, որը նշում է, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի ազատորեն մասնակցելու իր երկրի կառավարմանը, հանրային ծառայություններից հավասար օգտվելու իրավունք և «հանրային սեփականությունից և ծառայություններից օգտվելու իրավունք՝ օրենքի առջև բոլոր անձանց խիստ հավասարության պայմաններում»։ Մարդու և ժողովուրդների իրավունքների մասին Աֆրիկյան խարտիայի 21-րդ հոդվածը ճանաչում է բոլոր ժողովուրդների իրավունքը՝ ազատորեն տնօրինելու իրենց հարստությունն ու բնական պաշարները, և որ այս իրավունքը պետք է իրականացվի բացառապես ժողովրդի շահերից ելնելով, որը չի կարող զրկվել այս իրավունքից։ 21-րդ հոդվածը նաև սահմանում է, որ «կողոպուտի դեպքում ունեզրկված ժողովուրդն իրավունք ունի օրինականորեն վերականգնել իր սեփականությունը, ինչպես նաև ստանալ համարժեք փոխհատուցում»։

### Ամերիկա

Երբ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի տեքստը քննարկման փուլում էր, Ամերիկայի մյուս նահանգները պնդում էին, որ սեփականության իրավունքը պետք է սահմանափակվի գոյատևման համար անհրաժեշտ մասնավոր սեփականության պաշտպանությամբ: Նրանց առաջարկին դեմ են արտահայտվել, բայց այն ամրագրվել է Մարդու իրավունքների և պարտականությունների ամերիկյան հռչակագրում, որը բանակցվել էր նույն ժամանակ և ընդունվել էր Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրից մեկ տարի առաջ՝ 1948 թվականին: Հռչակագրի 23-րդ հոդվածում ասվում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Յուրաքանչյուր անձ իրավունք ունի տիրապետելու այնպիսի մասնավոր սեփականության, որը բավարարում է արժանապատիվ կյանքի անհրաժեշտ պահանջները։ |  |

Սեփականության իրավունքի սահմանումը մեծապես ազդված է սեփականության իրավունքի արևմտյան հասկացություններից, սակայն քանի որ սեփականության իրավունքները զգալիորեն տարբերվում են տարբեր իրավական համակարգերում, հնարավոր չի եղել սահմանել սեփականության իրավունքների վերաբերյալ միջազգային չափորոշիչներ: Եվրոպայի, Աֆրիկայի և Ամերիկայի տարածաշրջանային մարդու իրավունքների փաստաթղթերը տարբեր աստիճաններով ճանաչում են սեփականության պաշտպանության իրավունքը:

Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիան ճանաչում է սեփականության պաշտպանության իրավունքը, ներառյալ «արդարացի փոխհատուցման» իրավունքը: Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիան նաև արգելում է վաշխառությունը և այլ շահագործումները, որը եզակի է մարդու իրավունքների փաստաթղթերի շարքում: Մարդու իրավունքների ամերիկյան կոնվենցիայի 21-րդ հոդվածը նշում է.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | (1) Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի օգտագործելու իր սեփականությունը։ Օրենքը կարող է նման օգտագործումը ենթարկել հասարակության շահերին։

(2) Ոչ ոք չի կարող զրկվել իր սեփականությունից, բացառությամբ արդարացի փոխհատուցման վճարման դեպքում, հանրային օգտակարության կամ հասարակական շահի նկատառումներից ելնելով, և օրենքով սահմանված դեպքերում և ձևերով։
(3) Օրենքով արգելվում է վաշխառությունը և մարդու կողմից մարդու շահագործման ցանկացած այլ ձև։ |  |

### Եվրոպա

Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայում սեփականության պաշտպանության իրավունքը ներառելու անհաջող փորձերից հետո, եվրոպական պետությունները սեփականության պաշտպանության իրավունքը Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի I արձանագրության 1-ին հոդվածում ամրագրել են որպես «ունեցվածքից խաղաղ օգտվելու իրավունք», որտեղ սեփականության պաշտպանության իրավունքը սահմանվում է այսպես.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | (1) Յուրաքանչյուր ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ իրավունք ունի խաղաղ կերպով օգտվելու իր ունեցվածքից։ Ոչ ոք չի կարող զրկվել իր ունեցվածքից, բացառությամբ հանրային շահերից ելնելով և օրենքով ու միջազգային իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներով նախատեսված պայմաններին համապատասխան։
(2) Նախորդ դրույթները, սակայն, ոչ մի կերպ չեն խոչընդոտում պետության իրավունքին՝ կիրառելու այնպիսի օրենքներ, որոնք անհրաժեշտ է համարում ընդհանուր շահին համապատասխան սեփականության օգտագործումը վերահսկելու կամ հարկերի, այլ վճարների կամ տույժերի վճարումն ապահովելու համար։ |  |

