# Սոցիալական բարեկեցության ծախսեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխատողների և գործատուների կողմից բարեկեցության ծախսերը։
**Սոցիալական բարեկեցության ծախսեր**, կառավարության աջակցության տեսակներ, որի նպատակն է ապահովել, որ հասարակության անդամները կարողանան բավարարել մարդու հիմնական կարիքները, օրինակ՝ սնունդը և կացարանը։ **Սոցիալական ապահովությունը** կարող է կամ հոմանիշ լինել սոցիալական բարեկեցությանը, կամ հատուկ նշանակել սոցիալական ապահովագրության ծրագրերը, որոնք աջակցություն են տրամադրում միայն նախկինում վճարումներ կատարած անձանց, օրինակ՝ կենսաթոշակները, ի տարբերություն սոցիալական աջակցության ծրագրերի, որոնք աջակցություն են տրամադրում միայն կարիքի հիման վրա, օրինակ՝ հաշմանդամության նպաստների մեծ մասը։ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը սոցիալական ապահովությունը սահմանում է որպես ծերության տարիքում գտնվող անձանց աջակցություն, երեխաների պահպանման աջակցություն, բժշկական բուժում, ծնողական և հիվանդության արձակուրդ, գործազրկության և հաշմանդամության նպաստներ, ինչպես նաև աշխատանքային վնասվածք ստացած անձանց աջակցություն ընդգրկող համակարգ։

Ավելի լայն իմաստով՝ սոցիալական բարեկեցությունը կարող է ներառել նաև բարեկեցության հիմնական մակարդակ ապահովելու ջանքերը սուբսիդավորվող *սոցիալական ծառայությունների* միջոցով, ինչպիսիք են համընդհանուր առողջապահությունը, անվճար կրթությունը, ենթակառուցվածքները, մասնագիտական ուսուցումը և հանրային բնակարանաշինությունը։ սոցիալական բարեկեցությունըում պետությունը պատասխանատվություն է ստանձնում հասարակության առողջության, կրթության, ենթակառուցվածքների և բարեկեցության համար՝ տրամադրելով տարբեր սոցիալական ծառայություններ, ինչպես վերը նկարագրվածները։

Որոշ պատմաբաններ կոդավորված ողորմության համակարգերը, օրինակ՝ յոթերորդ դարի՝ մ.թ. 634 թվականի Ռաշիդունների խալիֆա Ումարի *զաքաթի* քաղաքականությունը, դիտարկում են որպես համընդհանուր պետական բարեկեցության վաղ օրինակներ։ Առաջին սոցիալական բարեկեցությունըն Գերմանական կայսրությունն է (1871-1918 թվականներ), որտեղ Բիսմարկի կառավարությունը սոցիալական ապահովություն է ներմուծել։ 20-րդ դարի սկզբին Միացյալ Թագավորությունը սոցիալական ապահովություն է ներմուծել մոտ 1913 թվականին։ Արևմտյան Եվրոպայում, Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում սոցիալական բարեկեցությունը հիմնականում տրամադրվում է կառավարության կողմից՝ ազգային հարկային եկամուտների հաշվին, և ավելի փոքր չափով՝ հասարակական կազմակերպությունների, բարեգործական, սոցիալական և կրոնական կազմակերպությունների կողմից։ Սոցիալական ապահովության իրավունքը և բավարար կենսամակարդակի իրավունքը ամրագրված են Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 22-րդ և 25-րդ հոդվածներում։

## Պատմություն

Ողորմությունի բաժանում աղքատներին, Պոր-Ռուայալ դե Շանի աբբայություն։
Հռոմեական կայսրությունում առաջին կայսր Օգոստոսը ապահովել է *Cura Annonae*-ն կամ հացահատիկի նպաստը այն քաղաքացիների համար, որոնք ամեն ամիս չէին կարողանում սնունդ գնել։ Սոցիալական բարեկեցությունը ընդլայնվել է կայսր Տրայանոսի օրոք։ Տրայանոսի ծրագիրը արժանացել է շատերի գովասանքին, այդ թվում՝ Պլինիոս Կրտսերի կողմից։ Աղքատների համար այլ միջոցառումներ նույնպես ներդրվել են Հին Հռոմի պատմության ընթացքում, օրինակ՝ ալիմենտը։

Սուն դինաստիայի կառավարությունը (960 թվական) աջակցել է մի քանի ծրագրերի, որոնք կարելի է դասակարգել որպես սոցիալական բարեկեցություն, այդ թվում՝ պետական հիվանդանոցներ, ցածր տոկոսով վարկեր գյուղացիների համար, պետական որբանոցներ, անվճար դեղատներ աղքատների համար, լցված պետական շտեմարաններ, հրշեջ կայաններ և գրադարաններ մեծ քաղաքներում, ծերանոցներ, հանրային կլինիկաներ և աղքատների գերեզմանատներ։ Ըստ տնտեսագետ Ռոբերտ Հենրի Նելսոնի՝ «միջնադարյան Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին աղքատների համար գործել է լայնածավալ և համապարփակ բարեկեցության համակարգով»։ Հին հունական քաղաք-պետությունները անվճար բժշկական ծառայություններ էին տրամադրում աղքատներին և ստրուկներին։ 14-րդ դարից սկսած՝ իտալական քաղաք-պետությունների կառավարությունները սկսեցին համագործակցել եկեղեցու հետ՝ ցածր խավերին բարեկեցություն և կրթություն տրամադրելու համար։ 18-րդ դարում, ըստ մեկ ուսումնասիրության, Ցին դինաստիան ուներ «աշխարհի պատմության ամենամանրամասն օգնության համակարգը, որը հիմնված էր պետական և տեղական շտեմարանների վրա, որոնք պակասի ժամանակ օգտագործվում էին սննդի գները կայունացնելու և քաղաքային ու գյուղական աղքատներին օգնություն տրամադրելու համար»։ Սակայն այս համակարգը թուլացավ այն բանից հետո, երբ 1840 թվականի Ափիոնի պատերազմից և Թայփինների ապստամբությունից (1850-1860 թվականներ) հետո կայսերապաշտությունը ներթափանցել է Չինաստան, ինչն առաջացրել է ճգնաժամ Ցին դինաստիայում։ 1912 թվականին Հանրապետության հիմնադրումից և դրան հաջորդած քաղաքացիական պատերազմների ու ռազմապետության տարիներից հետո «պետական շտեմարանների համակարգը գրեթե դադարել է գոյություն ունենալ»։

Բյուզանդական կայսրության պատմության ընթացքում ստեղծվել են տարբեր սոցիալական բարեկեցության ծառայություններ և հաստատություններ։ Նախատեսվել է նաև, որ պետությունը սնունդ և հագուստ տրամադրի այն երեխաներին, որոնց ծնողները աղքատության պատճառով չէին կարող մեծացնել։

Ավելի ուշ՝ բողոքական եվրոպական երկրներում, օրինակ՝ Նիդերլանդական Հանրապետությունում, բարեկեցությունը կառավարել են տեղական գիլդիաները՝ մինչև 19-րդ դարի սկզբին գիլդիական համակարգի վերացումը։ Սրբազան Հռոմեական կայսրության ազատ կայսերական քաղաքներում քաղաքային կառավարությունները, օրինակ՝ Նյուրնբերգում, կարող էին վերահսկողություն ստանձնել հանրային բարեկեցության հավաքման և բաշխման նկատմամբ։ 1520 թվականին Մարտին Լյութերը «Գերմանացի ազգի քրիստոնյա ազնվականությանը ուղղված կոչում» հանդես եկավ մուրացկանության վերացման և կարիքավորների համար միջոցառումներ ստեղծելու օգտին։ 1523 թվականին, Սաքսոնիայի Լայսնիգ քաղաքի քաղաքացիների խնդրանքից հետո, Լյութերը մշակեց «Ընդհանուր գանձանակի» ծրագիր, որի համաձայն՝ «Աստծո տան համար պետք է կարգադրվի և մշտապես պահվի երկու տակառ կամ խորհրդականների գանձանակ, որտեղ պետք է դրվեն հաց, պանիր, ձու, միս և այլ սնունդ ու պաշարներ, և պետք է լինի նաև մեկ կամ երկու արկղ, որտեղ կարելի է փող դնել ընդհանուր գանձանակի պահպանման համար»։

Արտացոլելով Լյութերի հայացքները՝ 1522 թվականին Վիտենբերգի եկեղեցական կարգը ստեղծել է բարեկեցության աշխատանքի համար «ընդհանուր գանձանակ», որը աղքատներին աջակցության տարբեր միջոցներ էր տրամադրում։ Ֆրանսիայում 1536 թվականին, ինչպես նշում է մեկ ուսումնասիրություն, «Ֆրանցիսկոս I-ը հրամայել է, որ յուրաքանչյուր ծուխ գրանցի իր աղքատներին և համայնքի նվիրաբերված միջոցներից հոգա անաշխատունակների կարիքները»։ Մինչ այդ կազմակերպված օգնության համակարգեր էին ստեղծվել Ռուանում, Լիոնում և Փարիզում։ Եվրոպայի վերաբերյալ մեկ պատմաբան նաև պնդել է, որ «հոլանդացիները հայտնի էին նաև արժանի աղքատներին և կարիքավոր երիտասարդներին աջակցելու համար»։

Սոցիալական բարեկեցության տարբեր ձևեր ստեղծվել են նաև Ինկերի կայսրությունում, Ացտեկների կայսրությունում, Օսմանյան կայսրությունում և նախագաղութային Աֆրիկայում։

Յոթերորդ դարի խալիֆ Ումարը ներդրեց *զաքաթի* մի ձև՝ իսլամի հինգ սյուներից մեկը, որպես կոդավորված համընդհանուր սոցիալական ապահովության հարկ։ Ավանդաբար գնահատվելով անհատի ակտիվների 2.5%-ի չափով՝ պետական *զաքաթի* միջոցները բաշխվում էին մուսուլմանների տարբեր խմբերի, այդ թվում՝ աղքատացած մարդկանց և ծանր պարտքի տակ գտնվող անձանց։ *Զաքաթի* հավաքագրումը աճել է Օմայյան և Աբբասյան խալիֆայությունների ժամանակ, թեև *զաքաթի* համակարգը հաճախ անարդյունավետ և կոռումպացված էր․ իսլամական իրավագետները հաճախ մուսուլմաններին խորհուրդ էին տալիս գումարը ուղղակիորեն բաժանել կարիքավորներին՝ դրա ազդեցությունը առավելագույնի հասցնելու համար։

Նմանապես, հրեական ավանդույթում բարեգործությունը, որը ներկայացվում է ցեդակայով, ոչ թե բարեհաճության, այլ կրոնական պարտավորության հարց է։ Ժամանակակից բարեգործությունը դիտարկվում է որպես աստվածաշնչյան աղքատների տասանորդի շարունակություն, ինչպես նաև աստվածաշնչյան այլ պրակտիկաների, օրինակ՝ աղքատներին արտի անկյուններում մնացածը հավաքելու և Շմիտայի, այսինքն՝ շաբաթական տարվա ընթացքում բերքահավաք կատարելու թույլտվության շարունակություն։

Փոխանցումային վճարումների վերաբերյալ մինչև բարձր միջնադար համեմատաբար քիչ վիճակագրական տվյալներ կան։ Միջնադարում և մինչև արդյունաբերական հեղափոխությունը Եվրոպայում բարեկեցության վճարումների գործառույթը իրականացվել է մասնավոր նվիրատվության կամ բարեգործության, բազմաթիվ եղբայրությունների և տարբեր կրոնական միաբանությունների գործունեության միջոցով։ Եվրոպայում վաղ բարեկեցության ծրագրերից է եղել անգլիական Poor Relief Act 1601-ը, որը ծխերին պատասխանատվություն էր տալիս աղքատներին բարեկեցության վճարումներ տրամադրելու համար։ Այս համակարգը էապես փոփոխվել է 19-րդ դարի Poor Law Amendment Act 1834-ով, որը ներդրել է աշխատատուների համակարգը։

Անարխիստական բողոք բարեկեցության ծախսերի կրճատումների և խնայողության միջոցների դեմ, Սլովենիա, 2012 թվական։
Հիմնականում 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին բազմաթիվ երկրներում ներդրվել է պետական բարեկեցության ապահովման կազմակերպված համակարգ։ Գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը ներմուծել է աշխատավոր դասերի համար առաջին բարեկեցության համակարգերից մեկը։ Մեծ Բրիտանիայում Լիբերալ կառավարությունը՝ Հենրի Քեմփբել-Բաներմանի և Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջի գլխավորությամբ, 1911 թվականին ներմուծել է Ազգային ապահովագրություն համակարգը, որը հետագայում ընդլայնել է Քլեմենթ Էթլիը։

Ժամանակակից սոցիալական բարեկեցությունըներից են Գերմանիան, Ֆրանսիան, Նիդերլանդները, ինչպես նաև Հյուսիսային երկրները՝ Իսլանդիան, Շվեդիան, Նորվեգիան, Դանիան և Ֆինլանդիան, որոնք կիրառում են համակարգ, որը հայտնի է որպես հյուսիսային մոդել։ Էսպինգ-Անդերսենը ամենազարգացած բարեկեցության պետության համակարգերը դասակարգել է երեք կատեգորիայի՝ սոցիալ-դեմոկրատական, պահպանողական և լիբերալ։

2014 թվականին ԱՄԿ-ի հրապարակած զեկույցը գնահատել է, որ աշխարհի բնակչության միայն 27%-ն ունի համապարփակ սոցիալական ապահովության հասանելիություն։ Համաշխարհային բանկի 2019 թվականի World Development Report-ը պնդում է, որ սոցիալական ապահովագրության բազմաթիվ տեսակների ավանդական՝ աշխատավարձային վճարների վրա հիմնված մոդելը «ավելի ու ավելի է մարտահրավերի ենթարկվում ստանդարտ աշխատանքային պայմանագրերից դուրս աշխատանքային պայմանավորվածությունների պատճառով»։

## Ձևեր

Լայն իմաստով՝ սոցիալական բարեկեցությունըները լինում են կամ **համընդհանուր**, որոնց դրույթները ընդգրկում են բոլորին, կամ **ընտրովի**, որոնց դրույթները ընդգրկում են միայն ամենակարիքավոր համարվող մարդկանց։ Իր 1990 թվականի «Բարեկեցության կապիտալիզմի երեք աշխարհները» գրքում դանիացի սոցիոլոգ Գյոստա Էսպինգ-Անդերսենը առանձնացրել է բարեկեցության պետության մոդելների երեք ենթատեսակ՝ լիբերալ, սոցիալ-դեմոկրատական և պահպանողական։

* **Լիբերալ սոցիալական բարեկեցությունըները** բնութագրվում են աշխատավոր դասի ուժեղ մոբիլիզացիայի բացակայությամբ և աբսոլյուտիստական քաղաքական պատմության բացակայությամբ։ Այս համակարգերը հիմնականում հիմնվում են միջոցների ստուգման վրա հիմնված նպաստների վրա՝ առաջարկելով սահմանափակ սոցիալական ապահովագրություն և ակտիվորեն խթանելով մասնավոր բարեկեցության ապահովումը։ Նշանավոր օրինակներ են Միացյալ Նահանգները, Կանադան և Ավստրալիան։
* **Պահպանողական կորպորատիստական սոցիալական բարեկեցությունըները** ազդված են կաթոլիկ պահպանողական ավանդույթից և ունեն քաղաքական աբսոլյուտիզմի պատմություն։ Դրանք առաջնահերթություն են տալիս սոցիալական ապահովագրության սխեմաներին՝ միջոցների ստուգման վրա հիմնված աջակցության կամ մասնավոր նպաստների փոխարեն, սակայն սահմանափակում են եկամտի վերաբաշխումը։ Այս մոդելի օրինակներ են Ավստրիան, Իտալիան, Ֆրանսիան և Գերմանիան։
* **Սոցիալիստական կամ սոցիալ-դեմոկրատական սոցիալական բարեկեցությունըները** առանձնանում են կառավարման մեջ աշխատավոր դասի նշանակալի մասնակցությամբ և ազդեցիկ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունների առկայությամբ։ Այս պետությունները իրականացնում են համապարփակ բարեկեցության քաղաքականություններ, որոնք շեշտում են եկամտի վերաբաշխումը և ներառում են աշխատաշուկայի ռազմավարություններ՝ գործազուրկ անձանց աջակցելու համար։

Էսպինգ-Անդերսենի բարեկեցության ռեժիմների երեք ենթատեսակների մշակումը դասակարգվել է երեք չափումների ներքո՝ 1) պետության և շուկայի հարաբերություններ կամ պետության և շուկայի միջև հարաբերություն, 2) շերտավորում կամ սոցիալական հարաբերություններ և կապեր, 3) սոցիալական քաղաքացիության իրավունքներ կամ այն, թե արդյոք անհատը կախված է աշխատաշուկայից, թե ոչ։

Քանի որ ապապրանքայնացման ինդեքսի կառուցումը սահմանափակ է և տիպաբանությունը վիճելի է, այս 18 երկրները կարելի է դասակարգել ամենամաքուր սոցիալ-դեմոկրատականից՝ Շվեդիայից, մինչև ամենալիբերալը՝ Միացյալ Նահանգները։ Իռլանդիան ներկայացնում է գրեթե հիբրիդային մոդել, որտեղ գործազրկության նպաստի երկու հոսք կա՝ վճարային և միջոցների ստուգման վրա հիմնված։ Սակայն վճարումները կարող են սկսվել անմիջապես և տեսականորեն հասանելի են Իռլանդիայի բոլոր քաղաքացիներին, նույնիսկ եթե նրանք երբեք չեն աշխատել, պայմանով, որ նրանք սովորաբար բնակվում են երկրում։

Սոցիալական խարանը տարբեր է սոցիալական բարեկեցությունըների երեք հայեցակարգային տեսակներում։ Այն հատկապես բարձր է լիբերալ պետություններում և ամենացածրն է սոցիալ-դեմոկրատական պետություններում։ Էսպինգ-Անդերսենը պնդում է, որ սոցիալ-դեմոկրատական պետությունների ունիվերսալիստական բնույթը վերացնում է նպաստառուների և չստացողների երկակիությունը, մինչդեռ միջոցների ստուգման վրա հիմնված լիբերալ պետություններում դժգոհություն կա վերաբաշխման ջանքերի նկատմամբ։ Այլ կերպ ասած՝ որքան ցածր է բարեկեցության վրա ծախսվող ՀՆԱ-ի տոկոսը, այնքան բարձր է բարեկեցության պետության խարանը։ Էսպինգ-Անդերսենը նաև պնդում է, որ սոցիալական բարեկեցությունըները հիմք են ստեղծում հետարդյունաբերական զբաղվածության էվոլյուցիայի համար՝ զբաղվածության աճի, կառուցվածքի և շերտավորման առումով։ Նա օգտագործում է Գերմանիան, Շվեդիան և Միացյալ Նահանգները՝ բարեկեցության երեք պետությունների տարբեր արդյունքների օրինակներ ներկայացնելու համար։

Ըստ Էվելին Հուբերի և Ջոն Սթիվենսի՝ սոցիալական բարեկեցությունըների տարբեր տեսակներ առաջացել են տարբեր կուսակցությունների երկարատև կառավարման արդյունքում։ Նրանք տարբերակում են սոցիալ-դեմոկրատական սոցիալական բարեկեցությունըները, քրիստոնեա-դեմոկրատական սոցիալական բարեկեցությունըները և «վարձու աշխատողի» պետությունները։

Ըստ շվեդ քաղաքագետ Բո Ռոթշտեյնի՝ ոչ ունիվերսալ սոցիալական բարեկեցությունըներում պետությունը հիմնականում զբաղվում է ռեսուրսները «ամենաշատ կարիք ունեցող մարդկանց» ուղղելու հարցով։ Սա պահանջում է խիստ բյուրոկրատական վերահսկողություն՝ որոշելու համար, թե ով ունի աջակցության իրավունք, իսկ ով՝ ոչ։ Մյուս կողմից, Շվեդիայի նման ունիվերսալ մոդելների դեպքում պետությունը բարեկեցություն է բաշխում բոլոր մարդկանց, որոնք բավարարում են հեշտությամբ սահմանվող չափանիշների, օրինակ՝ երեխաներ ունենալը, բուժում ստանալը և այլն, հնարավորինս քիչ բյուրոկրատական միջամտությամբ։ Սակայն սա պահանջում է ավելի բարձր հարկում՝ մատուցվող ծառայությունների ծավալի պատճառով։ Այս մոդելը 1930-ականներին կառուցվել է սկանդինավյան նախարարներ Կառլ Քրիստիան Սթայնքեի և Գուստավ Մյոլերի կողմից և գերակշռում է Սկանդինավիայում։

Սոցիոլոգ Լեյն Քենուորթին պնդում է, որ սկանդինավյան փորձը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից սոցիալ-դեմոկրատական մոդելը կարող է «խթանել տնտեսական անվտանգությունը, ընդլայնել հնարավորությունները և ապահովել կյանքի մակարդակի բարձրացում բոլորի համար՝ միաժամանակ նպաստելով ազատությանը, ճկունությանը և շուկայի դինամիզմին»։

Ամերիկացի քաղաքագետ Բենջամին Ռեդքլիֆը նույնպես պնդել է, որ բարեկեցության պետության ունիվերսալությունն ու առատաձեռնությունը, այսինքն՝ ապապրանքայնացումի չափը, հասարակական մակարդակի ամենակարևոր կառուցվածքային գործոնն է, որը ազդում է մարդկային կյանքի որակի վրա՝ հիմնվելով արդյունաբերական ժողովրդավարությունների և ԱՄՆ նահանգների ժամանակային շարքերի տվյալների վերլուծության վրա։ Նա պնդում է, որ սոցիալական բարեկեցությունըը բարելավում է բոլորի կյանքը՝ անկախ սոցիալական դասից, ինչպես դա անում են նմանատիպ հաստատությունները, օրինակ՝ աշխատողների օգտին աշխատաշուկայի կարգավորումները և ուժեղ արհմիությունները։

### Սեռ և բարեկեցություն

Էսպինգ-Անդերսենի բարեկեցության տիպաբանությունը հաճախ քննադատվում է ֆեմինիստների կողմից՝ որպես գենդերային տեսանկյունից կույր։ Ըստ Քիրթի Նաքրայի՝ Էսպինգ-Անդերսենի երեք չափումները՝ պետության և շուկայի հարաբերություններ, շերտավորում և սոցիալական քաղաքացիության իրավունքներ, չեն ճանաչում կանանց կողմից տնային տնտեսության ներսում կատարվող չվճարվող խնամքի աշխատանքը։ Չվճարվող աշխատանքի այս չճանաչումը պայմանավորված է այն փաստով, որ սոցիալական բարեկեցությունըները կենտրոնացած են տղամարդ-կերակրողի գաղափարի վրա։ Քանի որ Էսպինգ-Անդերսենը պնդում էր, որ սոցիալական բարեկեցությունըը հիմք է ստեղծում զբաղվածության էվոլյուցիայի համար, գենդերային վերլուծության բացակայությունը ակամա շեշտադրում է տղամարդկանց զբաղվածությունը։

Բարեկեցության հետազոտող Փիթեր Դուայերը ավելի հեռուն է գնում՝ դիտարկելով գենդերի և քաղաքացիության հարցը և ցույց տալով, որ խնդիրը գենդերային կուրությունը չէ միայն, այլ այն, որ քաղաքացիությունը լռելյայնորեն համարվում է տղամարդկային, իսկ կանանց չեն տրվում քաղաքացիության իրավունքներ։ Դուայերը բացատրում է, որ «տղամարդկային» համարվող քաղաքացիությունը դիտվում է որպես «հանրային քաղաքացիներ», որոնք ունեն ռացիոնալություն և անկողմնակալություն հատկանիշներ, որոնք նրանց դարձնում են պատասխանատու քաղաքացիներ։ Մյուս կողմից, Դուայերը ներկայացնում է կանանց կառուցումը որպես «մասնավոր ոչ-քաղաքացիներ», որտեղ կանայք տղամարդկանց հակադիրն են՝ իռացիոնալ, զգացմունքային և քաղաքացիության պարտականությունները կատարելու համար վատ պատրաստված։ Տղամարդկանց և կանանց այս կառուցումը օգնում է բացատրել, թե ինչու են քաղաքացիության և բարեկեցության իրավունքները կանանց համար ավելի դժվար հասանելի։ Քաղաքացիության իրավունքների այս բոլոր անհավասարությունները ավելի են սրվում, երբ հաշվի են առնվում այլ միջհատվող գործոններ, այդ թվում՝ ռասան, դասը, սեքսուալությունը և կրթությունը։ Այնուհետև Դուայերը ներկայացնում է «խնամատարի հավասարության մոդել» և «ունիվերսալ կերակրողի մոդել» հասկացությունները՝ որպես կանանց համար բարեկեցության պետության հասանելիությունը հեշտացնելու եղանակներ։ Ըստ Ռեյդի՝ խնամատարի հավասարության մոդելում կանայք ունեն երեխաների խնամքի հավասար հասանելիություն։ Սա կանանց թույլ է տալիս ազատորեն մուտք գործել աշխատաշուկա՝ նրանց առաջարկելով նույն հնարավորությունը, ինչ բարեկեցության նպաստներ ստանալու ժամանակ։ Մյուս կողմից, ունիվերսալ կերակրողի մոդելը, ինչպես բացատրում է Լիսթերը, ավելի քիչ է կենտրոնանում խնամքի աշխատանքի պարտականությունների վրա և ավելի շատ՝ կանանց տնտեսական զբաղվածության հնարավորությունների վրա՝ այն համոզմամբ, որ զբաղվածության հասանելիությունը կհանգեցնի ավելի հավասար բարեկեցության նպաստների։ Ինչպես նշում է Դուայերը, երկու մոդելներն էլ զգալի հնարավորություններ և մարտահրավերներ են ստեղծում կանանց բարեկեցության քաղաքացիությունը առաջ մղելու համար։

Սոցիոլոգ Էնն Շոլա Օրլոֆը վերաձևակերպում է երեք չափումները գենդերային դիտանկյունից։ Վերաձևակերպելիս Օրլոֆը ներառում է գենդերը և ընդլայնում ապապրանքայնացման ինդեքսը երեք չափումների շրջանակում՝ 1) ընտանիքների և սոցիալական բարեկեցությունըների վրա կենտրոնացում պետության և շուկայի հարաբերություններում, 2) գենդերի և աշխատանքի հարաբերության ներառում սոցիալական ապահովման շերտավորումներում, 3) այն, թե ինչպես են տղամարդիկ և կանայք կախված աշխատաշուկայից և ինչ ազդեցություն ունի բարեկեցությունը երկու սեռերի ապապրանքայնացման վրա։ Ապապրանքայնացման ինդեքսի վերաձևակերպումը գենդերային դիտանկյունից ապահովում է, որ խնամքի աշխատանք կատարող կանայք բարեկեցության պետության մեջ դուրս չմնան։

### Հիմնական համընդհանուր եկամուտը որպես բարեկեցության պետության փոխարինում

Հիմնական համընդհանուր եկամուտը (UBI) առաջարկվել է որպես ավանդական բարեկեցության պետության փոխարինում, որտեղ սոցիալական պաշտպանության սխեմաները նաև սոցիալական քաղաքականություններ են՝ հստակ նպատակով, որը կարելի է դիտարկել որպես սոցիալական ինժեներիա։ UBI-ի ուշադրության կենտրոնում անհատներին ավելի մեծ ազատություն տալն է կյանքի ընտրությունները որոշելու հարցում՝ ապահովելով ողջ կյանքի ֆինանսական անվտանգություն՝ անկախ մարդու կարիերային նախընտրություններից կամ կյանքի ուղուց։

Ամերիկացի պահպանողական քաղաքագետ Չարլզ Մյուրեյը ներկայացրել է UBI-ի ծրագիր, որը 2014 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում գոյություն ունեցող բարեկեցության ծրագրերից 200 միլիարդ դոլարով պակաս կարժենար։ 2020 թվականին այն մոտ 1 տրիլիոն դոլարով պակաս կարժենար։

## Ընկալումներ

Ըստ 2012 թվականի վերանայող ուսումնասիրության՝ բարեկեցության ծրագիրը հանրային աջակցություն ստանում է, թե ոչ, կախված է հետևյալից.

* ծրագիրը համընդհանուր է, թե ուղղված է որոշակի խմբերի,
* սոցիալական ծրագրի նպաստների չափը, ավելի մեծ նպաստները խթանում են ավելի մեծ մոբիլիզացիա՝ սոցիալական ծրագիրը պաշտպանելու համար,
* նպաստների տեսանելիությունն ու հետագծելիությունը, այսինքն՝ արդյոք ստացողները գիտեն, թե որտեղից են գալիս նպաստները,
* նպաստառուների մոտիկությունն ու կենտրոնացվածությունը, ինչը ազդում է այն բանի վրա, թե որքան հեշտությամբ կարող են նպաստառուները կազմակերպվել՝ սոցիալական ծրագիրը պաշտպանելու համար,
* նպաստների տևողությունը. ավելի երկարատև նպաստները խթանում են ավելի մեծ մոբիլիզացիա՝ սոցիալական ծրագիրը պաշտպանելու համար,
* ծրագրի կառավարման եղանակը, այսինքն՝ արդյոք ծրագիրը ներառական է և հետևում է սկզբունքներին։

Ֆրանցիսկոս պապը բարեկեցության նախագծերը արժեքավոր է համարել միայն որպես աղքատության խնդիրներին տրվող «ժամանակավոր» կամ «անցումային» պատասխաններ․ բարեկեցությունից կախվածությունից խուսափելու համար անհրաժեշտ են նաև տևական և արդար կառուցվածքային փոփոխություններ։

Անհատական բարեկեցության վճարների և գործատուների վճարների թափանցիկության տարբերությունները աշխատավարձային հարկերի միջոցով ազդում են քաղաքականության վրա։

## Սոցիալական պաշտպանություն

Սոցիալական պաշտպանությունը, ինչպես սահմանում է Միավորված ազգերի կազմակերպության սոցիալական զարգացման հետազոտական ինստիտուտը, վերաբերում է այն իրավիճակների կանխարգելմանը, կառավարմանը և հաղթահարմանը, որոնք բացասաբար են ազդում մարդկանց բարեկեցության վրա։ Սոցիալական պաշտպանությունը բաղկացած է քաղաքականություններից և ծրագրերից, որոնք նախատեսված են աղքատությունը և խոցելիությունը նվազեցնելու համար՝ արդյունավետ աշխատաշուկաներ խթանելու, մարդկանց ռիսկերի ազդեցությունը նվազեցնելու և նրանց՝ տնտեսական ու սոցիալական ռիսկերը կառավարելու կարողությունը բարձրացնելու միջոցով, ինչպիսիք են գործազրկությունը, բացառումը, հիվանդությունը, հաշմանդամությունը և ծերությունը։ Սոցիալական պաշտպանության շրջանակներում ձևավորվող մոտեցումներից է հարմարվողական սոցիալական պաշտպանությունը, որը համադրում է աղետների ռիսկի կառավարումը և կլիմայի փոփոխությանը հարմարվողականությունը՝ ցնցումների նկատմամբ դիմակայունությունը ուժեղացնելու համար։ Այն Միավորված ազգերի կազմակերպության Կայուն զարգացման նպատակ 10-ի թիրախներից մեկն է, որը ուղղված է ավելի մեծ հավասարության խթանմանը։

Սոցիալական պաշտպանության ամենատարածված տեսակներն են.

* **Աշխատաշուկայի միջամտությունները** քաղաքականություններ և ծրագրեր են, որոնք նախատեսված են զբաղվածությունը, աշխատաշուկաների արդյունավետ գործունեությունը և աշխատողների պաշտպանությունը խթանելու համար։
* **Սոցիալական ապահովագրությունը** մեղմացնում է գործազրկության, վատ առողջության, հաշմանդամության, աշխատանքի հետ կապված վնասվածքի և ծերության հետ կապված ռիսկերը, օրինակ՝ առողջության ապահովագրությունը կամ գործազրկության ապահովագրությունը։
* **Սոցիալական աջակցությունը** այն դեպքն է, երբ ռեսուրսները՝ կանխիկ կամ բնաիրային, փոխանցվում են խոցելի անհատներին կամ տնային տնտեսություններին, որոնք չունեն բավարար աջակցության այլ միջոցներ, այդ թվում՝ միայնակ ծնողներին, անօթևաններին կամ ֆիզիկական կամ հոգեկան խնդիրներ ունեցող անձանց։

Ավանդաբար սոցիալական պաշտպանությունը օգտագործվել է եվրոպական սոցիալական բարեկեցությունըում և զարգացած աշխարհի այլ մասերում՝ որոշակի կենսամակարդակ պահպանելու և անցողիկ աղքատությունը հաղթահարելու համար։ Պետության կողմից տրամադրվող սոցիալական պաշտպանության առաջին օրինակներից մեկը կարելի է գտնել Հռոմի կայսր Տրայանոսի օրոք, որը ընդլայնեց անվճար հացահատիկի ծրագիրը՝ ընդգրկելով կայսրության ավելի շատ աղքատ քաղաքացիների։ Բացի այդ, նա ստեղծել է հանրային միջոցներ աղքատ երեխաներին աջակցելու համար։ Կազմակերպված բարեկեցությունը տարածված չէր մինչև 19-րդ դարի վերջը և 20-րդ դարի սկիզբը։ Հենց այդ ժամանակաշրջանում թե՛ Գերմանիայում, թե՛ Մեծ Բրիտանիայում ստեղծվեցին բարեկեցության համակարգեր, որոնք ուղղված էին աշխատավոր դասերին։ Մի քանի տարի անց Միացյալ Նահանգները հետևել է այդ օրինակին՝ Մեծ ճգնաժամի ժամանակ արտակարգ օգնություն տրամադրելով ամենածանր հարվածը ստացած մարդկանց։ Սակայն ժամանակակից սոցիալական պաշտպանությունը ընդլայնվել է և ընդգրկում է շատ ավելի լայն շրջանակի խնդիրներ ու նպատակներ։ Այն այժմ օգտագործվում է որպես քաղաքականության մոտեցում զարգացող երկրներում՝ մշտական աղքատության խնդիրներին արձագանքելու և կառուցվածքային պատճառները թիրախավորելու համար։ Ավելին, այն նախատեսված է ստացողներին աղքատությունից դուրս բերելու, այլ ոչ թե միայն անկանխատեսելի իրավիճակներից պասիվ պաշտպանություն տրամադրելու համար։ Սոցիալական պաշտպանությունը արագորեն օգտագործվել է զարգացող երկրներում, հիմնականում՝ Աֆրիկայում, աղքատությունն ու տառապանքը նվազեցնելու և ի վերջո վերացնելու փորձերում՝ տնտեսական և սոցիալական աճը խթանելու ու զարգացնելու համար։

### Տեսակներ

#### Աշխատաշուկայի միջամտություններ

Աշխատաշուկայի միջամտությունները, որոնք բաղկացած են թե՛ ակտիվ, թե՛ պասիվ քաղաքականություններից, պաշտպանություն են տրամադրում այն աղքատներին, որոնք ունակ են աշխատանք գտնելու։ Պասիվ ծրագրերը, օրինակ՝ գործազրկության ապահովագրությունը, եկամտային աջակցությունը և աշխատանքային օրենսդրության փոփոխությունները, մեղմացնում են գործազուրկների ֆինանսական կարիքները, սակայն նախատեսված չեն նրանց աշխատունակությունը բարձրացնելու համար։ Մյուս կողմից, ակտիվ ծրագրերը կենտրոնանում են գործազուրկ աշխատողների՝ աշխատաշուկա մուտքի ուղղակի մեծացման վրա։

Ակտիվ աշխատաշուկայի քաղաքականությունները (ԱԱՇՔ) ունեն երկու հիմնական նպատակ․ 1) տնտեսական՝ նվազեցնել գործազրկության ռիսկը, բարձրացնել գործազուրկների աշխատանք գտնելու կարողությունը և ավելացնել նրանց վաստակելու կարողությունը, արտադրողականությունն ու եկամուտները, և 2) սոցիալական՝ բարելավել սոցիալական ներառումը և մասնակցությունը արտադրողական զբաղվածության մեջ։ Այսպիսով, այս ծրագրերը նպատակ ունեն ավելացնել զբաղվածության հնարավորությունները և լուծել այն սոցիալական խնդիրները, որոնք հաճախ ուղեկցում են բարձր գործազրկությանը։

Ակտիվ քաղաքականությունները անցումային տնտեսություններում արդյունաբերական վերակառուցման բացասական հետևանքները շրջելու և աշխատաշուկայից ամենահեռու գտնվող խոցելի մարդկանց ինտեգրմանը օգնելու միջոց են։ Դրանք հաճախ ուղղված են երկարաժամկետ գործազուրկներին, աղքատ ընտանիքներում աշխատողներին և աշխատաշուկայում որոշակի անբարենպաստություն ունեցող խմբերին։

Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ իրականացված DRIVERS նախագծի շրջանակում հետազոտությունը բացահայտեց գծային կապ ազգային ակտիվ աշխատաշուկայի քաղաքականությունների մեջ կատարվող ներդրումների, հատկապես խոցելի խմբերին զբաղվածության մեջ ինտեգրելուն ուղղված ներդրումների, և աշխատանքի որակի միջև։ Այն պարզել է, որ ավելի ակտիվ աշխատաշուկայի քաղաքականություններ ունեցող եվրոպական երկրներում, կարծես, կան ավելի առողջ և պակաս սթրեսային աշխատավայրեր։

Ակտիվ աշխատաշուկայի ծրագրերը ներառում են զբաղվածությունն ու արտադրողականությունը խթանող լայն գործունեություններ, օրինակ՝

* **Զբաղվածության ծառայություններ։** Այս ծառայությունները ներառում են խորհրդատվություն, աշխատանքի տեղավորման աջակցություն, աշխատանքի համապատասխանեցում, աշխատանքային բորսաներ և այլ հարակից ծառայություններ՝ աշխատաշուկայի գործունեությունը բարելավելու համար։
* **Աշխատանքի ուսուցում։** Սա ներառում է գործազուրկների, զանգվածային կրճատումների ենթարկված աշխատողների և երիտասարդների ուսուցում կամ վերապատրաստում՝ աշխատանքի առաջարկի քանակը մեծացնելու համար։
* **Ուղղակի զբաղվածության ստեղծում։** Փոքր և միջին ձեռնարկությունների խթանումը, օրինակ՝ հանրային աշխատանքների նախագծերը և սուբսիդիաները, աշխատանքի պահանջարկը մեծացնելու համար։

Աշխատաշուկայի հաջող միջամտությունների իրականացման ընդհանուր խնդիրներից մեկն այն է, թե ինչպես ներառել ոչ ֆորմալ տնտեսությունը, որը զարգացող երկրներում կազմում է աշխատուժի զգալի մասը։ Այս երկրների մեծ մասում ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության կեսից երեք քառորդը ոչ ֆորմալ է։ Ոչ ֆորմալ զբաղվածության բաժինը աճում է, երբ հաշվի է առնվում գյուղատնտեսությունը։ Ոչ ֆորմալ աշխատողների մեծ մասը ընդգրկված չէ սոցիալական ապահովության սխեմաներում, աշխատանքային անվտանգության և առողջության միջոցառումներում, աշխատանքային պայմանների կարգավորումներում և սահմանափակ հասանելիություն ունի առողջապահական ծառայություններին ու աշխատանքի հետ կապված սոցիալական պաշտպանության միջոցներին։ Աշխատաշուկայի միջամտությունները ձգտում են ինտեգրել տարբեր ռազմավարություններ՝ ոչ ֆորմալ տնտեսության մեջ մասնագիտական և սոցիալական ռիսկերը կանխարգելելու և փոխհատուցելու համար։ Առավել արդյունավետ են այն ռազմավարությունները, որոնք ներառում են ռիսկերի ազդեցությունը կանխելու և մեղմացնելու միջոցներ։

Ընդհանուր առմամբ, աշխատաշուկայի քաղաքականության (ԱՇՔ) միջամտությունների վրա հանրային ծախսերը բաժանվում են երեք հիմնական կատեգորիաների.