Հետևաբար, եվրոպական մարդու իրավունքների իրավունքը ճանաչում է սեփականությունից խաղաղ օգտվելու իրավունքը, որոշակի պայմաններով է պայմանավորում սեփականությունից զրկելը և ճանաչում է, որ պետությունները կարող են հավասարակշռել սեփականությունից խաղաղ օգտվելու իրավունքը հանրային շահի հետ։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը «ունեցվածքը» մեկնաբանել է որպես ոչ միայն նյութական սեփականություն, այլև տնտեսական շահեր, տնտեսական արժեք ունեցող պայմանագրային համաձայնագրեր, պետության դեմ փոխհատուցման պահանջներ և հանրային իրավունքին վերաբերող պահանջներ, ինչպիսիք են կենսաթոշակները։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը որոշել է, որ սեփականության իրավունքը բացարձակ չէ, և պետություններն ունեն լայն հայեցողություն՝ իրավունքները սահմանափակելու համար։ Հետևաբար, սեփականության իրավունքը համարվում է ավելի ճկուն իրավունք, քան մյուս մարդու իրավունքները։ Պետությունների հայեցողության աստիճանը սահմանվում է *Հենդիսայդ ընդդեմ Միացյալ Թագավորության* գործով, որը Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը քննել է 1976 թվականին։ Նշանավոր գործերից է նաև *Սպորոնգը և Լոննրոթը ընդդեմ Շվեդիայի* գործը, որը քննվել է 1982 թվականին, որտեղ շվեդական օրենսդրությունը սեփականությունը երկար ժամանակով պահում էր բռնագրավման սպառնալիքի տակ։ Ստրասբուրգի դատարանի այս հարցի վերաբերյալ վճռից հետո ամենաբարձր տնտեսական փոխհատուցումը տրվել է (1,3 միլիոն եվրո) *Բեյելերն ընդդեմ Իտալիայի* գործում։

### Միջազգային կոնվենցիաներ

Սեփականության իրավունքները ճանաչվում են նաև Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիայով, որի 5-րդ հոդվածում նշվում է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի օրենքի առջև հավասարության իրավունք՝ առանց ռասայի, մաշկի գույնի և ազգային կամ էթնիկական պատկանելության տարբերակման, ներառյալ «միայնակ, ինչպես նաև ուրիշների հետ համատեղ սեփականություն ունենալու իրավունքը» և «ժառանգելու իրավունքը»։ Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին կոնվենցիան ճանաչում է սեփականության իրավունքները 16-րդ հոդվածում, որը սահմանում է երկու ամուսինների համար նույն իրավունքը՝ սեփականության տիրապետման, ձեռքբերման, կառավարման, կառավարման, վայելման և տնօրինման հարցում, և 15-րդ հոդվածում, որը սահմանում է կանանց՝ պայմանագրեր կնքելու իրավունքը։

Սեփականության իրավունքները ամրագրված են նաև Փախստականների կարգավիճակի մասին կոնվենցիայով և Բոլոր միգրանտ աշխատողների և նրանց ընտանիքների անդամների իրավունքների պաշտպանության մասին կոնվենցիայով։ Փոքրամասնությունների համար այս միջազգային մարդու իրավունքների փաստաթղթերը չեն սահմանում սեփականության առանձին իրավունք, բայց արգելում են սեփականության իրավունքների հետ կապված խտրականությունը, երբ այդպիսի իրավունքները երաշխավորված են։