* **Աշխատաշուկայի ծառայություններ (1) **Ընդհանուր ԱՇՔ միջոցներ (2-7)**

ուսուցում (2), աշխատանքի ռոտացիա և աշխատանքի համատեղում (3), զբաղվածության խթաններ (4), աջակցվող զբաղվածություն և վերականգնում (5), ուղղակի աշխատանքի ստեղծում (6), ստարտափի խթաններ (7),

* **Ընդհանուր ԱՇՔ աջակցություններ (8-9)**

աշխատանքից դուրս եկամտի պահպանում և աջակցություն (8), վաղաժամ կենսաթոշակ (9)

Զարգացող երկրներում պաշտոնական սոցիալական ապահովության պայմանավորվածությունները հաճախ բացակայում են աշխատող բնակչության ճնշող մեծամասնության համար, մասամբ՝ ոչ ֆորմալ տնտեսությունից կախվածության պատճառով։ Բացի այդ, պետության՝ մարդկանց հասնելու կարողությունը կարող է սահմանափակ լինել նրա սահմանափակ ենթակառուցվածքների և ռեսուրսների պատճառով։ Այս համատեքստում հաճախ օգտագործվում է *սոցիալական պաշտպանություն* եզրը՝ սոցիալական ապահովության փոխարեն, ընդգրկելով ավելի լայն միջոցների շարք, օրինակ՝ աշխատաշուկայի միջամտությունը և տեղական համայնքահեն ծրագրերը՝ աղքատությունը մեղմելու և գործազրկության նման երևույթներից ապահովություն տրամադրելու համար։

## Բարեկեցության բարեփոխում

Բարեկեցության բարեփոխումները տվյալ բարեկեցության համակարգի գործառնության փոփոխություններ են, որոնց նպատակն է բարելավել պետական աջակցության ծրագրերի արդյունավետությունը, արդարությունը և կառավարումը։ Բարեփոխման ծրագրերը կարող են տարբեր նպատակներ ունենալ․ երբեմն ուշադրությունը կենտրոնացած է սոցիալական բարեկեցությունըը նվազեցնելու կամ մեծացնելու վրա, իսկ այլ դեպքերում բարեփոխումները կարող են նպատակ ունենալ ապահովել ավելի մեծ արդարություն և արդյունավետություն՝ բարեկեցության ընդհանուր ծախսերի նույն մակարդակի պայմաններում։ Դասական լիբերալները, նեոլիբերալները, աջ լիբերտարիանները և պահպանողականները ընդհանուր առմամբ քննադատում են բարեկեցությունը և հարկերով ֆինանսավորվող այլ ծառայությունները՝ պնդելով, որ դրանք նվազեցնում են աշխատելու խթանները, խորացնում ձրիակերի խնդիրը և վերաբաշխումը։ Մյուս կողմից՝ կապիտալիզմի քննադատության շրջանակում թե՛ սոցիալ-դեմոկրատները, թե՛ այլ սոցիալիստները ընդհանուր առմամբ քննադատում են այն բարեկեցության բարեփոխումները, որոնք նվազեցնում են հանրային անվտանգության ցանցը և ամրապնդում կապիտալիստական տնտեսական համակարգը։ Բարեկեցության բարեփոխումը մշտապես քննարկման առարկա է, քանի որ տարբեր կարծիքներ կան այն մասին, թե կառավարությունը ինչպես պետք է հավասարակշռի երաշխավորված բարեկեցության նպաստների տրամադրումը և ինքնաբավության խթանումը։

Նախագահ Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտը ստորագրում է Սոցիալական ապահովության ակտը, 1935 թվականի օգոստոսի 14։
1970-ականներից սկսած՝ բարեկեցության համակարգերը ամբողջ աշխարհում հայտնվել են ավելի մեծ քննության ներքո։ Ժողովրդագրական փոփոխությունները, ինչպիսիք են հետպատերազմյան «բեյբի բումը» և դրան հաջորդած «ծնելիության անկումը», ինչպես նաև տնտեսական փոփոխությունները, օրինակ՝ 1970-ականների նավթային ցնցումները, հանգեցրին բնակչության ծերացման, աշխատուժի նվազման և սոցիալական բարեկեցության համակարգերից կախվածության աճի, ինչն անխուսափելիորեն առաջ է բերել բարեկեցության բարեփոխման հարցը։ ԱՄՆ համակարգերը հիմնականում կենտրոնացել են աղքատ միայնակ ծնողների՝ բարեկեցության աջակցության կարիքը նվազեցնելու վրա՝ զբաղվածության խթանների միջոցով։ Միացյալ Թագավորությունը հիմնականում կենտրոնացել է ընդհանուր գործազրկության նվազեցման վրա New Deal-ի միջոցով, որը 1990-ականներին ներդրվել էր Նոր լեյբորիստական կառավարության կողմից։ Նիդերլանդները շեշտը դրել է հաշմանդամության ծրագրերի բարեփոխման վրա, իսկ Լատինական Ամերիկան հիմնականում կենտրոնացել է կենսաթոշակային բարեփոխումների վրա։

Շատ պատմաբաններ ժամանակակից բարեկեցության սկիզբը Եվրոպայում և Ամերիկայում կապում են Գերմանիայի առողջապահական ապահովագրության օրենքների հետ, որոնք ներդրվել են 19-րդ դարի վերջին։ Գերմանիայի կանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը ներմուծել է պետական առողջապահություն և հաստատեց 1883 թվականի Առողջության ապահովագրության ակտը, որն առաջինն էր, որ ներդրեց պարտադիր, պետության վերահսկողությամբ առողջության ապահովագրություն։ Գերմանական օրենսդրությունը ապահովել է վճարային կենսաթոշակային և հաշմանդամության նպաստներ։ Մասնակցությունը դարձել է պարտադիր։

## Ըստ երկրների

### Հայաստան

1999 թվականին Հայաստանում ներդրվել է աղքատության ընտանեկան նպաստների համակարգը, որը փոխարինել է նախկինում գործող բազմաթիվ փոքր և ոչ բավարար համակարգված կատեգորիկ նպաստներին։ Այս բարեփոխման հիմնական գաղափարն եղել է այն, որ սոցիալական աջակցությունը պետք է ուղղվի ոչ թե միայն առանձին անհատների, այլ ընտանիքներին՝ որպես սոցիալական աջակցության հիմնական միավորի։ Ընտանեկան նպաստի համակարգը դարձել է Հայաստանի սոցիալական աջակցության հիմնական գործիքներից մեկը և նպատակ ուներ բարձրացնել ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքների կենսամակարդակը կամ կանխել դրա վատթարացումը։

Հայաստանի սոցիալական պաշտպանության համակարգը սովորաբար ներառում է սոցիալական ապահովագրության, սոցիալական աջակցության, սոցիալական խնամքի ծառայությունների և զբաղվածության քաղաքականության բաղադրիչներ։ Համակարգի կարևոր ուղղություններից են կենսաթոշակները, ընտանիքներին տրվող նպաստները, հաշմանդամություն ունեցող անձանց աջակցությունը, երեխաների և տարեցների պաշտպանությունը, գործազրկության և զբաղվածության ծրագրերը, ինչպես նաև սոցիալական ծառայությունների տրամադրումը խոցելի խմբերին։

Հայաստանում սոցիալական պաշտպանության վարչարարության բարեփոխումներից կարևորներից է եղել միասնական սոցիալական ծառայությունների գաղափարի զարգացումը։ Դրա նպատակն է եղել նվազեցնել ծառայությունների մասնատվածությունը և քաղաքացիներին տրամադրել ավելի համակարգված աջակցություն։ Ժամանակակից համակարգում Միասնական սոցիալական ծառայությունը գործում է Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության համակարգում և տրամադրում է սոցիալական ապահովության ոլորտի ծառայություններ։ 2023 թվականի գործունեության հաշվետվության մեջ նշվել է, որ ծառայությունը շարունակում է տրամադրել ընտանեկան և սոցիալական նպաստներ, ինչպես նաև եռամսյակային հրատապ օգնություն՝ ընտանիքների անապահովության գնահատման հիման վրա։

Հայաստանի սոցիալական աջակցության համակարգում կարևոր տեղ ունեն երեխաներին և ընտանիքներին ուղղված ծրագրերը։ Դրանք ներառում են երեխայի ծննդյան կամ որդեգրման միանվագ նպաստներ, երեխայի խնամքի նպաստներ, ինչպես նաև ընտանիքի անապահովության գնահատման հիման վրա տրամադրվող ընտանեկան նպաստներ։ Այս ծրագրերը հիմնականում ֆինանսավորվում են պետական բյուջեից և ուղղված են ընտանիքների սոցիալական ռիսկերի մեղմմանը, հատկապես աղքատության, երեխաների խնամքի և եկամտի անբավարարության պայմաններում։

#### Ընտանիքի և երեխայի աջակցություն

Հայաստանում ընտանիքներին և երեխաներին ուղղված հիմնական ծրագրերից է երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը։ Այն պետության կողմից նորածին երեխայի ընտանիքին տրամադրվող ֆինանսական աջակցություն է, որի նպատակն է ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավումն ու ծնելիության խթանումը։ Օրինակ՝ երեխայի ծնվելուց հետո ընտանիքը կարող է դիմել այս աջակցությանը՝ որպես երեխայի ծննդի հետ կապված սկզբնական ծախսերը մեղմելու միջոց։

Երկրորդ կարևոր ծրագիրն է մինչև երկու տարեկան երեխայի խնամքի նպաստը։ Սա ամսական աջակցություն է, որը տրամադրվում է մինչև երկու տարեկան երեխայի խնամքի համար և ևս ուղղված է ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավմանն ու ծնելիության խթանմանը։ Այս ծրագիրը գործնականում օգնում է այն ընտանիքներին, որտեղ ծնողը երեխայի խնամքի պատճառով ժամանակավորապես չի կարող լիարժեք մասնակցել աշխատանքային շուկային։

Երրորդ և հաջորդ երեխաների ծննդյան դեպքում գործում է ամսական նպաստի ծրագիր։ Պետությունը ամսական աջակցություն է տրամադրում երրորդ և հաջորդ երեխաների ծննդյան դեպքում, իսկ նպաստը տրամադրվում է մինչև երեխայի 6 տարեկանը լրանալը։ Օրինակ՝ երեք կամ ավելի երեխա ունեցող ընտանիքի համար այս ծրագիրը կարող է դառնալ երկարաժամկետ լրացուցիչ եկամտի աղբյուր երեխայի վաղ մանկության տարիներին։

Մայրության միանվագ նպաստը ևս ընտանիքներին ուղղված ծրագրերից է։ Այն նախատեսված է հղիության և ծննդաբերության արձակուրդի ընթացքում ժամանակավոր անաշխատունակության հետևանքով կորցրած աշխատավարձը կամ եկամուտը հատուցելու համար․ աշխատող կանանց դեպքում նպաստը վճարում է գործատուն, իսկ չաշխատողներին՝ պետությունը։

#### Անապահովության գնահատում և ընտանեկան աջակցություն

Հայաստանում սոցիալական աջակցության կարևոր գործիքներից է **անապահովության գնահատումը**։ Այն իրականացվում է առցանց հարթակի միջոցով և հնարավորություն է տալիս գնահատել անձի կամ ընտանիքի անապահովության մակարդակը, որից հետո կարող են տրամադրվել նպաստ, աշխատանք, կրթություն կամ անհրաժեշտ այլ աջակցություններ։ Այս մոտեցումը ցույց է տալիս, որ համակարգը միայն դրամական նպաստի վրա չէ հիմնված․ անապահովության գնահատումը կարող է նաև կապվել զբաղվածության, կրթության կամ այլ սոցիալական ծառայությունների հետ։

**Եռամսյա հրատապ օգնությունը** նախատեսված է այն ընտանիքների համար, որոնք սոցիալապես անապահով չեն ճանաչվել, սակայն որոնց մեկ հաշվարկային անդամի ամսական եկամուտը ցածր է տվյալ տարվա համար սահմանված՝ անապահովության նպաստ ստանալու իրավունք տվող սահմանային շեմի 130 տոկոսից։ Օգնությունը վճարվում է դիմելու ամսվան հաջորդող ամսից և տրամադրվում է առավելագույնը 3 ամիս ժամկետով։ Օրինակ՝ եթե ընտանիքը դեռ չի ձեռք բերել ընտանեկան կամ սոցիալական նպաստի իրավունք, բայց ունի անապահովության 0-ից բարձր միավոր, նրան կարող է նշանակվել եռամսյա հրատապ օգնություն սոցիալական նպաստի չափով։

#### Հաշմանդամություն ունեցող անձանց աջակցություն

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար գործում են մի քանի տարբեր ծրագրեր։ Հաշմանդամության նպաստ**ը** նշանակվում է այն հաշմանդամություն ունեցող անձին, որը չի կարող ստանալ կենսաթոշակ, ինչպես նաև հաշմանդամություն ունեցող երեխային։ Սա կարևոր տարբերակում է կենսաթոշակի և նպաստի միջև․ եթե անձը հաշմանդամություն ունի, բայց կենսաթոշակ ստանալու հիմք չունի, նա կարող է օգտվել նպաստային աջակցությունից։

#### Բժշկական արտոնություններ և անվճար բուժօգնություն

Հայաստանում սոցիալական պաշտպանության մաս է կազմում նաև պետության կողմից կազմակերպվող անվճար կամ համավճարով բժշկական օգնությունը։ Պետությունը բժշկական օգնությունը կազմակերպում է պետական պատվերի շրջանակում՝ բժշկական հաստատությունների կամ ապահովագրական ընկերությունների հետ համագործակցությամբ և տարեկան պետական առողջապահական նպատակային ծրագրերի հիման վրա։

Անվճար հիվանդանոցային բժշկական օգնությունը տրամադրվում է մի շարք դեպքերում, օրինակ՝ վերակենդանացման միջոցառումների, սուր սրտամկանի ինֆարկտի հրատապ վիրահատական բուժման, սուր կամ իշեմիկ ինսուլտի բուժման, մանկաբարձական օգնության, չարորակ հիվանդությունների վիրահատական բուժման, տուբերկուլոզի ախտորոշման և բուժման, հոգեկան և նարկոլոգիական հիվանդությունների և հեմոդիալիզի ծառայությունների դեպքում։ Արտահիվանդանոցային բժշկական օգնությունը անվճար է, օրինակ՝ շտապ բժշկական օգնության, պոլիկլինիկական ծառայությունների, ընտանեկան բժշկի ծառայությունների, ՀՀ առողջապահության նախարարության կողմից հաստատված հետազոտությունների և ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման ու բուժման դեպքում։

#### ԱՀ-ից բռնի տեղահանված անձանց աջակցություն

Հայաստանի սոցիալական պաշտպանության համակարգում առանձին տեղ են զբաղեցնում Արցախի Հանրապետությունից բռնի տեղահանված անձանց աջակցությունները։ Ծառայությունների միասնական հարթակի համաձայն՝ կյանքի դժվարին իրավիճակում գտնվող անձանց տրամադրվում է աջակցությունների առանձին խումբ, եթե նրանք ԱՀ-ից բռնի տեղահանված են, և այդ աջակցությունների ցանկում ներառված են դրամական, բժշկական, աշխատանքային, բնակարանային, ֆինանսական և նպաստների ստացման ծառայություններ։ Առանձին էջում նշվում է, որ ԼՂ-ից բռնի տեղահանվածները կարող են դիմել լրացուցիչ հրատապ սոցիալական աջակցության, որը տրամադրվում է ամենամսյա դրամական վճարումների ձևով՝ 2025 թվականի ապրիլից մինչև դեկտեմբեր ներառյալ։

### Ավստրալիա

Մինչև 1900 թվականը Ավստրալիայում բարեգործական աջակցությունը, որը տրամադրվել է բարեգործական ընկերությունների կողմից, երբեմն նաև իշխանությունների ֆինանսական ներդրումներով, հիմնական օգնության միջոցն էր այն մարդկանց համար, որոնք չէին կարողանում իրենց պահել։ 1890-ականների տնտեսական ճգնաժամը և այդ շրջանում արհմիությունների ու լեյբորիստական կուսակցությունների վերելքը հանգեցրել են բարեկեցության բարեփոխման շարժման։

1900 թվականին Նոր Հարավային Ուելս և Վիկտորիա նահանգները ընդունել են օրենսդրություն, որով ներդրվել են ոչ վճարային կենսաթոշակներ 65 և ավելի բարձր տարիքի անձանց համար։ Քվինսլենդը նման համակարգ օրենսդրորեն հաստատել է 1907 թվականին, նախքան Էնդրյու Ֆիշերի գլխավորած Ավստրալիայի լեյբորիստական Համագործակցության կառավարությունը 1908 թվականի Հաշմանդամների և ծերության կենսաթոշակների ակտով կներդներ ազգային ծերության կենսաթոշակ։ Հաշմանդամության ազգային կենսաթոշակը սկսվեց 1910 թվականին, իսկ մայրության ազգային նպաստը ներդրվեց 1912 թվականին։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Ավստրալիան լեյբորիստական կառավարության օրոք ստեղծեց սոցիալական բարեկեցությունը՝ ընդունելով ազգային սխեմաներ հետևյալի համար․ երեխաների նպաստ՝ 1941 թվականին, որը փոխարինել է Նոր Հարավային Ուելսի 1927 թվականի սխեմային, այրիների կենսաթոշակ՝ 1942 թվականին, որը փոխարինել է Նոր Հարավային Ուելսի 1926 թվականի սխեմային, կնոջ նպաստ՝ 1943 թվականին, կենսաթոշակառուների երեխաների համար լրացուցիչ նպաստներ՝ 1943 թվականին, ինչպես նաև գործազրկության, հիվանդության և հատուկ նպաստներ՝ 1945 թվականին, որոնք փոխարինել են Քվինսլենդի 1923 թվականի սխեմային

### Աֆրիկա

Աֆրիկայի երկրները գտնվում են համապարփակ և ներառական սոցիալական ապահովության համակարգեր ստեղծելու տարբեր փուլերում։ Թեև որոշ երկրներ այս ճանապարհին ավելի առաջ են, քան մյուսները, մեծ մասը ներդրել է կենսաթոշակային ապահովման որևէ ձև կամ սոցիալական ապահովությունը սահմանել է որպես ռազմավարական նպատակ։

Համաշխարհային միտումներին նման՝ Աֆրիկայում կենսաթոշակային եկամտի մեծ մասը ֆինանսավորվում է կառավարությունների կողմից՝ հարկերից կամ պետական եկամուտների այլ ձևերից, այսինքն՝ հիմնականում ընթացիկ վճարումների համակարգով (PAYG)։ Քանի որ ֆորմալ հատվածի աշխատողների մեծ մասը կենտրոնացած է քաղաքացիական ծառայությունում, հանրային հատվածի աշխատողների կենսաթոշակային ֆոնդերը լավ են հաստատված, իսկ նպաստները հաճախ ավելի մեծ են մասնավոր հատվածի համեմատ։ սահմանված նպաստների (DB) սխեմաները գերակշռում են ամբողջ մայրցամաքում, թեև կան նկատելի տարածաշրջանային տարբերություններ։ Մինչ DB սխեմաները տարածված են ֆրանսախոս Արևմտյան Աֆրիկայի շատ երկրներում, Մաղրիբի տարածաշրջանում, ինչպես նաև Եգիպտոսում և Սուդանում, սահմանված վճարների (DC) սխեմաները, հաճախ՝ խնայողական սխեմաների ձևով, առավել տարածված են անգլերենախոս Աֆրիկայում, հատկապես Ենթասահարական Աֆրիկայում։

Մայրցամաքում ընդգրկվածությունը, սակայն, շատ ավելի ցածր է աշխարհի մնացած մասի համեմատ։ Աշխատանքի միջազգային գրասենյակի 2014-2015 թվականների Համաշխարհային սոցիալական պաշտպանության զեկույցի տվյալներով՝ ներկայում Ենթասահարական Աֆրիկայում տարեցների միայն 16.9%-ն է ստանում ծերության կենսաթոշակ։ Չնայած Հյուսիսային Աֆրիկայում այդ ցուցանիշն ավելի բարձր է՝ 36.7%, այն դեռ զգալիորեն ցածր է զարգացած աշխարհի մեծ մասի ցուցանիշներից՝ 90% Հյուսիսային Ամերիկայում և Եվրոպայում։ Արևելաաֆրիկյան համայնքի կենսաթոշակային հատվածի մասին վերջին զեկույցը գնահատում է, որ բնակչության 80-90%-ը չի ընդգրկվում ոչ հանրային, ոչ էլ մասնավոր կենսաթոշակային ֆոնդերի սխեմաներում։

Դա մասամբ պայմանավորված է Աֆրիկայի առանձնահատուկ հանգամանքներով, այդ թվում՝ ժողովրդագրությամբ, երիտասարդ բնակչությամբ, մեծ ոչ ֆորմալ զբաղվածության ոլորտով, սահմանափակ կենսաթոշակային տեղափոխելիությամբ միգրացիայով և պետական ֆինանսներից կախվածությամբ։ Կարգավորող բարեփոխումների տեմպերը նույնպես հանգեցրել են ընդգրկվածության տարբեր միտումների՝ ըստ երկրների և տարածաշրջանների։

Այս մարտահրավերին արձագանքելու համար Աֆրիկան անցնում է սոցիալական ապահովությունը նախագծելու, ֆինանսավորելու և մայրցամաքում տրամադրելու ճանապարհով։ Շատ երկրներ անցում են կատարել Համաշխարհային բանկի 2005 թվականի զեկույցում[1] և հետագա լրացումներում առաջարկված բազմասյուն մոդելին համապատասխան։ Թեև յուրաքանչյուր երկիր ձևավորել է իր առանձնահատուկ ուղին, ի հայտ են եկել ուշադրության երկու հիմնական ուղղություններ։ Առաջինը հիմնական անվտանգության ցանցի կամ ոչ վճարային կենսաթոշակի ներդրումն է այն մարդկանց համար, որոնք եկամտի այլ աղբյուր չունեն։ Կենսաթոշակային համակարգերը երկարաժամկետ խնայողություններ ապահովելու միջոց են, բայց նաև անուղղակիորեն նպաստում են աղքատության նվազեցմանը, որը տարածված է մայրցամաքում։ Մի շարք աֆրիկյան երկրներ, այդ թվում՝ Հարավային Աֆրիկան, Նամիբիան, Մավրիկիոսը և Լեսոթոն, օգտագործել են ոչ վճարային համընդհանուր կենսաթոշակները որպես լայն սոցիալական ապահովության ընդգրկման հիմք։ Շատ կենսաթոշակառուներ իրենց կենսաթոշակային եկամուտը ծախսում են թոռների գրքերի, դպրոցական վճարների և առողջապահության վրա։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հիմնական կենսաթոշակային եկամտի փոխանցման մեխանիզմը կարող է զգալիորեն մեղմել աղքատությունը և անմիջական ազդեցություն ունենալ սոցիալ-տնտեսական գործոնների վրա։

Երկրորդ միտումը չֆինանսավորվող լուծումներից դեպի ֆինանսավորվող լուծումներ և DB սխեմաներից դեպի DC սխեմաներ անցումն է, թեև դա տեղի է ունենում ավելի դանդաղ, քան զարգացած երկրներում։ Սա լայնորեն արտացոլում է պետական բյուջեների վրա աճող ճնշումը և այն անկայուն հարկաբյուջետային բեռը, որը ստեղծում են PAYG կենսաթոշակային համակարգերը։

Աֆրիկյան տնտեսությունները զգալի առաջընթաց են գրանցել իրենց սոցիալական ապահովության համակարգերը ձևավորելու ուղղությամբ։ Կարևոր է, որ մայրցամաքը կառուցում է ինստիտուտներ, որոնք հաշվի են առնում աֆրիկյան առաջնահերթությունները և յուրահատուկ մարտահրավերները։ Կարգավորողները ուսանելի փորձ են փնտրել ոչ միայն զարգացած աշխարհում, այլ նաև այնպիսի տարածաշրջաններում, ինչպիսիք են Լատինական Ամերիկան և Արևելյան Եվրոպան։ Օրինակ՝ Նիգերիան մայրցամաքում առաջինն է եղել, որ ուսումնասիրել է չիլիական ոճի անհատական ֆինանսավորվող հաշիվների մոդելը, և իր բարեփոխումների ճանապարհին ուսումնասիրած երկրների թվում նշում է նաև Մեքսիկան։ Սոցիալական ապահովության ընդլայնումը և դրա բավարար մակարդակի ապահովումը շարունակում է մնալ զարգացող գործընթաց, քանի որ ամբողջ աշխարհում կառավարություններն ու կարգավորողները հարմարվում են միջավայրի և ֆինանսական շուկաների փոփոխություններին․ Աֆրիկան այս առումով բացառություն չէ։

### Կանադա

Կանադական սոցիալական անվտանգության ցանցը ընդգրկում է ծրագրերի լայն շրջանակ, և քանի որ Կանադան դաշնություն է, դրանցից շատերը կառավարվում են նահանգների կողմից։ Կանադան ունի անհատներին ուղղված պետական փոխանցումային վճարումների լայն համակարգ, որոնք 2006 թվականին ընդհանուր առմամբ կազմել են 145 միլիարդ դոլար։ Այդ արժեքի մեջ ներառված են միայն այն սոցիալական ծրագրերը, որոնք միջոցներ են ուղղում անհատներին։

Ընդհանուր առմամբ, մինչև Մեծ ճգնաժամը, սոցիալական ծառայությունների մեծ մասը տրամադրվում էր կրոնական բարեգործական կազմակերպությունների և այլ մասնավոր խմբերի կողմից։ 1930-ականներից մինչև 1960-ականներ կառավարության քաղաքականության փոփոխությունը հանգեցրել է բարեկեցության պետության ձևավորմանը՝ նման Արևմտյան Եվրոպայի բազմաթիվ երկրների փորձին։ Այդ ժամանակաշրջանի ծրագրերի մեծ մասը դեռ կիրառվում է, թեև դրանցից շատերը կրճատվել են 1990-ականներին, երբ կառավարության առաջնահերթությունները տեղափոխվեցին պարտքի և պետական բյուջեի պակասուրդների նվազեցման ուղղությամբ։

### Չինաստան

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում բարեկեցությունը կապված է տնային տնտեսությունների գրանցման *հուկոու* համակարգի հետ։ Ոչ գյուղատնտեսական հուկոուի կարգավիճակ ունեցող անձինք հասանելիություն ունեն կառավարության կողմից տրամադրվող մի շարք ծրագրերի, օրինակ՝ առողջապահության, զբաղվածության, կենսաթոշակների, բնակարանային ապահովման և կրթության։ Մինչ գյուղական բնակիչներից ավանդաբար ակնկալվում էր, որ իրենք հոգան իրենց կարիքները, 2014 թվականին Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը հայտարարել է բարեփոխումների մասին, որոնք նպատակ ունեին գյուղական քաղաքացիներին հասանելի դարձնել պատմականորեն քաղաքային սոցիալական ծրագրերը։

Սոցիալական աջակցությունը ներառում է ինչպես դրամական, այնպես էլ առողջապահական նպաստներ։ Աղքատության նվազեցման ծրագրերը գործում են սոցիալական աջակցության հետ զուգահեռ․ աղքատության նվազեցման ծրագրերն ունեն առանձին վարչարարություն և բյուջե։

#### Վարչարարություն

Չինաստանում սոցիալական աջակցության վարչարարությունը ապակենտրոնացված է։ Քաղաքացիական գործերի նախարարությունը կենտրոնական կառավարության մակարդակում սոցիալական աջակցության ընդհանուր պատասխանատվությունն ունի։ Մարդկային ռեսուրսների և սոցիալական ապահովության նախարարությունը (MOHRSS), իր Կենսաթոշակների և գյուղական սոցիալական ապահովագրության բաժնի միջոցով, ընդհանուր վերահսկողություն է իրականացնում կենսաթոշակային ծրագրերի նկատմամբ։ Առողջապահության ազգային հանձնաժողովը վերահսկում է բժշկական ծառայություններ մատուցողներին։ Առողջապահական անվտանգության ազգային վարչությունը տեղական կառավարություններին ուղղորդում է բժշկական ապահովագրության, ինչպես նաև հիվանդության և մայրության ապահովագրության հետ կապված հարցերում։

#### Պատմություն

1950-ականներին Չինաստանը ներդրեց սոցիալական աջակցություն «երեք չունեցողների» համար (三无; *sanwu*), այսինքն՝ առանց ապրուստի աղբյուրի, առանց աշխատելու կարողության և առանց ընտանեկան աջակցության անձանց համար։ 1950-ականներին գյուղական շրջաններում որպես աղքատության նվազեցման մեխանիզմ ներդրվել է նաև «հինգ երաշխիքների» համակարգը։

Բարեփոխումների և բացման քաղաքականությունից հետո Չինաստանը ներդրելէ սոցիալական աջակցության այլ ծրագրեր։ Դրանցից է *dibao*-ն՝ նվազագույն կենսամակարդակի երաշխիքը, որը ներդրվեց Շանհայում 1993 թվականին, 1999 թվականին տարածվել է ամբողջ երկրի քաղաքային շրջաններում, իսկ 2007 թվականին՝ նաև գյուղական շրջաններում։

1990-ականների վերջից իրականացվող բարեկեցության բարեփոխումները ներառել են գործազրկության ապահովագրություն, բժշկական ապահովագրություն, աշխատողների փոխհատուցման ապահովագրություն, մայրության նպաստներ, համայնքային կենսաթոշակային ֆոնդեր, անհատական կենսաթոշակային հաշիվներ և համընդհանուր առողջապահություն։

Բացի այդ, բազմաթիվ փոքրամասնությունների խմբերի համար հասանելի են որոշակի արտոնություններ։

2004 թվականին Չինաստանում արձանագրվելէ ամենաաղքատ բնակչության ամենամեծ նվազումը 1999 թվականից ի վեր։ Մեկ շնչի հաշվով 668 ռենմինբիից պակաս եկամուտ ունեցող մարդկանց թիվը նվազել է 2.9 միլիոնով կամ 10 տոկոսով, իսկ մեկ շնչի հաշվով 924 ռենմինբիից (111.64 ԱՄՆ դոլար) պակաս եկամուտ ունեցող մարդկանց թիվը նվազել է 6.4 միլիոնով կամ 11.4 տոկոսով՝ ըստ Պետական խորհրդի Աղքատության նվազեցման գրասենյակի վիճակագրության։

2014 թվականին Չինաստանը ներդրել է թիրախավորված աղքատության մեղմացում, որը կենտրոնացած է բնակչության ամենախոցելի խմբերի վրա, այդ թվում՝ ամենաաղքատների, տարեցների, հաշմանդամություն ունեցող անձանց և ընտանեկան աջակցություն չունեցող երեխաների վրա։ Նպաստները ներառումեն «հատուկ սոցիալական աջակցության նպաստներ», օրինակ՝ հիվանդության օգնություն։ Ժամանակի ընթացքում թիրախավորված աղքատության մեղմացումը ավելի ու ավելի է ինտեգրվել սոցիալական աջակցության այլ ծրագրերի հետ։

«Ժամանակավոր նպաստի» ծրագիրը ստեղծվել է 2014 թվականին և կառավարում են տեղական կառավարությունները։ Օգնություն ստանալու պահանջներն ավելի ճկուն են, քան *dibao*-ի դեպքում, և հիմնված են ընտանեկան արտակարգ իրավիճակների վրա, այդ թվում՝ հանկարծակի հիվանդության կամ այլ պատճառներով ծախսերի աճի։ *Dibao* ստացողները կարող են ստանալ նաև ժամանակավոր նպաստ։

Տեղական կառավարությունները սոցիալական ծառայություններից օգտվողների համար ավելի հաճախ սկսեցին ստեղծել հետադարձ կապի մեխանիզմներ, որոնց միջոցով մարդիկ կարող են կարծիք հայտնել ծառայությունների որակի մասին կամ բողոք ներկայացնել։ Գիտնական Բինգցին Լին գրում է, որ այս մեխանիզմները «մարդկանց իրենց առօրյա կյանքում ավելի զորեղ են զգացնել տալիս, իսկ արագ արձագանքները մեծացնում են նրանց վստահությունը կառավարության՝ խոստացածը իրականացնելու կարողության նկատմամբ»։

2020 թվականի հուլիսին Պեկինի սոցիալական ապահովության կենտրոնը սահմանափակումներ դրեց սոցիալական ապահովության պահումների և վճարումների վրա, որոնք նախկինում թույլատրվում էր իրականացնել երրորդ կողմ կազմակերպությունների միջոցով։

2021 թվականին Չինաստանի Պետական խորհուրդը հրապարակել է Չինաստանի մարդու իրավունքների գործողությունների ծրագիրը 2021-2025 թվականների համար՝ սոցիալական անվտանգության ցանցը ընդլայնելու նպատակով։

### Չեխիա

Չեխիայում սոցիալական բարեկեցությունը սահմանված է մի շարք սոցիալական քաղաքականություններով, ինչպես ընդունված է Եվրոպայում։ Դրանց նպատակը հիմնականում կանխարգելելն է, բայց նաև մեղմելը այն սոցիալական իրավիճակները, որոնցում անհատները կարող են հայտնվել իրենց կյանքի ընթացքում։ Սոցիալական բարեկեցությունը տրամադրվում է սոցիալական, այդ թվում՝ կենսաթոշակային, ապահովագրության, հիվանդության ապահովագրության, որը չպետք է շփոթել առողջության ապահովագրության հետ, գործազրկության և ցածր եկամուտների նպաստների հետ կապված հանրային քաղաքականության միջոցով, որոնք ֆինանսավորվում են պետական բյուջեից, ինչպես նաև առողջության ապահովագրության միջոցով, որը ֆինանսավորվում է ապահովագրական ընկերությունների համակարգի միջոցով։ Ուստի սոցիալական բարեկեցության ծրագիրը սովորաբար բաժանվում է երեք կատեգորիայի՝ առողջության ապահովագրություն, սոցիալական ապահովագրություն և սոցիալական նպաստների աջակցություն։

Սոցիալական ապահովագրությունը օրենսդրական ապահովագրության տեսակ է, որը քաղաքացիներին ապահովում է ապագա անկանխատեսելի սոցիալական իրադարձության դեպքում, օրինակ՝ գործազրկության կամ հաշմանդամության, որը կխոչընդոտի անհատի աշխատանքին, ինչպես նաև պլանավորված կենսաթոշակի դեպքում։ Այդ պատճառով սոցիալական ապահովագրությունը պարտադիր է Չեխիայում գործող բոլոր ինքնազբաղված անձանց, աշխատակիցների և գործատուների համար և աշխատավարձից պահվում է հարկերի նման ձևով։ Այս ապահովագրությունը ծառայում է գործազրկության աջակցության և հաշմանդամության նպաստների ֆինանսավորմանը և ծածկում է գործատուի աշխատավարձի մի մասը երկարատև հիվանդության այն դեպքերում, երբ անձը չի կարող մասնակցել աշխատուժին։

Հիվանդության ապահովագրության համակարգը նախատեսված է եկամուտ ստացող զբաղված անձանց համար, որոնք կարճաժամկետ սոցիալական իրավիճակների դեպքում ստանում են հիվանդության ապահովագրության նպաստներ։ Դրանք տրամադրվում են դրամական նպաստների տեսքով։ Հիվանդության ապահովագրության մասնակիցներն են աշխատակիցները և ինքնազբաղված անձինք։ Աշխատակիցները պարտադիր ընդգրկված են հիվանդության ապահովագրության մեջ, ի տարբերություն ինքնազբաղվածների, որոնց համար հիվանդության ապահովագրությունը կամավոր է, և ապահովագրությունից հրաժարվելու համար պատիժ չի նախատեսվում։ Այն հաշվարկվում է գնահատման բազայի մի շարք նվազեցումների միջոցով։ Աշխատակիցների հիվանդության ապահովագրությունը տրամադրում է հիվանդության նպաստների 4 տեսակ՝ ընտանիքի անդամի խնամքի նպաստ, հղիության և մայրության նպաստ, մայրության նպաստ։ Չեխիայում սովորական է վճարովի մայրության արձակուրդ գնալը, որը սովորաբար տևում է 28 շաբաթ։ Երկվորյակների դեպքում այս ժամկետը երկարացվում է մինչև 37 շաբաթ։ Բացի այդ, կան հատուկ հանգամանքներ, օրինակ՝ հաշմանդամություն ունեցող երեխայի ծնունդը, երբ այդ ժամկետն ավելի է երկարացվում։ Մայրության արձակուրդը սովորաբար սկսվում է սպասվող ծննդաբերության ամսաթվից 6 շաբաթ առաջ, իսկ մայրության արձակուրդից հետո հնարավոր է դիմել լրացուցիչ ծնողական արձակուրդի համար, որը կամավոր է և կարող է վերցնել ծնողներից յուրաքանչյուրը՝ անկախ սեռից։ Ծնողական արձակուրդը տևում է մինչև չորս տարի՝ կախված անհատական նախընտրություններից։

Կենսաթոշակային ապահովագրությունը սոցիալական ապահովագրության մաս է՝ հիվանդության ապահովագրության հետ մեկտեղ, և ծառայում է նաև որպես ներդրում պետական զբաղվածության քաղաքականության մեջ։ Այն վճար է ծերության կենսաթոշակի, հաշմանդամության կենսաթոշակի կամ տնային տնտեսության հիմնական ապահովողի մահվան դեպքում տրվող նպաստների համար։ Կենսաթոշակային ապահովագրությանը մասնակցությունը պարտադիր է տնտեսապես ակտիվ անձանց համար։ Տարբեր տեսակի նպաստներ ստացող կամ խնամք տրամադրող անձ գրանցված լինելու դեպքում այս ապահովագրությունը տրամադրվում է պետության կողմից։ Հիմնական կենսաթոշակային ապահովագրությունը ժամանակի ընթացքում տրամադրում է ծերության կենսաթոշակ, որը ներառում է սովորական, համամասնական, վաղաժամ և ծերության կենսաթոշակի այլ տարբերակներ, հաշմանդամության նպաստներ, այրիի կամ այրու և որբի կենսաթոշակ։ Կենսաթոշակային ապահովագրության համար դիմում են դիմողի մշտական բնակության վայրի Շրջանային սոցիալական ապահովության վարչություն։ Դիմումը կարող են ներկայացնել անձամբ կամ ներկայացուցչի միջոցով՝ նոտարական վավերացված լիազորագրի հիման վրա։ Կենսաթոշակի չափը բաղկացած է երկու բաղադրիչից՝ հիմնական չափաբաժնից և տոկոսային չափաբաժնից։