## Փոխկապվածություն այլ իրավունքների հետ

Մասնավոր սեփականության իրավունքը կարևորագույն պահանջ էր քաղաքական ազատության և հավասարության վաղ շրջանի որոնումներում և սեփականության նկատմամբ ֆեոդալական վերահսկողության դեմ պայքարում: Սեփականությունը կարող է ծառայել որպես բավարար կենսամակարդակի իրավունքի իրականացումն ապահովող իրավունքների հիմք, և միայն սեփականության սեփականատերերին են սկզբնապես շնորհվել քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ, ինչպիսիք են քվեարկելու իրավունքը: Քանի որ ոչ բոլորն են սեփականության սեփականատեր, աշխատանքի իրավունքը ամրագրվել է՝ բոլորին թույլ տալու համար հասնել բավարար կենսամակարդակի։ Այսօր սեփականության հիման վրա խտրականությունը սովորաբար դիտվում է որպես բոլորի կողմից մարդու իրավունքների հավասար իրացման լուրջ սպառնալիք, և միջազգային մարդու իրավունքների փաստաթղթերում խտրականության դեմ դրույթները հաճախ ներառում են սեփականությունը որպես հիմք, որի հիման վրա արգելվում է խտրականությունը: Մասնավոր սեփականության պաշտպանությունը կարող է հակասության մեջ մտնել տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների, ինչպես նաև քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների հետ, ինչպիսիք են խոսքի ազատության իրավունքը: Դա մեղմելու համար սեփականության իրավունքը սովորաբար սահմանափակվում է հանրային շահերը պաշտպանելու համար: Շատ պետություններ նաև պահպանում են համայնքային և կոլեկտիվ սեփականության համակարգեր: Սեփականության իրավունքը հաճախ համարվել է բոլորի համար մարդու իրավունքների իրականացմանը խոչընդոտող գործոն, օրինակ՝ ստրկության և ուրիշների շահագործման միջոցով: Հարստության անհավասար բաշխումը հաճախ հետևում է սեռի, ռասայի և փոքրամասնությունների գծին, հետևաբար, սեփականության իրավունքը կարող է թվալ խնդրի մի մասը, այլ ոչ թե պաշտպանության արժանի շահ։ Սեփականության իրավունքը վերջին ժամանակներս եղել է մարդու իրավունքների վերաբերյալ բանավեճերի կենտրոնում՝ հողային բարեփոխումների, հավաքորդների և թանգարանների կողմից բնիկ ժողովուրդներին մշակութային արտեֆակտների վերադարձման և բնական պաշարների նկատմամբ ժողովուրդների ժողովրդական ինքնիշխանության վերաբերյալ։

## Պատմություն

Հռոմեական իրավունքը սեփականությունը սահմանում էր որպես *օրենքի սահմաններում սեփականը օգտագործելու և չարաշահելու իրավունք* (լատիներեն՝ jus utendi et abutendi re suâ, guatenus juris ratio patitur): Երկրորդ, *ժողովրդի անվտանգությունը պետք է լինի գերագույն օրենքը* (անգլ.՝ salus populi suprema lex esto), ահմանվել է դեռևս Տասներկու աղյուսակների օրենքում:

Մասնավոր սեփականության և սեփականության իրավունքի հասկացությունը հետագայում մշակվել է Վերածննդի դարաշրջանում, քանի որ առևտրականների կողմից միջազգային առևտուրը առաջացրել է մերկանտիլիստական գաղափարներ: 16-րդ դարի Եվրոպայում լյութերականությունը և բողոքական ռեֆորմացիան առաջ են մղել սեփականության իրավունքները՝ օգտագործելով աստվածաշնչյան տերմինաբանություն: Բողոքական աշխատանքային էթիկան և մարդու ճակատագրի վերաբերյալ տեսակետները սկսել են ընդգծել սոցիալական տեսակետները վաղ ժամանակակից Եվրոպայի զարգացող կապիտալիստական տնտեսություններում: Մասնավոր սեփականության իրավունքը ի հայտ եկավ որպես մարդու իրավունքների արմատական պահանջ՝ պետության նկատմամբ 17-րդ դարի հեղափոխական Եվրոպայում, բայց 18-րդ և 19-րդ դարերում սեփականության իրավունքը որպես մարդու իրավունք դարձավ բուռն վեճերի առարկա:

### Անգլիական քաղաքացիական պատերազմ

Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ լևելերների՝ սեփականության և քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքների, ինչպիսին է ընտրելու իրավունքը, վերաբերյալ առաջ քաշած փաստարկները հիմք են հանդիսացան այլ երկրներում հետագա բանավեճերի համար: Լևելերները, որպես քաղաքական շարժում, ի հայտ են եկել 17-րդ դարի կեսերին Անգլիայում՝ բողոքական ռեֆորմացիայից հետո: Նրանք կարծում էին, որ սեփականությունը, որը ձեռք է բերվել որպես աշխատանքի պտուղ, սուրբ է Աստվածաշնչի «մի՛ գողացիր» պատվիրանի համաձայն: Հետևաբար, նրանք կարծում էին, որ սեփականություն ձեռք բերելու իրավունքը սրբազան է: Լևելերների տեսակետները սեփականության իրավունքի և սեփականությունից չզրկվելու իրավունքի վերաբերյալ՝ որպես քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունք, զարգացրել է գրքույկագիր Ռիչարդ Օվերտոնը:

Լևելերների տեսակետները, որոնք աջակցություն էին վայելում մանր սեփականատերերի և արհեստավորների շրջանում, չէին կիսում Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի բոլոր հեղափոխական կուսակցությունները: 1647 թվականի Գլխավոր խորհրդում Օլիվեր Քրոմվելը և Հենրի Իրետոնը դեմ են արտահայտվել կյանքի իրավունքը սեփականության իրավունքի հետ հավասարեցնելուն: Նրանք պնդում էին, որ դա անելով՝ կհաստատվի իրավունքը՝ վերցնելու այն ամենը, ինչ մարդը կարող է ցանկանալ՝ անկախ ուրիշների իրավունքներից: Լևելեր Թոմաս Ռեյնսբորոն պատասխանել է՝ հիմնվելով Օվերտոնի փաստարկների վրա, որ լևելերները պահանջում են հարգել ուրիշների բնական իրավունքները: Սեփականության սահմանումը և այն, թե արդյոք այն ձեռք է բերվել որպես սեփական աշխատանքի արդյունք և, որպես այդպիսին, բնական իրավունք, թեմա էր բուռն քննարկման, քանի որ քվեարկելու իրավունքը կախված էր սեփականության իրավունքից: Այդ ժամանակ քաղաքական ազատությունը կապված էր սեփականության և անհատական անկախության հետ: Քրոմվելը և Իրետոնը պնդում էին, որ միայն ազատ սեփականության հողի վրա գտնվող սեփականությունը կամ առևտրային իրավունքները մարդուն տալիս են քվեարկելու իրավունք: Նրանք պնդում էին, որ սեփականության այս տեսակը կազմում է «հասարակության մեջ բաժնեմաս», որը տղամարդկանց իրավունք է տալիս քաղաքական իշխանության: Ի տարբերություն լևելերների, բոլոր տղամարդիկ, որոնք ծառաներ, ողորմություն ստացողներ կամ մուրացկաններ չեն, պետք է համարվեն սեփականության տերեր և նրանց տրվի քվեարկելու իրավունք: Նրանք կարծում էին, որ քաղաքական ազատությունը կարող է ապահովվել միայն անհատների, ինչպիսիք են արհեստավորները, կողմից, որոնք զբաղվում են անկախ տնտեսական գործունեությամբ:

Լևելերները հիմնականում մտահոգված էին մանր գույքատերերի և աշխատողների քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներով, մինչդեռ Ջերարդ Ուինսթանլիի գլխավորած ավելի փոքր հեղափոխական խումբ՝ Դիգերները, կենտրոնանում էին հողային սեփականության վրա աշխատող գյուղական աղքատների իրավունքների վրա: Դիգերները պնդում էին, որ մասնավոր սեփականությունը չի համապատասխանում արդարադատությանը, և որ թագից և եկեղեցուց բռնագրավված հողը պետք է վերածվի համայնքային հողի, որը պետք է մշակվի աղքատների կողմից: Դիգերների կարծիքով՝ քվեարկելու իրավունքը պետք է տարածվի բոլորի վրա, և բոլորը պետք է ունենան բավարար կենսամակարդակի իրավունք: 1660 թվականին անգլիական միապետության վերականգնմամբ բոլոր բռնագրավված հողերը վերադարձվել են թագավորին և եկեղեցուն: Որոշ սեփականության իրավունքներ ճանաչվել և սահմանվել են սահմանափակ քվեարկության իրավունքներ: Լևելերների սեփականության, քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների վերաբերյալ գաղափարները մնացել են ազդեցիկ և առաջ են մղվել հետագա 1688 թվականի Փառահեղ հեղափոխության ժամանակ, սակայն սեփականության վրա հիմնված քվեարկելու իրավունքի սահմանափակումները նշանակում էին, որ բրիտանական բնակչության միայն մի մասն ուներ ընտրական իրավունք: 1780 թվականին Անգլիայում և Ուելսում քվեարկելու իրավունք ունեին միայն 214,000 տղամարդիկ, որոնք կազմում էին 8 միլիոն բնակչության 3 տոկոսից պակասը: 1832 թվականի բարեփոխումների մասին օրենքը սահմանափակել է քվեարկելու իրավունքը միայն այն տղամարդկանց համար, որոնք տարեկան 10 ֆունտ ստեռլինգ արժողությամբ անշարժ գույք ունեին, քվեարկելու իրավունք տալով չափահաս տղամարդկանց մոտավորապես 4 տոկոսին: 1867 թվականի բարեփոխումները քվեարկելու իրավունքը ընդլայնել են մինչև մոտավորապես 8 տոկոս: Աշխատավոր դասը (որը կտրուկ աճել է արդյունաբերական հեղափոխության հետ) և արդյունաբերողները մնացին քաղաքական համակարգից գործնականում մեկուսացված:

### Ջոն Լոկը և ամերիկյան ու ֆրանսիական հեղափոխությունները

Ջոն Լոկի՝ 1689 թվականի «Կառավարման մասին երկու տրակտատները», որտեղ Լոկը «կյանքը, ազատությունները և կալվածքները» անվանում է անհատների «սեփականություն»։
Անգլիացի փիլիսոփա Ջոն Լոկը (1632–1704) ավելի է զարգացրել սեփականության, քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների գաղափարները: Իր «Քաղաքացիական կառավարման մասին երկրորդ տրակտատում» (1689) սահմանել է, որ «յուրաքանչյուր մարդ ունի սեփականություն իր անձի մեջ. դրա իրավունքը ոչ ոք չունի, բացի իրենից: Կարելի է ասել, որ նրա մարմնի աշխատանքն ու ձեռքի աշխատանքը լիովին նրանն են»: Նա պնդում էր, որ սեփականությունը բխում է մարդու աշխատանքից, չնայած նրանք, որոնք սեփականություն չունեն և իրենց աշխատանքը միայն վաճառելու համար ունեն, չպետք է ստանան նույն քաղաքական իշխանությունը, ինչ նրանք, որոնք սեփականություն ունեին: Աշխատողները, փոքր և խոշոր սեփականատերերը պետք է ունենան քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ՝ իրենց սեփականությանը համապատասխան: Ըստ Լոկի՝ սեփականության և կյանքի իրավունքները անօտարելի իրավունքներ են, և որ պետության պարտականությունն է ապահովել այդ իրավունքները անհատների համար: Լոկը պնդում էր, որ բնական իրավունքների, ինչպիսիք են սեփականության իրավունքը, պաշտպանությունը, ինչպես նաև իշխանությունների տարանջատումը և այլ հակակշիռներն ու հակակշիռները, կօգնեն սահմանափակել պետության կողմից քաղաքական չարաշահումները:

Լոկի սեփականության աշխատանքային տեսությունը և իշխանությունների տարանջատումը մեծ ազդեցություն են ունեցել Ամերիկյան և Ֆրանսիական հեղափոխությունների վրա: Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների, ինչպիսիք են քվեարկելու իրավունքը, իրավունքը կապված էր երկու հեղափոխություններում էլ սեփականության հարցի հետ: Ամերիկացի հեղափոխականները, ինչպիսիք են Բենջամին Ֆրանկլինը և Թոմաս Ջեֆերսոնը, դեմ էին համընդհանուր ընտրական իրավունքին՝ պաշտպանելով միայն նրանց համար քվեարկելու իրավունքը, որոնք «բաժնետոմս» ունեին հասարակությունում: Ջեյմս Մեդիսոնը պնդում էր, որ քվեարկելու իրավունքի տարածումը բոլորի վրա կարող է հանգեցնել սեփականության և արդարադատության իրավունքի «չեղարկմանը սեփականություն չունեցող մեծամասնության կողմից»: Չնայած սկզբում առաջարկվում էր, որ բոլոր տղամարդկանց համար ընտրելու իրավունքը սահմանվի, ի վերջո նորաստեղծ Միացյալ Նահանգներում քվեարկելու իրավունքը տարածվել է նաև սպիտակամորթ տղամարդկանց վրա, որոնք տիրապետում էին անշարժ և շարժական որոշակի քանակի սեփականության:

Ֆրանսիացի հեղափոխականները սեփականության իրավունքը ճանաչել են Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագրի (1791) 17-րդ հոդվածում, որը նշում էր, որ ոչ ոք «չի կարող զրկվել սեփականության իրավունքից, եթե դա չի պահանջում օրինականորեն հաստատված հանրային անհրաժեշտություն և արդար և նախկին փոխհատուցման պայմանով»: Հոդված 3-ը և 6-ը հայտարարում էին, որ «բոլոր քաղաքացիներն իրավունք ունեն անձամբ կամ իրենց ներկայացուցիչների միջոցով ներդրում ունենալ» քաղաքական համակարգում, և որ «բոլոր քաղաքացիները, լինելով հավասար [օրենքի] առջև, հավասարապես ընդունելի են բոլոր պետական պաշտոններում, պաշտոններում և աշխատանքներում՝ ըստ իրենց կարողությունների, և առանց որևէ այլ տարբերակման, բացի առաքինություններից և տաղանդներից»։ Սակայն գործնականում ֆրանսիացի հեղափոխականները քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքները չեն տարածել ոլորի վրա, չնայած նման իրավունքների համար պահանջվող սեփականության որակավորումն ավելի ցածր էր, քան ամերիկացի հեղափոխականների կողմից սահմանվածը։

Ֆրանսիացի հեղափոխական Աբբե Սիեյսի խոսքերով․ «Երկրի բոլոր բնակիչները պետք է վայելեն պասիվ քաղաքացու իրավունքը... բայց միայն նրանք, որոնք ներդրում են կատարում պետական հատվածում, նման են մեծ սոցիալական ձեռնարկության իրական բաժնետերերին։ Միայն նրանք են իրական ակտիվ քաղաքացիները, միավորման իրական անդամները»։ Հռչակագրի ընդունումից երեք ամիս անց տնային ծառայողները, կանայք և նրանք, որոնք չէին վճարում երեք օրվա աշխատանքին հավասար հարկեր, հայտարարվել են «պասիվ քաղաքացիներ»։ Սիեյսը ցանկանում էր տեսնել առևտրային գործունեության արագ ընդլայնումը և կողմ էր սեփականության անսահմանափակ կուտակմանը։ Ի հակադրություն սրա, Մաքսիմիլիան Ռոբեսպիերը զգուշացնում էր, որ հարստության ազատ կուտակումը պետք է սահմանափակվի, և որ սեփականության իրավունքը չպետք է թույլատրվի խախտել ուրիշների, մասնավորապես՝ աղքատ քաղաքացիների, այդ թվում՝ աշխատող աղքատների և գյուղացիների իրավունքները: Ռոբեսպիերի հայացքները ի վերջո բացառվել են 1793 թվականի Ֆրանսիայի Սահմանադրությունից, և պահպանվել է սեփականության որակումը քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների համար:

## Տես նաև

* Անշարժ գույքի զարգացում
* Բնակարանային իրավունք

## Ծանոթագրություններ

## Ընթերցանության նյութեր

* Alfredsson, Gudmundur; Eide, Asbjørn (1999). *The Universal Declaration of Human Rights: A Common Standard of Achievement*. Martinus Nijhoff Publishers. ISBN 978-9-041-11168-5. OL 12803991M.
* AA Berle and GC Means, *The Modern Corporation and Private Property* (New York, Macmillan 1932) oclc 1411248
* AA Berle, 'Property, Production and Revolution' (1965) 65 Columbia Law Review 1
* Ishay, Micheline (2008). *The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalized Era*. University of California Press. ISBN 978-0-520-25641-5. OL 10435060M.

## Արտաքին հղումներ

 Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են  Սեփականության իրավունք հոդվածին
* Protocol I to the Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 346)։*  |