Կենսաթոշակի մեկ այլ ձև է հաշմանդամության կենսաթոշակը։ Այն տրամադրվում է այն անձանց, որոնք իրենց հաշմանդամության պատճառով չեն կարող աշխատուժին մասնակցել նույն չափով, ինչ աշխատունակ անձինք, քանի որ հաշմանդամությունը մասնակի կամ ամբողջությամբ նվազեցնում է նրանց աշխատունակությունը։ Տարբերակվում են առաջին, երկրորդ և երրորդ աստիճանի հաշմանդամություն ունեցող անձանց հաշմանդամության կենսաթոշակները։ Կենսաթոշակի չափը կախված է անձի աշխատունակության նվազման աստիճանից․ առաջին աստիճան՝ 35-49% նվազում, երկրորդ աստիճան՝ 50-69% նվազում, և երրորդ աստիճան՝ 70% և ավելի նվազում։

Բացի այդ, գոյություն ունի այսպես կոչված այրիի կամ այրու կենսաթոշակ։ Այն տրամադրվում է Չեխիայի կենսաթոշակային համակարգից այրիացած անձանց, և դրա նպատակն է փոխհատուցել տնային տնտեսություններին այն եկամտի կորուստը, որը նրանք կունենային տվյալ իրավիճակում։ Այրիացած անձը իրավունք ունի կենսաթոշակ ստանալու մահացած անձից, եթե վերջինս ստացել է ծերության կամ հաշմանդամության կենսաթոշակ կամ մահվան օրվա դրությամբ բավարարել է պահանջվող ապահովագրական ժամկետի վերաբերյալ օրենսդրական պայմանը։ Գնահատման չափը միջին աշխատավարձի 10%-ն է, իսկ տոկոսային գնահատման չափը՝ այն ծերության կամ հաշմանդամության կենսաթոշակի տոկոսային մասի 50%-ը, որին մահացածն իրավունք ուներ իր մահվան պահին։

### Դանիա

Դանիական բարեկեցությունը ապահովվում է պետության կողմից մի շարք քաղաքականությունների և նմանատիպ միջոցների միջոցով, որոնք նպատակ ունեն քաղաքացիներին տրամադրել բարեկեցության ծառայություններ․ այստեղից էլ առաջացել է սոցիալական բարեկեցությունը եզրը։ Սա վերաբերում է ոչ միայն սոցիալական նպաստներին, այլ նաև հարկերով ֆինանսավորվող կրթությանը, հանրային մանկապարտեզներին, բժշկական օգնությանը և այլ ծառայություններին։ Այս ծառայությունների մի մասը պետությունը ուղղակիորեն չի տրամադրում, այլ դրանք կառավարվում են համայնքների, շրջանների կամ մասնավոր մատակարարների կողմից՝ աութսորսինգի միջոցով։ Սա երբեմն լարվածության աղբյուր է դառնում պետության և համայնքների միջև, քանի որ միշտ չէ, որ համընկնում են պետության, այսինքն՝ խորհրդարանի, խոստացած բարեկեցության մակարդակը և տեղական պատկերացումը, թե որքան կարժենա այդ խոստումները իրականացնելը։

### Էստոնիա

Էստոնիան ունի սոցիալական բարեկեցությունը, որը քաղաքացիներին տրամադրում է մի շարք սոցիալական ծառայություններ և ֆինանսական աջակցություն։ Էստոնական սոցիալական բարեկեցությունըը լիբերալ սոցիալական բարեկեցությունը է, ինչը նշանակում է, որ այն կարիքավոր քաղաքացիների համար ապահովում է նվազագույն անվտանգության ցանց և ավելի մեծ շեշտ է դնում անհատական պատասխանատվության ու ինքնաբավության վրա։ Էստոնական սոցիալական բարեկեցությունըը տրամադրում է մի շարք ծառայություններ, այդ թվում՝ համընդհանուր առողջապահություն, անվճար կրթություն և սոցիալական ապահովության համապարփակ համակարգ։ Այն նաև ֆինանսական աջակցություն է տրամադրում կարիքավոր քաղաքացիներին այնպիսի ծրագրերի միջոցով, ինչպիսիք են գործազրկության նպաստները, բնակարանային աջակցությունը և ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքների սոցիալական աջակցությունը։ Էստոնական սոցիալական բարեկեցությունըը ֆինանսավորվում է հարկման և հանրային ծախսերի համադրությամբ և հենվում է ուժեղ սոցիալական ապահովության համակարգի վրա՝ կարիքավոր քաղաքացիներին աջակցություն տրամադրելու համար։ Սակայն, համեմատած այլ սոցիալական բարեկեցությունըների հետ, այն ունի սոցիալական ծախսերի համեմատաբար ցածր մակարդակ և սոցիալական բարեկեցության խնդիրները լուծելու համար կարող է ավելի շատ հենվել մասնավոր հատվածի լուծումների վրա։

### Ֆինլանդիա

#### Եկամտային ապահովության ծրագրեր, որոնք դասակարգվում են որպես սոցիալական ապահովագրություն

Սոցիալական ապահովագրության հաստատության (KELA) գրասենյակը Էսպոոյում։ Դրա սկզբնական գործառույթը ազգային կենսաթոշակային նպաստների տրամադրումն էր։ Հետագայում դրա գործառույթները ընդլայնվեցին՝ ներառելով նաև գործազրկության ապահովագրությունը, ուսանողական դրամաշնորհները և այլ ծրագրեր։
Աշխատանքի և տնտեսական զարգացման գրասենյակ
Ֆինլանդիան, ինչպես մյուս հյուսիսային երկրները, իր սոցիալական ծրագրերի մեծ մասը բաժանում է երկու խմբի՝ ծրագրեր, որոնք երաշխավորում են եկամտային ապահովություն, և ծրագրեր, որոնք տրամադրում են սոցիալական ու առողջապահական ծառայություններ։ Եկամտային ապահովության ծրագրերը բաժանվում են երկու կատեգորիայի․ սոցիալական ապահովագրություն, որը եկամուտ է ապահովում ծերության, հիվանդության, հղիության, գործազրկության կամ աշխատանքի հետ կապված վնասվածքների դեպքում, և որպես բարեկեցություն դասակարգվող եկամտային ապահովություն, որը բաղկացած է ընտանիքներին աջակցելու համար նախատեսված եկամտային փոխանցումներից, օրինակ՝ երեխայի վճարումներ, մայրության դրամաշնորհներ, պատերազմի զոհերին և նրանց վերապրածներին տրվող վճարումներ, ինչպես նաև ֆինանսական օգնություն հաշմանդամություն կամ հրատապ կարիքներ ունեցող անձանց։ Առաջին կատեգորիայի ծրագրերը՝ եկամտային ապահովության երաշխիքները, ստանում են սոցիալական բարեկեցության վրա ծախսվող միջոցների մոտ 80 տոկոսը։

##### Ազգային կենսաթոշակային ծրագիր

Ֆինլանդիայի առաջին ազգային ծերության կենսաթոշակային ծրագիրը սկիզբ է առնում 1937 թվականից, սակայն այն այնքան թույլ է ֆինանսավորվել, որ 1957 թվականին ուժի մեջ է մտել նոր Ազգային կենսաթոշակների մասին օրենքը։ 1980-ականների վերջին այս օրենքը, որոշակիորեն բարեփոխված, դեռ Ֆինլանդիայի ազգային կենսաթոշակային ծրագրի հիմքն էր։ Այն բաց է եղել տասնվեց տարեկանից բարձր բոլոր բնակիչների համար, նույնիսկ նրանց, ովքեր երբեք վճարումներ չէին կատարել այդ համակարգին։ Նույնիսկ ոչ հյուսիսային երկրներից եկած օտարերկրացիները կարող էին ստանալ այս կենսաթոշակը, եթե առնվազն հինգ տարի բնակվել էին Ֆինլանդիայում։ Նրանք, ովքեր բնակության էին մեկնում Հյուսիսային Եվրոպայից դուրս գտնվող երկիր, նույնիսկ եթե Ֆինլանդիայի քաղաքացիներ էին, կարող էին կենսաթոշակը ստանալ միայն մեկ տարի։ Ֆիքսված չափով ազգային կենսաթոշակը կարող էր վճարվել որպես ծերության կենսաթոշակ, երբ անձը հասնում էր 65 տարեկանի, որպես հաշմանդամության կենսաթոշակ՝ ամբողջական կամ մասնակի, տասնվեցից վաթսունչորս տարեկան այն անձանց, որոնք այլևս չէին կարող աշխատել, կամ որոշ դեպքերում՝ երկարաժամկետ գործազուրկներին, որոնք գտնվում էին հիսունականների վերջում կամ վաթսունականների սկզբում։ Այս շահառուների խմբերից բացի, այն անձանց վերապրածները, որոնք իրավունք ունեին ազգային կենսաթոշակ ստանալու, բայց իրենք այդ կենսաթոշակի իրավունք չունեին, կարող էին կենսաթոշակ ստանալ Վերապրածների կենսաթոշակային ծրագրի պայմաններով։ Ազգային կենսաթոշակային ծրագրին կապված էին նաև տանը ապրող հաշմանդամ երեխաների և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի որոշ վետերանների համար նախատեսված վճարումները։

Ազգային կենսաթոշակի վճարումները բոլորի համար միատեսակ էին։ Այս գումարին ավելացվել է աջակցության վճարը, որը տարբերվել է ըստ կենսաթոշակառուի ընտանեկան կարգավիճակի, նրա բնակության վայրի կյանքի արժեքի և նրա ստացած այլ կենսաթոշակների։ Լրացուցիչ վճարումներ կարող էին կատարվել խնամքի տակ գտնվող երեխաների, հաշմանդամության աստիճանի և բնակարանային ծախսերի համար, ինչպես նաև Քաղաքացիական պատերազմի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վետերանների համար։ Ազգային կենսաթոշակները ինդեքսավորվում են և ամեն տարի աճում են արժեքով։ 1980-ականների սկզբի բարեփոխումներից հետո ազգային կենսաթոշակները դարձան չհարկվող, եթե դրանք եկամտի միակ աղբյուրն էին։ Կենսաթոշակների վրա այլևս չէին ազդում ամուսնու կամ կնոջ եկամուտները կամ կենսաթոշակային եկամուտը, և ազգային կենսաթոշակը կարող էր նվազեցվել միայն այլ կենսաթոշակներից ստացվող եկամտի պատճառով։ Ազգային կենսաթոշակային ծրագիրը ֆինանսավորվում էր շահառուի սեփական վճարներով՝ նրա տեղական հարկվող եկամտի մոտ 2 տոկոսի չափով, և գործատուների վճարներով՝ ապահովագրված անձի աշխատավարձի 4-5 տոկոսի չափով։

##### Աշխատակիցների կենսաթոշակային ծրագրեր

Աշխատակիցների կենսաթոշակների մասին օրենքը ընդունվել է 1961 թվականին՝ լրացնելու ազգային կենսաթոշակային ծրագիրը, որը թեև բավարար էր գյուղական բնակավայրերում ապրող ֆինների համար, իսկ նրանք մինչև 1960-ականները կազմել են բնակչության մեծամասնությունը, սակայն բավարար նպաստներ չէր ապահովում քաղաքաբնակների համար։ Հաջորդ տասնամյակի ընթացքում պարտադիր, աշխատավարձի հետ կապված կենսաթոշակային այլ ծրագրեր օրենսդրորեն ներդրվեցին ժամանակավոր աշխատողների, պետական և տեղական ինքնակառավարման աշխատողների, պետական եկեղեցում աշխատողների և ինքնազբաղվածների համար։ Տասնամյակի վերջում լրացուցիչ ծրագիր ստեղծվեց նաև ֆերմերների համար։ Նավաստիները եկամտահեն ծրագիր ունեին դեռ 1956 թվականից, իսկ 1986 թվականից նման ծածկույթ ստացան նաև ֆրիլանս մասնագիտություններով զբաղվողները, օրինակ՝ դերասանները և գրողները։ Զբաղվածության կենսաթոշակային այս ծրագրերը ամբողջությամբ ֆինանսավորվում էին գործատուների կողմից՝ մասնավոր կամ հանրային, որոնք վճարում էին աշխատողի եկամտի միջինում մոտ 10 տոկոսին հավասար վճարներ յոթ խոշոր ապահովագրական ընկերությունների կողմից կառավարվող ֆոնդերին կամ ստեղծում էին սեփական ֆոնդերը։ Ինքնազբաղված անձինք պետք է ընտրեին ֆոնդ։ Կենսաթոշակային ապահովության կենտրոնական ինստիտուտը պատասխանատու էր զբաղվածության և նպաստների վերաբերյալ գրառումների պահպանման համար։

Կենսաթոշակի անցնելու սովորական տարիքը 65-ն էր, իսկ վճարվող կենսաթոշակը հիմնված էր այն միջին եկամուտների վրա, որոնք անձը ստացել էր աշխատանքի վերջին չորս տարիների ընթացքում՝ կենսաթոշակի անցնելուց երկու տարի առաջ ավարտվող ժամանակահատվածում։ Մասնավոր հատվածի եկամուտներից կարելի էր ստանալ մինչև 60 տոկոս, իսկ հանրային հատվածի եկամուտներից՝ մինչև 66 տոկոս։ Ավելի տարիքով աշխատակիցներին, որոնք աշխատում էին մինչև այս կենսաթոշակային ծրագրերի ուժի մեջ մտնելը, երաշխավորվում էր առնվազն 29 տոկոս նվազագույն կենսաթոշակ, եթե նրանք թոշակի էին անցել մինչև 1975 թվականը, և 37 տոկոս, եթե թոշակի էին անցել այդ թվականից հետո։ Ազգային կենսաթոշակի նման՝ աշխատավարձահեն կենսաթոշակները ինդեքսավորվում էին և ամեն տարի աճում էին։ Բացի այդ, կային հաշմանդամության, վաղաժամ կամ ուշ կենսաթոշակի և վերապրածների նպաստների վերաբերյալ դրույթներ, որոնք նման էին ազգային կենսաթոշակային ծրագրում գործող դրույթներին։

##### Հիվանդության ապահովագրություն

1963 թվականի Հիվանդության ապահովագրության մասին օրենքը Ֆինլանդիայում առողջության ապահովագրություն ներդրեց երկու փուլով։ Նախ՝ 1964 թվականից այն նախատեսում էր վճարումներ այն դեպքերում, երբ աշխատավարձը կորցվում էր հիվանդության կամ մայրության արձակուրդի պատճառով, ինչպես նաև բուժման և դեղորայքի ծախսերի փոխհատուցում։ Երեք տարի անց այն սկսեց վճարել նաև բժիշկների վճարները։ Մինչև օրենքի ուժի մեջ մտնելը բնակչության միայն փոքր փոքրամասնությունը, հիմնականում խոշոր ընկերություններում աշխատողները, ուներ բժշկական ապահովագրություն։

Բոլոր անձինք, որոնք Ֆինլանդիայում բնակվում էին կարճ ժամանակից ավելի երկար, իրավունք ունեին նպաստների։ Օտարերկրացիները պետք է գրանցվեին տեղական առողջապահական մարմիններում՝ վճարումներ ստանալու համար։ 1980-ականներին հիվանդության պատճառով եկամտի կորստի փոխհատուցման համար տրվող օրական վճարը միջինում կազմում էր սովորական աշխատավարձի մոտ 80 տոկոսը և կարող էր տևել մինչև 300 աշխատանքային օր։ Բարձր վարձատրվող անձինք ավելի քիչ էին ստանում։ Հանրային հիվանդանոցներում հիվանդանոցային խնամքը սովորաբար անվճար էր, իսկ այլ փոխհատուցումները կազմում էին բժիշկների վճարների 60 տոկոսը, լաբորատոր ծախսերի 75 տոկոսը և դեղորայքի ծախսերի 50 տոկոսը։ 1980-ականների կեսերին ատամնաբուժական խնամքը անվճար էր 1961 թվականից հետո ծնված բոլոր անձանց համար, սակայն մյուսների համար այն վճարվում էր միայն այն դեպքում, երբ ատամնաբուժական խնդիրները պետք էր բուժել հիվանդություն բուժելու նպատակով։ Մայրության արձակուրդի վճարումները կազմում էին եկամտի մոտ 80 տոկոսը մոտ մեկ տարվա համար և կարող էին սկսվել ծննդաբերության գնահատված ամսաթվից հինգ շաբաթ առաջ։ Հայրերը կարող էին վերցնել այս ժամանակի մի մասը՝ մոր համար նախատեսված օրերի համապատասխան կրճատմամբ։ Հիվանդության ապահովագրությունը ֆինանսավորվում էր հենց ստացողների կողմից՝ տեղական հարկվող եկամտի մոտ երկու տոկոսի վճարմամբ, գործատուների կողմից, որոնք վճարում էին աշխատողի աշխատավարձի մոտ մեկ տոկոսին հավասար վճար, և պետության կողմից։

Որքան էլ այս նպաստները միջազգային համատեքստում առատաձեռն թվային, 1970-ականներին և 1980-ականներին բժշկական վճարներն աճել էին, իսկ պետական փոխհատուցման դրույքաչափերը չէին հասցնում դրանց հետ համընթաց աճել։ 1986 թվականին դրույքաչափերը բարձրացվեցին 25 տոկոսով, սակայն որոշ քննադատների կարծիքով՝ դա բավարար չէր։ Պետական աջակցության կողմնակիցները այն անհրաժեշտ էին համարում, չնայած որ հանրային բժշկական խնամքը, որը Ֆինլանդիայում բժշկական խնամքի հիմնական մասն էր կազմում, արդեն մեծապես սուբսիդավորվում էր և, հետևաբար, բավական էժան էր՝ համեմատած բազմաթիվ այլ երկրների հետ։

##### Գործազրկության ապահովագրություն

1984 թվականի Գործազրկության ապահովության մասին օրենքը բարեփոխել է գործազրկության աջակցության համակարգը, որը աստիճանաբար մշակել է Ֆինլանդիայում գործազրկության մշտական խնդիրը լուծելու համար։ Օրենքը նախատեսել է Ֆինլանդիայում բնակվող տասնյոթից վաթսունչորս տարեկան բոլոր գործազուրկների ընդգրկում, որոնց եկամուտը ստացվել է մեկ այլ անձի կամ իրավաբանական անձի համար կատարվող վարձատրվող աշխատանքից։ Օրենքի պայմաններով վճարումներ ստանալու համար անձը պետք է կարիքավոր լիներ և կարող էր զրկվել նպաստից ամուսնու կամ կնոջ եկամտի պատճառով։ Ինքնազբաղվածները, լրիվ դրույքով ուսանողները և կենսաթոշակ կամ մայրության նպաստ ստացող անձինք իրավունք չունեին ստանալու այդ նպաստները, ինչպես նաև նրանք, ովքեր գործազուրկ էին հիվանդության, վնասվածքի կամ հաշմանդամության պատճառով, կամ կամավոր էին թողել աշխատանքը, կամ աշխատանքը կորցրել էին աշխատանքային վեճերի պատճառով, կամ հրաժարվել էին աշխատանքի ընդունվելուց։

Գործազրկության նպաստ ստանալու իրավունք ունեցող անձինք այն ստանում են երկու ձևով։ Մոտ 25 եվրո հիմնական օրական նպաստը տրվում է աշխատանք փնտրող ցանկացած անձի։ Այս նպաստը ենթակա էր միջոցների ստուգման, և ամուսնու կամ կնոջ եկամուտը կարող էր զրկել հնարավոր շահառուին նպաստից։ Նպաստը տևում է այնքան ժամանակ, որքան շահառուն գործազուրկ է։ Գործազրկության ֆոնդի անդամ գործազուրկները, իսկ ֆինների մոտ 80 տոկոսը այդպիսի ֆոնդերի անդամ է, որոնք նախորդ 2 տարվա ընթացքում աշխատել են առնվազն 26 շաբաթ, իրավունք ունեն ստանալու ավելի մեծ նպաստներ, որոնք կազմում են հիմնական օրական նպաստը գումարած իրենց օրական աշխատավարձի և հիմնական նպաստի տարբերության 45 տոկոսը։ 100 օրից հետո վճարումը նվազեցվում է 20 տոկոսով։ Եկամտահեն նպաստի շահառուները կարող էին այն ստանալ 500 օր՝ չորս տարվա ընթացքում։ Հիսունականների վերջում կամ ավելի տարեց աշխատողները, որոնք չեն կարողացել աշխատանք գտնել, կարող են ստանալ գործազրկության կենսաթոշակ՝ հաշմանդամության կենսաթոշակին հավասար չափով, մինչև հասնեն այն տարիքին, երբ իրավունք կունենան ծերության կենսաթոշակ ստանալու։ Գործազրկության նպաստները վարչարարում է Սոցիալական ապահովության ինստիտուտը։ Հիմնական նպաստը ամբողջությամբ ֆինանսավորվում է պետության կողմից։ Գործատուները և պետությունը հավասար բաժիններով ֆինանսավորում են եկամտահեն վճարների 95 տոկոսը, իսկ շահառուն պատասխանատու է մնացած հինգ տոկոսի համար։

2017 թվականի վերջի դրությամբ Ֆինլանդիան վճարել է ավելի քան 4,491 միլիոն եվրո գործազրկության նպաստներ 369,100 անձանց, այդպիսով ֆինանսական աջակցություն տրամադրելով 18-ից 64 տարեկան Ֆինլանդիայի բնակչության 11 տոկոսին։

Հարցումների համաձայն՝ Ֆինլանդիայի քաղաքացիները ընդհանուր առմամբ կողմ են համընդհանուր հիմնական եկամուտի ներդրմանը․ 2015 թվականի սեպտեմբերին հարցվածների 69 տոկոսը դրական վերաբերմունք ուներ հիմնական եկամտի նկատմամբ։ 2017 թվականի հունվարի 1-ից սկսվել է Հիմնական եկամտի փորձարկումը, որը 2017-2018 թվականների համար պահանջում էր 560 եվրո անվերապահ ամսական վճարում պատահականորեն ընտրված 2000 գործազուրկ ֆինն քաղաքացիների համար։ Վճարումը մոտավորապես հավասար էր Ֆինլանդիայի միջին գործազրկության նպաստին․ այն չէր ազդում սոցիալական ապահովության մյուս նպաստների վրա և վճարվում էր նույնիսկ այն դեպքում, երբ ստացողը աշխատանքի էր ընդունվում։ Փորձարկումը կազմակերպվել էր Ֆինլանդիայի սոցիալական ապահովության հաստատության (KELA) կողմից և վերահսկվում էր դրա Հետազոտական բաժնի ղեկավար Օլի Կանգասի կողմից։ 2018 թվականի ապրիլին կառավարությունը մերժեց Հիմնական եկամտի փորձարկման լրացուցիչ ֆինանսավորման պահանջը, իսկ նախագծի արդյունքները պետք է հրապարակվեին 2020 թվականի վերջում։ Թեև զբաղվածության մակարդակը չբարձրացավ, մասնակիցները հաղորդեցին բարեկեցության ավելի բարձր մակարդակի մասին։

##### Աշխատողի փոխհատուցում

Աշխատանքի հետ կապված վնասվածք ստացած աշխատակիցը ֆինանսապես պաշտպանված է վճարումների միջոցով, որոնք ծածկում են բժշկական և վերականգնողական ծախսերը և ամբողջությամբ համապատասխանում են նրա աշխատավարձին։ Եթե վնասվածքները հանգեցրել են մշտական հաշմանդամության, աշխատողը կարող է ստանալ իր աշխատավարձի 85 տոկոսին հավասար վճարումներ ամբողջական հաշմանդամության համար։ Վերապրածները իրավունք ունեն կենսաթոշակների, ինչպես նաև զգալի թաղման դրամաշնորհի։ Այս պարտադիր ծրագիրը ամբողջությամբ ֆինանսավորվում է գործատուի կողմից։ ```wiki id="welfare-france-hy"

### Ֆրանսիա

Ֆրանսիական սոցիալական պաշտպանության համակարգը աստիճանաբար դառնում է համընդհանուր՝ ընդգրկելով բոլոր անհատներին։ Իր սկզբնական շրջանում՝ 19-րդ դարի վերջում, սոցիալական պաշտպանությունը կառուցվել է որպես սոցիալական ապահովագրության համակարգ։ Ապահովագրությունը կապված է եղել մասնագիտական գործունեության հետ, իսկ նպաստները տրամադրվում էին եկամտի կորստի ռիսկի դեպքում՝ հարկադիր անգործության պատճառով, օրինակ՝ դժբախտ պատահար, հիվանդություն, գործազրկություն կամ ծերություն։ Այն ընդգրկում էր միայն աշխատողներին և նրանց ընտանիքներին։ Սոցիալական նպաստների իրավունքը կախված էր սոցիալական ապահովության վճարների վճարումից, որն իր հերթին կապված էր եկամուտների հետ։ Չաշխատող անձինք կամ նրանք, ովքեր իրենց աշխատանքային գործունեության ընթացքում վճարումներ չէին կատարել, իրավունք ունեին բարեկեցության օգնության, որը նախատեսված էր ծայրահեղ աղքատության դեպքերի համար։

1945 թվականի հոկտեմբերի 4-ին ստեղծումից ի վեր Սոցիալական ապահովության վարչակազմերը նպատակ են ունեցել աստիճանաբար տարածել սոցիալական պաշտպանությունը երկրի բոլոր բնակիչների վրա։ Ազգային համայնքի յուրաքանչյուր անդամ այժմ իրավունք ունի օգտվելու նվազագույն կենսամակարդակից՝ անկախ նրանից՝ մասնագիտությամբ զբաղվում է, թե ոչ, և անկախ վճարելու կարողությունից։ Իրոք, 1946 թվականի օգոստոսի 22-ի օրենքը ընտանիքի նպաստները տարածեց ամբողջ բնակչության վրա։

Ծերության ռիսկի ծածկույթը գրեթե համընդհանուր է դարձել նվազագույն կենսաթոշակի հաստատումից հետո՝ 1956 թվականին, որը բոլորին երաշխավորել է նվազագույն կենսաթոշակ՝ անկախ պարտադիր կենսաթոշակային ապահովագրության համակարգին կատարած վճարումներից։ Առողջության ապահովագրությունը համընդհանուր դարձավ հիվանդության դեպքում անձնական ապահովագրության հաստատումից հետո՝ 1978 թվականին, և հատկապես 1999 թվականին ստեղծված համընդհանուր առողջապահական ծածկույթից հետո, որը բոլորին թույլ է տվել հասանելիություն ունենալ խնամքի նվազագույն մակարդակին։ Բացի այդ, «սոցիալական նվազագույնները»՝ անկայուն վիճակում գտնվող անձին նվազագույն եկամուտ ապահովող նպաստները, յուրաքանչյուրին տրամադրում են նվազագույն ռեսուրսներ՝ սոցիալական բացառման ռիսկի դեմ պայքարելու համար։

#### Կազմակերպում

Սոցիալական պաշտպանությունը մեծապես կախված է պետությունից։ Պետությունը սոցիալական պաշտպանության ոլորտի հիմնական դերակատարն է։ Այն մշակում է իրավական տեքստեր, վերահսկում տարբեր մարմինների գործունեությունը, այդ թվում՝ Սոցիալական ապահովության վարչակազմերի, և մասամբ ֆինանսավորում սոցիալական պաշտպանությունը հարկերի կամ սուբսիդիաների միջոցով։ Սակայն դրա դերը սոցիալական պաշտպանության տարբեր ձևերում տարբեր չափով է կարևոր։ Համընդհանուր սոցիալական պաշտպանությունը կազմակերպված է չորս մակարդակով։

##### Սոցիալական ապահովություն

Սոցիալական ապահովության վարչակազմերը ապահովում են չորս տեսակի ռիսկերի հիմնական ծածկույթ՝ հիվանդություն, այսինքն՝ հիվանդություն, մայրություն, հաշմանդամություն, մահ, զբաղվածություն, այսինքն՝ աշխատանքի վայրում պատահար և մասնագիտական հիվանդություն, ծերություն և ընտանիք։ Այս չորս ռիսկերից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է առանձին ճյուղի։ Համակարգը բաժանված է տարբեր սխեմաների, որոնք մարդկանց դասակարգում են ըստ նրանց մասնագիտական գործունեության։ Այդ չորս սխեմաներն են.

* ընդհանուր սխեմա․ ներառում է աշխատողների մեծ մասին, ուսանողներին, որոշ նպաստների ստացողներին և սովորական բնակիչներին,
* հատուկ սխեմաներ, այդ թվում՝ հատուկ կենսաթոշակային ծրագրեր․ ընդգրկում են մասնավոր հատվածում չաշխատող աշխատակիցներին, օրինակ՝ քաղաքացիական ծառայողներին,
* գյուղատնտեսական սխեմա․ ապահովում է ֆերմերների և գյուղատնտեսական աշխատողների բարեկեցությունը,
* ինքնավար սխեմա․ ընդգրկում է առանձին արհեստավորներին, առևտրականներին, արդյունաբերողներին և ազատ մասնագիտությունների ներկայացուցիչներին միայն ծերության մասով, իսկ «հիվանդության» ռիսկը կարգավորվում է ընդհանուր համակարգում։

Սոցիալական ապահովության վարչակազմերը, որոնք պետության կողմից ստեղծվել են 1945 թվականին, կառավարվում են սոցիալական գործընկերների՝ գործատուների ներկայացուցիչների և արհմիությունների կողմից։ Սոցիալական ապահովության եկամուտները՝ աշխատավարձային հարկերը, այսինքն՝ սոցիալական վճարները, և ծախսերը՝ նպաստներն ու վճարումները, 1996 թվականից որոշվում են սոցիալական ապահովության ֆինանսավորման օրենքներով, որոնք ամեն տարի քվեարկվում են խորհրդարանի կողմից։ Միջոցները հավաքագրվում են URSSAF-ի կողմից։

##### Լրացուցիչ սխեմաներ

Լրացուցիչ սխեմաները ապահովում են հավելյալ ծածկույթ այն ռիսկերի համար, որոնք արդեն ծածկված են Սոցիալական ապահովության կողմից։ Դրանցից մի քանիսը պարտադիր են, օրինակ՝ մասնավոր հատվածի աշխատողների լրացուցիչ կենսաթոշակային ծրագրերը, իսկ մյուսները կամավոր են, օրինակ՝ փոխադարձ առողջապահական ապահովագրությունը և կենսաթոշակային ծրագրերը։ Սոցիալական գործընկերները սահմանում են միայն այդ սխեմաներին հատկացվող եկամուտների և ծախսերի չափը։ Սակայն կան պարտադիր սխեմաներ, օրինակ՝ գործազրկության ապահովագրությունը կամ աշխատողների կենսաթոշակները, և սխեմաներ, որոնք մնում են կամավոր, օրինակ՝ փոխօգնության ընկերությունները։

##### UNEDIC

UNEDIC-ը՝ Արդյունաբերության և առևտրի զբաղվածության ազգային միությունը, կառավարում է գործազրկության ապահովագրության համակարգը։

##### Կենտրոնական կառավարություն

Կենտրոնական կառավարությունը և տեղական վարչակազմերը տրամադրում են որոշ աջակցություններ, հիմնականում՝ ամենաաղքատներին ուղղված օգնություն։ Սոցիալական օգնությունը ներառում է օրենքով սահմանված բարեկեցության նպաստներ և, հետևաբար, տրամադրվում է այն դեպքում, երբ պայմանները բավարարված են։ Դրանք հիմնականում տրամադրվում և ֆինանսավորվում են դեպարտամենտների կողմից, բայց նաև կենտրոնական կառավարության կողմից, օրինակ՝ RMI-ն կամ հաշմանդամ մեծահասակների նպաստը։ ```

### Գերմանիա

Սոցիալական բարեկեցությունը Գերմանիայում երկար ավանդույթ ունի, որը սկիզբ է առնում արդյունաբերական հեղափոխությունից։ 19-րդ դարի վերջին բանվորական շարժման ճնշման հետևանքով ռայխսկանցլեր Օտտո ֆոն Բիսմարկը ներդրել է առաջին նախնական պետական սոցիալական ապահովագրության համակարգը։ Ադոլֆ Հիտլերի օրոք Նացիոնալ-սոցիալիստական ծրագիրը հայտարարում էր․ «Մենք պահանջում ենք ծերության բարեկեցության լայնածավալ ընդլայնում»։ Այսօր բոլոր քաղաքացիների սոցիալական պաշտպանությունը համարվում է Գերմանիայի ազգային քաղաքականության կենտրոնական հենասյուներից մեկը։ Գերմանիայի ՀՆԱ-ի 27.6 տոկոսն ուղղվում է առողջապահության, կենսաթոշակների, դժբախտ պատահարների, երկարաժամկետ խնամքի և գործազրկության ապահովագրության համապարփակ համակարգին՝ ԱՄՆ-ի 16.2 տոկոսի համեմատ։ Բացի այդ, կան հարկերով ֆինանսավորվող ծառայություններ, ինչպիսիք են երեխաների նպաստները՝ *Kindergeld*, որը սկսվում է ամսական 192 եվրոյից առաջին և երկրորդ երեխայի համար, 198 եվրո՝ երրորդ երեխայի համար և 223 եվրո՝ յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի համար, մինչև նրանք հասնեն 25 տարեկանի կամ ստանան իրենց առաջին մասնագիտական որակավորումը, ինչպես նաև հիմնական ապահովումներ այն անձանց համար, որոնք չեն կարող աշխատել, կամ ցանկացած անձի համար, որի եկամուտը ցածր է աղքատության շեմից։

2005 թվականից ի վեր գործազրկության ամբողջական վճարի ստացումը, որը կազմում է նախորդ մաքուր աշխատավարձի 60-67 տոկոսը, ընդհանուր դեպքում սահմանափակվել է 12 ամսով, իսկ 55 տարեկանից բարձր անձանց համար՝ 18 ամսով։

#### Երեխայի խնամքի աջակցություն

Գերմանիայում երեխայի խնամքի համակարգը կարելի է դիտարկել որպես համընդհանուր ընդգրկում ունեցող համակարգ, թեև կանոնակարգերը կարող են տարբեր լինել ըստ նահանգների, ինչպես նաև Արևմտյան և Արևելյան Գերմանիայի միջև։ Այն դիտարկվում է որպես հանրային խնդիր, որի համար պատասխանատվությունը կիսում են հասարակության մի քանի դերակատարներ՝ ծնողները, տարածաշրջանային և տեղական կառավարությունները, ոչ առևտրային կազմակերպությունները, սովորաբար եկեղեցիները, և այլն։ Գերմանիան ծնողներին առաջարկում է երեխայի խնամքի ծրագրերի լայն շրջանակ․ ցերեկային խնամքի կենտրոններ մինչև 3 տարեկան երեխաների համար, նախադպրոցական ծրագրեր 3-ից 6 տարեկան երեխաների համար և հետդպրոցական խնամք (Hort) դպրոցահասակ երեխաների համար։ Գերմանական ցերեկային խնամքի հաստատությունների մոտ 98 տոկոսը ոչ առևտրային է և մեծապես ֆինանսավորվում է կառավարության կողմից։ Ծախսերի 90 տոկոսը վճարվում է պետական, տարածաշրջանային և տեղական կառավարությունների կողմից՝ հանրային հարկերի միջոցով, իսկ մնացած մասը վճարում են ծնողները։

Արևմտյան Գերմանիայում ցերեկային խնամքի կանոնակարգերը կիրարկվում են յուրաքանչյուր նահանգի երիտասարդության հարցերով պետական գրասենյակի՝ Landesjugendamt-ի կողմից, որը որոշակի չափանիշների համաձայն միջոցներ է բաշխում ցերեկային խնամքի կենտրոններին։ Թեև կիրարկումը հարաբերականորեն ապակենտրոնացված է, տարբեր նահանգների ցերեկային խնամքի կենտրոնների կարգավորող պահանջների միջև կա բարձր համապատասխանություն։ Օրինակ՝ երեխա/անձնակազմ հարաբերակցությունը տատանվում է 17/1-ից մինչև 25/1, մանկապարտեզներում խմբերի չափը մոտ 25 է, իսկ մանկավարժների համար սահմանված են վերապատրաստման պահանջներ։ Գերմանական երեխայի խնամքի համակարգը բարձր է գնահատում մանկավարժական անձնակազմի որակը։ Գերմանիայի յուրաքանչյուր նահանգում մանկավարժը պետք է անցնի չորսից հինգ տարվա վերապատրաստում, որը սովորաբար բաղկացած է մեկից երկու տարվա պրակտիկումից, երկու տարվա քոլեջային կրթությունից և մեկ տարվա լրացուցիչ պրակտիկումից (Berufspraktikum)։ Մանկավարժների վերապատրաստման ավելի խիստ պահանջները որոշ չափով ապահովում են երեխայի խնամքի ծառայության որակը։ Գերմանիայում մասնավոր ցերեկային խնամքի մեծ շուկա չկա։ 1995 թվականին մայրերի միայն 4-10 տոկոսն էր օգտվում դայակների ծառայություններից։ Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ մասնավոր երեխայի խնամքի մատակարարները չեն կարող շահութաբեր մնալ՝ մրցելով պետական առատ ֆինանսավորում ունեցող հանրային մատակարարների հետ։ Բացի այդ, կառավարության սահմանած շուկա մուտք գործելու բարձր շեմը նույնպես խոչընդոտներից մեկն է։

Թեև երեխայի խնամքի համակարգի ընդհանուր պայմանները կիրառելի են Գերմանիայի դեպքերի և տարածաշրջանների մեծ մասի համար, կան նկատելի մեծ տարածաշրջանային տարբերություններ, հատկապես Արևմտյան և Արևելյան Գերմանիայի միջև։ Երեխայի խնամքի առաջարկի տարածաշրջանային տարբերությունները արտացոլում են այն փաստը, որ կանոնակարգերը ձևավորվում են տեղական համայնքի մակարդակում։ 1994 թվականին Տիտցեի, Ռոսբախի և Ռոյչի հարցման համաձայն՝ գյուղական և քաղաքային տարածքների միջև ցերեկային խնամքի ծառայությունների առաջարկի տարբերություններ կան, ընդ որում՝ գյուղական տարածքները գտնվում են ավելի անբարենպաստ դիրքում։ Արևելյան Գերմանիայում ցերեկային խնամքի տեղերի թիվը շատ ավելի մեծ է, քան Արևմտյան Գերմանիայում, և երեխայի խնամքի ապահովման մակարդակն ավելի բարձր է՝ որպես նախկին սոցիալիստական Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության ժառանգություն։ Տարբերվում են նաև ցերեկային խնամքի կենտրոնների աշխատանքային ժամերը։ Արևմտյան Գերմանիայում Kindergarten-ի աշխատանքային ժամերը կարճ են՝ միայն կես օր, մինչդեռ Արևելյան Գերմանիայում մանկապարտեզների 97 տոկոսը առաջարկում է ամբողջօրյա խնամք՝ ներառյալ ճաշը։

Գերմանիայի երեխայի խնամքի քաղաքականությունները ավելի շատ կենտրոնանում են երեխաների զարգացման և մանկապարտեզից հետո հաջողության հավասար հնարավորությունների վրա, քան ծնողների աշխատանքի և ընտանիքի համատեղելիության խնդիրը լուծելու վրա։ Դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ Գերմանիան նպատակ ունի երեխաներին տրամադրել բարձրորակ վաղ կրթություն, սակայն միաժամանակ ցերեկային խնամքի կենտրոնների աշխատանքային ժամերը կարճ են և ոչ միշտ հարմար աշխատող ծնողների համար։

Բազմաթիվ սոցիալական ուսումնասիրություններում երեխայի խնամքի քաղաքականությունը, գենդերային դերերի վերաբերյալ սոցիալական նորմերի հետ միասին, մեծ ազդեցություն է ունեցել կանանց աշխատաշուկային մասնակցության և ծնելիության ընտրության վրա։ Եվրոպական երկրների մեջ ամենացածր ծնելիության ցուցանիշներից մեկը ունենալով՝ Գերմանիայում 2008 թվականին մեկ կնոջ հաշվով միջինը 1.38 երեխա էր, և այն շարունակում էր ունենալ ծնողների շրջանում անզավակության բարձր մակարդակ։ Գերմանիայում կանայք, ինչպես բազմաթիվ այլ երկրներում, բախվում են աշխատանքի և ընտանիքի միջև ընտրության դժվարությանը։

Արևմտյան Գերմանիայում կանանց մասնակցությունը աշխատաշուկայում ցածր է, քանի որ Գերմանիայի եկամտահարկի համակարգը բարձր գործազրկության պայմաններում կանանց discourages աշխատաշուկա մուտք գործելուց։ Նույնիսկ այն կանայք, որոնք աշխատանք ունեն, սովորաբար դադարում են աշխատել երեխայի ծնունդից հետո, քանի որ մայրերը դիտարկվում են որպես երեխայի լավագույն խնամողներ։ Կառավարությունը տրամադրում է ծնողական արձակուրդի 3 տարվա ժամանակահատված՝ առողջության ապահովագրության պայմաններով վճարվող ցածր դրամական նպաստներով։ Կանայք հակված են մնալ տնային տնտեսուհիներ, երբ երեխաները փոքր են, և վերադառնալ կես դրույքով աշխատանքի, երբ երեխաները մեծանում են։ Լրիվ դրույքով զբաղվածության ցուցանիշներն ավելի ցածր են։

Արևելյան Գերմանիայում, սակայն, գրանցվում է Եվրոպական երկրների մեջ կանանց աշխատաշուկային մասնակցության ամենաբարձր մակարդակներից մեկը։ Չափահաս կանանց մինչև 85 տոկոսը, այդ թվում՝ փոքր երեխաներ ունեցողները, մասնակցում է աշխատաշուկային։ Աշխատող մայրերի համար գոյություն ունեն երեխայի խնամքի մի քանի ոչ ֆորմալ ձևեր։ Սովորաբար երեխաների խնամքը ստանձնում են տատիկ-պապիկները կամ այլ մոտ ազգականներ։ Մյուսները երեխաներին ուղարկում են ցերեկային խնամքի կենտրոններ։ Արևելյան Գերմանիայի մինչև 3 տարեկան երեխաների 60 տոկոսը խնամվում է ցերեկային կենտրոններում, իսկ 3-ից 6 տարեկան երեխաների ավելի քան 90 տոկոսը հաճախում է ամբողջօրյա նախադպրոցական ծրագիր։

### Հնդկաստան

Հնդկաստանի ուղղորդիչ սկզբունքները, որոնք ամրագրված են Հնդկաստանի Սահմանադրության IV մասում, արտացոլում են, որ Հնդկաստանը բարեկեցության պետություն է։ 2013 թվականի Սննդային անվտանգության ազգային ակտը նպատակ ունի երաշխավորել սննդի իրավունքը բոլոր քաղաքացիների համար։ Բարեկեցության համակարգը մասնատված էր մինչև 2020 թվականի Սոցիալական ապահովության օրենսգրքի ընդունումը, որը ստանդարտացրեց ծրագրերի մեծ մասը։

Հնդկաստանի կառավարության սոցիալական ծրագրերը և բարեկեցության ծախսերը պաշտոնական բյուջեի զգալի մասն են կազմում, իսկ նահանգային և տեղական կառավարությունները դեր ունեն սոցիալական ապահովության քաղաքականությունների մշակման և իրականացման մեջ։ Բարեկեցության լրացուցիչ միջոցառումների համակարգեր յուրահատուկ կերպով գործում են նաև տարբեր նահանգային կառավարությունների կողմից։ Կառավարությունը Հնդկաստանում բարեկեցության միջոցառումները բաշխելու համար օգտագործում է Aadhaar համակարգը։ Կառավարության իրականացրած սոցիալական ծրագրերից մի քանիսն են.

* աղքատների համար ուղղակի դրամական փոխանցումները,
* բոլոր անհատների ֆինանսական ներառումը,
* առողջության և դժբախտ պատահարների պարտադիր ապահովագրությունները,
* անվճար դպրոցական սնունդը,
* գյուղական զբաղվածության երաշխիքը,
* տարբեր սուբսիդիաներ և նպաստներ,
* կենսաթոշակներ և խնայողական ֆոնդեր։

### Իսրայել

Բարեկեցությունը Իսրայելում վերաբերում է Իսրայելի կառավարության սոցիալական բարեկեցության ծրագրերին, որոնք կառավարվում են Սոցիալական հարցերի և սոցիալական ծառայությունների նախարարությունի և Իսրայելի ազգային սոցիալական ապահովության գործակալության՝ Բիտուահ Լեումիի կողմից։ Իսրայելի բոլոր բնակիչները պետք է վճարեն ապահովագրական վճարներ՝ բարեկեցության նպաստների իրավունք ստանալու համար։

#### Բարեկեցության ծախսեր

2014 թվականին Իսրայելի հանրային բարեկեցության ծախսերը կազմել են 86 միլիարդ նոր իսրայելական շեքել կամ 22.8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։

#### Ծերության կենսաթոշակներ

Բիտուահ Լեումին կառավարում է պետական ծերության կենսաթոշակային համակարգը, որը վճարվում է այն անձանց, որոնք առնվազն 12 տարի կատարել են ապահովագրական վճարներ։ Հիմնական ծերության կենսաթոշակը ամսական 1,531 նոր իսրայելական շեքել է, իսկ 80 տարեկանից հետո բարձրանում է մինչև ամսական 1,617 շեքել։ Կենսաթոշակառուի վճարած տարիների քանակի հիման վրա ավելացվում է ստաժի հավելում՝ մինչև հիմնական կենսաթոշակի առավելագույնը 50%-ը։ Լրացուցիչ հավելումներ կարող են տրամադրվել այն անձանց, որոնք ապրում են ծերության կենսաթոշակ ստանալու իրավունք չունեցող ամուսնու կամ կնոջ, խնամքի տակ գտնվող երեխաների հետ կամ չունեն բավարար եկամուտի այլ աղբյուրներ։ Առողջության ապահովագրության վճարները պահվում են կենսաթոշակներից և դրանց հավելումներից։

Իսրայելում աշխատավարձ ստացող աշխատողների մի մասը ընդգրկված է մասնավոր կամ կոլեկտիվ կենսաթոշակային ծրագրերում, որոնց համար գործատուները նույնպես պետք է վճարումներ կատարեն։ Ինքնազբաղված անձանց մեծ մասը ևս օրենքով պարտավոր է ունենալ մասնավոր կենսաթոշակային խնայողություններ։

#### Հաշմանդամության կենսաթոշակներ

Պաշտոնապես հաշմանդամ ճանաչված անձինք, որոնք չեն աշխատում կամ որոնց եկամուտը միջին աշխատավարձի 60%-ից ցածր է, կարող են Բիտուահ Լեումիից ստանալ հաշմանդամության նպաստ։ Նպաստի չափը որոշվում է հաշմանդամության մակարդակով, իսկ ամբողջական նպաստը կազմում է ամսական 2,342 շեքել։ Այն անձինք, որոնք ծանր հաշմանդամություն ունեն և մշտական օգնության կամ հսկողության կարիք ունեն, կարող են ստանալ նաև խնամքի հավելյալ նպաստ։

Աշխատանքի ընթացքում վնասվածք ստացած անձինք կարող են ստանալ մասնագիտական վերականգնման աջակցություն, իսկ հաշմանդամություն ունեցող երեխա ունեցող ընտանիքները կարող են երեխայի ծննդից 91 օր անց մինչև նրա 18 տարին լրանալը ստանալ երեխայի հաշմանդամության նպաստ։ Հաշմանդամության կենսաթոշակ ստացողները ազատվում են Բիտուահ Լեումիի վճարներից։

### Իտալիա

1914 թվականի սեպտեմբերի համընդհանուր գործադուլը Հռոմում, որի ընթացքում տեղի ունեցան բախումներ և ձերբակալություններ։
Իտալական բարեկեցության պետության հիմքերը դրվել են կորպորատիստական-պահպանողական մոդելի կամ դրա Միջերկրական տարբերակի գծով։ Հետագայում՝ 1960-ականներին և 1970-ականներին, հանրային ծախսերի աճը և համընդհանուրության վրա մեծ շեշտադրումը այն մոտեցրին սոցիալ-դեմոկրատական համակարգերին։

Իտալիայում սոցիալական ծախսերի աճի տեմպը 20-րդ դարի վերջին տասնամյակներում տարբեր է եղել։ 1970-1980 թվականներին միջին աճի տեմպը կազմել է 4.1 տոկոս։ 1980-1990 թվականներին այն աճել է մինչև 4.4 տոկոս, իսկ 1990-2000 թվականների ընթացքում զգալիորեն նվազել՝ միջինում հասնելով 1.9 տոկոսի։ Վերջին շրջանում աճի տեմպերի նվազումը տեղի է ունեցել «հարավային եվրոպական» պետություններում բարեկեցության պետության բարեփոխումների ալիքի պայմաններում։ Իտալիայում բարեփոխումները ուղղված էին կենսաթոշակային ծրագրերում առկա անհավասարությունների նվազեցմանը, որոնք առավելություն էին տալիս բնակչության որոշակի խմբերի։ Դա իրականացվել է 1990-ականներին կենսաթոշակային բարեփոխումների մի քանի փուլերի միջոցով։ Այլ բարեփոխումներ նպատակ են ունեցել սոցիալական ապահովագրությունը տարածել Իտալիայի բնակչության ավելի լայն հատվածի վրա և ներառում էին որոշ սոցիալական ծառայությունների ու միջոցների ստուգման վրա հիմնված ծրագրերի ընդլայնում աղքատ տնային տնտեսությունների համար։ Չնայած բարեփոխման ջանքերին՝ Իտալիան բախվում է բարձր գործազրկության խնդիրներին, հատկապես երիտասարդների և կանանց շրջանում։ 2017 թվականին 15-24 տարեկան իտալացիների գործազրկության մակարդակը կազմել է 34.7 տոկոս։ Կանանց ընդհանուր գործազրկության մակարդակը կազմել է 12.4 տոկոս, իսկ 20-24 և 25-34 տարեկան կանանց շրջանում՝ համապատասխանաբար 34.6 և 19 տոկոս։

1990-ականների վերջին բարեփոխումները հանգեցրին նրան, որ ոչ առևտրային կազմակերպություններն ու բարեգործական կառույցները սկսեցին կառավարության անունից ավելի շատ բարեկեցության ծառայություններ տրամադրել։ Սա մշուշեց պետության կողմից կառավարվող ֆորմալ բարեկեցության համակարգերի և մասնավոր խմբերի կողմից կազմակերպվող ոչ ֆորմալ համակարգերի սահմանները։ Կաթոլիկ բլոկը այս անցման ընթացքում հայտնվել է միջնորդական ուժի դերում․ եկեղեցին ներգրավված էր հանրային երկխոսության մեջ, որը առաջ էր մղում նրա սոցիալապես պահպանողական հայացքները, իսկ նրա բարեգործական կառույցները ստանձնեցին այդ փոխանցված բարեկեցության դերերը։

Միաժամանակ տնային աշխատանքի ոլորտում տնտեսական միգրացիան դարձել է իտալական բարեկեցության պետության ավելի մեծ գործոն։ Կանանց աշխատաշուկայում ավելի մեծ մասնակցությունը մեծացրել է տնային աշխատանքի պահանջարկը։ Այս աշխատատար ոլորտում միգրանտները կարող էին մրցակցել միայն աշխատավարձերի մակարդակով՝ աշխատելով ոչ ֆորմալ տնտեսությունում։ Ապակենտրոնացնող բարեփոխումները փաստացիորեն որոշ բարեկեցության դրույթներ ոչ ֆորմալ կերպով հասանելի դարձրին միգրանտներին։ Թեև 1992 թվականին ներգաղթի օրենսդրությունը խստացվեց, կիրարկման գործողությունները անկանոն էին, ինչի պատճառով այն անարդյունավետ զսպիչ միջոց դարձավ ոչ ֆորմալ ներգաղթի համար։

2000-ականների սկզբին Իտալիայի բարեկեցության համակարգի ծախսերը առավելապես ուղղվել են տարեցներին և միջին տարիքի մարդկանց՝ կենսաթոշակների միջոցով, ինչպես նաև ֆորմալ աշխատաշուկայում աշխատած անձանց, հատկապես խոշոր արդյունաբերական ընկերություններում զբաղվածներին։ Երիտասարդ սերունդը հայտնվեց անբարենպաստ վիճակում, քանի որ նրանցից շատերը, նույնիսկ բարձրագույն կրթություն և աստիճաններ ունեցողները, երբեք չեն կարողացել աշխատանք գտնել և ստիպված են հույս դնել ծնողների աջակցության վրա։ Նրանք, ովքեր կարողանում են աշխատանք գտնել, հաճախ ընդունում են ժամանակավոր, ցածր վարձատրվող կամ իրենց կրթության հետ կապ չունեցող աշխատանքներ։ Իտալիայի երիտասարդների գործազրկության մակարդակը գերազանցում է 40 տոկոսը։

Իտալական բարեկեցության համակարգի ծախսերից օգտվող բնակչության խմբերից մեկը մայրերն են, որոնց համար 1995 թվականին ծախսվել է ավելի քան 900 միլիոն դոլար։ Կանանց տրվում է մայրության արձակուրդ՝ ծննդաբերությունից երկու ամիս առաջ և երեք ամիս հետո, և նրանց վճարվում է աշխատավարձի 80 տոկոսը։ Նրանց նաև առաջարկվում է լրացուցիչ վեցամսյա արձակուրդ, եթե նրանք ընտրեն դա, և նրանց աշխատանքը պետք է երաշխավորված լինի մեկ տարի։

### Ճապոնիա

Հարկերի և փոխանցումների համակարգը Ճապոնիայում։
Մյուս պահպանողական երկրների նման՝ Ճապոնիան ունի մասնագիտությամբ բաժանված սոցիալական ապահովագրության համակարգ։ Նախապատերազմյան Ճապոնիան մի ժամանակ որդեգրել էր գերմանական ոճի սոցիալական քաղաքականություն։ Ճապոնիան նաև Գերմանիայից փոխառեց կենսաթոշակների և առողջապահության գաղափարներ։ Բացի այդ, Ճապոնիայի բարեկեցության պետությունը մարմնավորում է ընտանեկենտրոնությունը, որի դեպքում սոցիալական անվտանգության ցանցը ապահովում է ոչ թե կառավարությունը, այլ ընտանիքը։ Սակայն ընտանեկենտրոն բարեկեցության պետության թերություններից մեկը երեխաների խնամքի սոցիալական քաղաքականության պակասն է։

Ճապոնիայում տարեցների 65%-ը ապրում է իր երեխաների հետ, իսկ տիպիկ տնային տնտեսությունը կազմված է երեք սերնդից։ Ճապոնիայի բարեկեցության պետության և ավանդական պահպանողական համակարգի տարբերությունը մնացորդային բարեկեցության պետությունն է և Ճապոնիայում սոցիալական փոխանցումների զգալիորեն ցածր մակարդակը։ 1960-ականների և 1970-ականների սոցիալական քաղաքականությունները ձևավորվեցին որպես ձախողված արդյունաբերական և տնտեսական քաղաքականությունների փոխհատուցում։ Սոցիալական քաղաքականությունը ընտրական ռազմավարությունների հարթակ դարձավ միայն 1980-ականներին և 1990-ականներին, երբ Ճապոնիայի Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցությունը (LDP) 1993 թվականին կորցրեց իր գերիշխանությունը խորհրդարանում։ Բացի այդ, սոցիալական բարեկեցության ծրագրերը տարածվեցին ոչ արտադրողական ոլորտների և այնպիսի խմբերի վրա, ինչպիսիք են տարեցները կամ հաշմանդամություն ունեցող անձինք, որոնք արտադրողական չէին։ Վերջապես, Ճապոնիայի կառավարությունը տարեցների և երեխաների համար սոցիալական խնամքի ծրագրեր տրամադրեց՝ ընդհանուր հավասարությունը խթանող քաղաքականության հետ միասին։ Սա հակասում էր կոնֆուցիականության բացատրության մարդասիրական կողմերին՝ ենթադրելով, որ Ճապոնիայի բարեկեցության համակարգը նպատակահարմար չէ նկարագրել որպես «արտադրողականիստական բարեկեցության ռեժիմ»։

#### Բարեկեցության ծախսեր

Բարեկեցության ամենավաղ ճապոնական գաղափարը առաջին անգամ ի հայտ է եկել 1874 թվականին՝ Մեյձիի ժամանակաշրջանում, երբ Ողորմության և օգնության կանոնակարգը դրամական նպաստ սահմանեց բացառապես 13 տարեկանից փոքր որբերի, հիվանդության, հաշմանդամության կամ ծերության պատճառով աշխատել չկարողացող անձանց, ինչպես նաև ծայրահեղ աղքատության մեջ ապրող մինչև 15 կամ 70-ից բարձր տարիքի անձանց համար։ 1897 թվականին ստեղծվեց Ճապոնիայի սոցիալական քաղաքականության ասոցիացիան, որը մոդելավորված էր համարժեք գերմանական ասոցիացիայի օրինակով։ Ճապոնիայի կառավարությունում աճեց սոցիալական աշխատանքի նկատմամբ հետաքրքրությունը։ 1920-ականներին խոշոր ընկերությունները, օրինակ՝ Kanegafuchi Spinning Company-ն և Tokyo Spinning Company-ն, ընդունել են ընկերության բարեկեցության համակարգ՝ մասնագիտական բարեկեցություն ապահովելու համար, մինչդեռ արհմիությունների վրա հիմնված բարեկեցության համակարգերի նշաններ չեն եղել։

1929 թվականին ընդունվեց Աղքատների օգնության ակտը՝ աշխատանքի և կապիտալի միջև լարվածությունը մեղմելու համար։ Աղքատների օգնության ակտը ճանաչեց պետության պարտավորությունը՝ ազգային եկամտի հաշվին աջակցելու աղքատներին։ 1938 թվականին՝ Չին-ճապոնական երկրորդ պատերազմի ընթացքում, կառավարությունը պաշտոնապես ստեղծել է Առողջապահության և բարեկեցության նախարարությունը։ Ճապոնիան ընտանեկենտրոնությունը ընդունել է որպես բարեկեցության համակարգի մաս՝ ազգային համախմբվածությունն ուժեղացնելու համար։ 1947 թվականին ուժի մեջ մտավ նոր Սահմանադրությունը։ 25-րդ հոդվածը ճանաչեց բոլոր մարդկանց՝ մշակութային կյանքի նվազագույն չափանիշներ պահպանելու իրավունքը և ընդգծեց պետության պարտավորությունը՝ ապահովելու սոցիալական բարեկեցություն, սոցիալական ապահովություն և հանրային առողջապահություն։ Ճապոնիայի կառավարությունը այս պարտավորությունը կիրառեց գործնականում։ 1947-1970 թվականներին կառավարությունը օրենսդրորեն ընդունեց Երեխաների բարեկեցության ակտը (1947), Ֆիզիկական հաշմանդամություն ունեցող անձանց բարեկեցության ակտը (1949), Սոցիալական բարեկեցության ակտը (1951), Մտավոր հետամնացություն ունեցող անձանց բարեկեցության ակտը (1960), Տարեցների բարեկեցության ակտը (1963) և Խնամքի տակ գտնվող երեխաներ ունեցող մայրերի ու այրիների բարեկեցության ակտը (1964)։

1970-ականներին և 1980-ականներին Ճապոնիան որդեգրեց ճապոնական ոճի բարեկեցության հասարակություն։ 1973 թվականին վարչապետ Տանակա Կակուեյը ներկայացրել է «Բարեկեցության առաջին տարին» գաղափարը։ Նավթային շոկի և սոցիալական քաղաքականության վրա պետական մեծ ծախսերի պատճառով Ճապոնիան բախվեց պակասուրդի և ռեցեսիայի։ Կառավարությունը փորձեց վերահսկել սոցիալական ծախսերը՝ բարեփոխելով Ազգային առողջության ապահովագրությունը և հանրային կենսաթոշակային համակարգը։ 1990-ականներին, բնակչության արագ ծերացման խնդրի պատճառով, ուշադրությունը տեղափոխվեց սոցիալական աջակցության վրա՝ երեխաների դաստիարակության, տարեցների խնամքի և աշխատող կանանց համար սոցիալական ծառայությունները զարգացնելու նպատակով։ 2012 թվականին կառավարությունը առաջ մղեց արտադրությունը առաջնահերթություն դարձնող քաղաքականություն, որը կոչվել է Աբենոմիկա, և ուշադրությունը բարեկեցությունից ու սոցիալական պաշտպանությունից վերաուղղել է դեպի տնտեսական վերականգնում։

Ճապոնիայի սոցիալական ծախսերը
Ճապոնիան ունի նաև համեմատաբար ցածր սոցիալական ծախսեր․ ՏՀԶԿ երկրների շարքում 1995 թվականին Ճապոնիան սոցիալական ծախսերի վրա ծախսել է ՀՆԱ-ի միայն 14.0%-ը, ինչը ցածր է ՏՀԶԿ շատ այլ երկրներից․ համեմատության համար՝ ԱՄՆ-ում այդ ցուցանիշը 15.4% էր, Մեծ Բրիտանիայում՝ 20.4%, Իտալիայում՝ 19.8%, Գերմանիայում՝ 26.6%, Ֆրանսիայում՝ 28.3%, իսկ Շվեդիայում՝ 32.5%։ Քանի որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ճապոնիան պահպանել է կայուն տնտեսական աճ և աճող հավասարություն, նրա տնտեսական և սոցիալական կառուցվածքը որոշ չափով ընկալվել է որպես տարբեր եվրոպական և հյուսիսամերիկյան մոդելներից։ 2000 թվականին այս տարբերությունը բացատրվեց «արտադրողականիստական բարեկեցության ռեժիմ» կոչվող մոդելով։ Ըստ այդ մոդելի՝ 1955-1993 թվականներին պահպանողական Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության իրականացրած կենտրոնական տնտեսական քաղաքականությունները նպաստել են Ճապոնիայի հետպատերազմյան տնտեսական աճին։ Քանի որ արտադրողականիստական բարեկեցության ռեժիմը միտումնավոր ընդլայնված սոցիալական բարեկեցություն էր տրամադրում միայն հասարակության արտադրողական ոլորտների հետ կապված անձանց՝ տնտեսական արտադրությունը խրախուսելու համար, այն ապահովում էր տնտեսական շահ։ Ճապոնական սոցիալական խնամքի համակարգի ընտանեկենտրոնությունը, որը հիմնված է եղել կոնֆուցիական ավանդույթի վրա, կառավարությանը ազատում էր սոցիալական բարեկեցության ճնշմանը դիմակայելու անհրաժեշտությունից և թուլացնում էր Ճապոնիայում անհրաժեշտ գենդերային բարեկեցությունը։

Սոցիալական բարեկեցության բոլոր ձևերի պետական ծախսերը 1970-ականների սկզբին ազգային եկամտի 6%-ից աճել են մինչև 18%՝ 1989 թվականին։ Բժշկական ապահովագրությունը, տարեցների առողջապահությունը և հանրային առողջապահությունը 1975 թվականին կազմել են սոցիալական բարեկեցության և սոցիալական ապահովության ծախսերի մոտ 60%-ը, իսկ պետական կենսաթոշակները՝ 20%-ը։ 1980-ականների սկզբին կենսաթոշակները արդեն կազմում էին սոցիալական բարեկեցության և սոցիալական ապահովության ծախսերի գրեթե 50%-ը, քանի որ մարդիկ թոշակի անցնելուց հետո ավելի երկար էին ապրում։ 21-րդ դարում կանխատեսվում էր աշխատողների անհատական վճարների քառակի աճ։

### Լատինական Ամերիկա

#### Պատմություն

1980-ականները փոփոխություն նշանավորել են Լատինական Ամերիկայի սոցիալական պաշտպանության ծրագրերի կառուցվածքում։ Սոցիալական պաշտպանությունը ներառում է երեք հիմնական ոլորտ՝ սոցիալական ապահովագրություն, որը ֆինանսավորվում է աշխատողների և գործատուների կողմից, սոցիալական աջակցություն բնակչության ամենաաղքատ շերտերին, որը ֆինանսավորվում է պետության կողմից, և աշխատաշուկայի կարգավորումներ՝ աշխատողների իրավունքները պաշտպանելու համար։ Թեև դրանք բազմազան են, վերջին շրջանի լատինամերիկյան սոցիալական քաղաքականությունը հակված է կենտրոնանալու սոցիալական աջակցության վրա։

1980-ականները զգալի ազդեցություն են ունեցել սոցիալական պաշտպանության քաղաքականությունների վրա։ Մինչև 1980-ականները Լատինական Ամերիկայի երկրների մեծ մասը կենտրոնացել է սոցիալական ապահովագրության քաղաքականությունների վրա, որոնք ընդգրկել են ֆորմալ հատվածի աշխատողներին՝ ենթադրելով, որ ոչ ֆորմալ հատվածը կվերանա տնտեսական զարգացումի հետ։ 1980-ականների տնտեսական ճգնաժամը և աշխատաշուկայի լիբերալացումը հանգեցրել են ոչ ֆորմալ հատվածի աճին և աղքատության ու անհավասարության արագ խորացմանը։ Լատինական Ամերիկայի երկրները չունեին նման ճգնաժամը պատշաճ կերպով հաղթահարելու համար անհրաժեշտ ինստիտուտներ և միջոցներ՝ թե՛ սոցիալական ապահովության համակարգի կառուցվածքի, թե՛ նախկինում իրականացված կառուցվածքային ճշգրտման քաղաքականությունների պատճառով, որոնք նվազեցրել էին պետության չափը։

Նոր բարեկեցության ծրագրերը աղքատության նվազեցման մեջ ներառել են բազմաչափ, սոցիալական ռիսկերի կառավարման և կարողությունների մոտեցումները։ Դրանք կենտրոնանում են եկամտային փոխանցումների և ծառայությունների տրամադրման վրա՝ նպատակ ունենալով մեղմել թե՛ երկարաժամկետ, թե՛ կարճաժամկետ աղքատությունը, այդ թվում՝ կրթության, առողջապահության, անվտանգության և բնակարանային ապահովման միջոցով։ Ի տարբերություն նախորդ ծրագրերի, որոնք ուղղված էին աշխատավոր դասին, նոր ծրագրերը ավելի հաջողությամբ կենտրոնացան ամենաաղքատների հայտնաբերման և թիրախավորման վրա։

Սոցիալական աջակցության ծրագրերի ազդեցությունը տարբեր է ըստ երկրների, և շատ ծրագրեր դեռ ամբողջությամբ չեն գնահատվել։ Ըստ Բարիենտոսի և Սանտիբանյեսի՝ ծրագրերն ավելի հաջող են եղել մարդկային կապիտալում ներդրումները մեծացնելու, քան տնային տնտեսություններին աղքատության շեմից բարձրացնելու գործում։ Մարտահրավերները դեռ պահպանվում են, այդ թվում՝ ծայրահեղ անհավասարության մակարդակները և աղքատության զանգվածային չափերը, ծրագրերի ֆինանսական հիմքի հայտնաբերումը և ելքի ռազմավարությունների կամ ծրագրերի երկարաժամկետ հաստատման վերաբերյալ որոշումները։

#### 1980-ականների ազդեցություններ

1980-ականների տնտեսական ճգնաժամը հանգեցրել է սոցիալական քաղաքականությունների փոփոխության, քանի որ աղքատության և սոցիալական ծրագրերի ընկալումները զարգացան։ Առաջացել են նոր, հիմնականում կարճաժամկետ ծրագրեր։ Դրանցից են.

* Արգենտինա․ *Jefes y Jefas de Hogar*, Asignación Universal por Hijo
* Բոլիվիա․ *Bonosol*
* Բրազիլիա․ *Bolsa Escola* և Bolsa Familia
* Կոլումբիա․ *Solidaridad por Colombia*
* Էկվադոր․ *Bono de Desarrollo Humano*
* Հոնդուրաս․ *Red Solidaria*
* Մեքսիկա․ *Prospera*, նախկինում՝ *Oportunidades*
* Պանամա․ *Red de Oportunidades*
* Պերու․ *Juntos*

#### Ժամանակակից սոցիալական աջակցության ծրագրերի հիմնական կողմեր

* **Պայմանական դրամական փոխանցումը (CCT)՝ ծառայությունների տրամադրման հետ միասին**։ Դրամական միջոցները ուղղակիորեն փոխանցվում են տնային տնտեսություններին, առավել հաճախ՝ ընտանիքի կանանց միջոցով, եթե որոշակի պայմաններ կատարված են, օրինակ՝ երեխաների դպրոց հաճախելը կամ բժշկի այցելությունները։ Անվճար դպրոցական կրթության կամ առողջապահության տրամադրումը հաճախ բավարար չէ, քանի որ ծնողների համար կա հնարավորության արժեք, օրինակ՝ երեխային դպրոց ուղարկելու դեպքում կորցրած աշխատուժը կամ առողջապահական կենտրոն հասնելու տրանսպորտային ծախսերը։
* **Տնային տնտեսություն**։ Տնային տնտեսությունը դարձել է սոցիալական աջակցության ծրագրերի կենտրոնական միավորը։
* **Ամենաաղքատների թիրախավորում**։ Վերջին ծրագրերը նախորդներից ավելի հաջող են եղել ամենաաղքատներին թիրախավորելու գործում։ Նախորդ ծրագրերը հաճախ ուղղված են եղել աշխատավոր դասին։
* **Բազմաչափություն**։ Ծրագրերը փորձել են միաժամանակ անդրադառնալ աղքատության բազմաթիվ չափումներին։ Chile Solidario-ն դրա լավագույն օրինակն է։

### Նոր Զելանդիա

Նոր Զելանդիան հաճախ համարվում է աշխարհում առաջին համապարփակ բարեկեցության համակարգերից մեկն ունեցող երկիր։ 1890-ականներին լիբերալ կառավարությունը ընդունել է բազմաթիվ սոցիալական ծրագրեր՝ օգնելու աղքատներին, որոնք տուժել են 1880-ականների երկարատև տնտեսական ճգնաժամից։ Ամենահեռանկարային միջոցներից մեկն եղել է հարկային օրենսդրության ընդունումն, որը դժվարացրել է հարուստ ոչխարաբույծ ֆերմերների համար իրենց խոշոր հողատարածքները պահելը։ Այս փոփոխությունը և սառեցման տեխնոլոգիայի գյուտը հանգեցրին գյուղատնտեսական հեղափոխության, որի ընթացքում ոչխարաբուծական բազմաթիվ ֆերմաներ մասնատվեցին և վաճառվեցին՝ վերածվելով ավելի փոքր կաթնային ֆերմաների։ Սա հազարավոր նոր ֆերմերների հնարավորություն տվեց հող գնել և զարգացնել նոր ու կենսունակ արդյունաբերություն, որը մինչև այսօր դարձել է Նոր Զելանդիայի տնտեսության հիմքերից մեկը։

Այս լիբերալ ավանդույթը զարգացել է 1880-ականներին բնիկ մաորիների և կանանց ընտրական իրավունքների ընդլայնման պայմաններում։ Դրան հաջորդել են տարեցների, աղքատների և պատերազմի զոհերի կենսաթոշակները, ինչպես նաև պետության կողմից կառավարվող դպրոցները, հիվանդանոցները և սուբսիդավորվող բժշկական ու ատամնաբուժական խնամքը։ 1960 թվականին Նոր Զելանդիան արդեն կարող էր իրեն թույլ տալ աշխարհում ամենազարգացած և ամենահամապարփակ բարեկեցության համակարգերից մեկը, որը հենվում էր զարգացած և կայուն տնտեսության վրա։

### Նորվեգիա

Նորվեգիան ունի ուժեղ բարեկեցության ծրարգեր, որը քաղաքացիներին տրամադրում է մի շարք սոցիալական ծառայություններ և ֆինանսական աջակցություն։ Նորվեգական բարեկեցության պետությունը հիմնված է սոցիալ-դեմոկրատիայի սկզբունքների վրա, ինչը նշանակում է, որ այն մեծ ուշադրություն է դարձնում եկամտային անհավասարության նվազեցմանը և սոցիալական համախմբվածության խթանմանը։ Նորվեգական բարեկեցության պետությունը տրամադրում է մի շարք ծառայություններ, այդ թվում՝ համընդհանուր առողջապահություն, անվճար կրթություն և սոցիալական ապահովության համապարփակ համակարգ։ Այն նաև ֆինանսական աջակցություն է տրամադրում կարիքավոր քաղաքացիներին այնպիսի ծրագրերի միջոցով, ինչպիսիք են գործազրկության նպաստները, բնակարանային աջակցությունը և ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքների սոցիալական աջակցությունը։

### Ֆիլիպիններ

Ֆիլիպիններում սոցիալական բարեկեցությունը հիմնականում տրամադրում է Սոցիալական բարեկեցության և զարգացման վարչությունըԼ DSWD-ն տրամադրում է սոցիալական աջակցություն, օրինակ՝ դրամական օգնություն (*ayuda*) և նյութական ապրանքներ։

Pantawid Pamilyang Pilipino Program-ը DSWD-ի ամենահայտնի սոցիալական բարեկեցության ծրագրերից է, որի շրջանակում աղքատության մեջ գտնվող ծնողներին և խնամակալներին տրամադրվում են դրամական դրամաշնորհներ՝ օգնելու նրանց երեխաներին շարունակել ուսումը։ Այս ծրագիրն աջակցել է աղքատության մեջ գտնվող ծնողներին և խնամակալներին՝ օգնելով նրանց իրենց խնամքի տակ գտնվող անձանց համար գնել սնունդ և դպրոցական պարագաներ։

Sustainable Livelihood Program-ը (SLP) ևս մեկ սոցիալական բարեկեցության ծրագիր է, որի շրջանակում DSWD-ն անհատներին և համայնքներին տրամադրում է կրթություն, դրամական դրամաշնորհներ կամ այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են տրանսպորտային միջոցները և սննդի տաղավարները՝ նրանց ապրուստի միջոցներին աջակցելու համար։ SLP-ի դրամաշնորհները տրամադրվում են ինչպես անհատների, օրինակ՝ փողոցային սննդի վաճառողների, այնպես էլ կազմակերպությունների, օրինակ՝ ֆերմերային կոոպերատիվների։

DSWD-ն նաև բժշկական աջակցություն է տրամադրում այն անձանց, որոնք չեն կարող վճարել հոսպիտալացման սեփական գրպանից կատարվող ծախսերը, քանի որ PhilHealth-ի ծածկույթը սովորաբար ամբողջությամբ չի փոխհատուցում ծախսերը։ Սոցիալական բարեկեցության աջակցություն են տրամադրում նաև այլ պետական մարմիններ և կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Philippine Charity Sweepstakes Office-ը, Առողջապահության վարչությունը և ներկայացուցիչների պալատի անդամների գրասենյակները իրենց համապատասխան ընտրատարածքներում։

### Լեհաստան

Բարեկեցությունը Լեհաստանում Լեհաստանի սոցիալական ապահովության համակարգի մաս է։ Այն կազմում է կառավարության ծախսերի մոտ 20%-ը և վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում մոտավորապես կայուն է եղել։ Լեհաստանի Սահմանադրությունը սահմանում է, որ բոլոր քաղաքացիներն ունեն սոցիալական ապահովության իրավունք այն դեպքում, երբ չեն կարողանում աշխատանք գտնել, հասնում են կենսաթոշակային տարիքի կամ հիվանդության կամ հաշմանդամության պատճառով դառնում են աշխատելու անկարող։

#### Կազմակերպում

Լեհաստանի Սահմանադրության 67-րդ հոդվածը սահմանում է. «Քաղաքացին ունի *սոցիալական ապահովության* իրավունք, երբ հիվանդության կամ հաշմանդամության պատճառով անաշխատունակ է, ինչպես նաև կենսաթոշակային տարիքի հասնելու դեպքում», և «Քաղաքացին, որը իր կամքից անկախ գործազուրկ է և չունի ապրուստի այլ միջոցներ, ունի *սոցիալական ապահովության* իրավունք»։ 33-րդ հոդվածը հավելում է, որ «Տղամարդիկ և կանայք ունեն հավասար իրավունքներ, մասնավորապես՝ կրթության, աշխատանքի և պաշտոնի բարձրացման հարցերում, ինչպես նաև ունեն հավասար արժեք ունեցող աշխատանքի դիմաց հավասար վարձատրության, *սոցիալական ապահովության*, պաշտոններ զբաղեցնելու և պետական պարգևներ ու շքանշաններ ստանալու իրավունք»։

Հարկերը, որոնք կարող են կազմել վաստակած եկամտի առավելագույնը մինչև 50%-ը, լեհական բարեկեցության համակարգի ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրն են։ Սոցիալական ապահովագրությունը նույնպես կարևոր դեր ունի Լեհաստանի բարեկեցության համակարգում։

Լեհաստանում սոցիալական ծառայությունների հիմնական մատակարարը պետական կառավարությունն է, որին հաջորդում են տեղական և տարածաշրջանային կառավարությունները։ Որոշակի գործունեություն իրականացնում են նաև հասարակական կազմակերպությունները և Կաթոլիկ եկեղեցին։ Բարեկեցության ոլորտում գործող հիմնական լեհական հասարակական կազմակերպություններից են Markot-ը, Monar-ը և Great Orchestra of Christmas Charity-ն։

### Հարավային Աֆրիկա

Հարավային Աֆրիկան զարգացող երկրների շարքում ունի աշխարհի ամենաընդգրկուն սոցիալական բարեկեցության համակարգերից մեկը։ 2019 թվականին մոտ 18 միլիոն մարդ ստացել է կառավարության կողմից տրամադրվող սոցիալական դրամաշնորհի որևէ ձև։

Սոցիալական բարեկեցության ծրագրերը Հարավային Աֆրիկայում երկար պատմություն ունեն։ Հարավային Աֆրիկայում սոցիալական բարեկեցության ծրագրի ամենավաղ ձևը աղքատներին տրամադրվող օգնությունն էր, որը 1657 թվականին բաշխում էին Հոլանդական Արևելահնդկական ընկերությունը և Հարավային Աֆրիկայի հոլանդական բարեփոխված եկեղեցին։ Ինստիտուցիոնալացված սոցիալական բարեկեցության համակարգը ձևավորվեց այն բանից հետո, երբ բրիտանացիները 1806 թվականին գրավեցին Հոլանդական Կապի գաղութը։

Սակայն սոցիալական բարեկեցության համակարգը հիմնականում կենտրոնացած էր աղքատ սպիտակամորթների վրա և դուրս էր թողնում սևամորթներին։ Ապարտհեյդի ժամանակ աֆրիկացիների, հնդիկների և գունամորթների սոցիալական բարեկեցության ծառայությունները առանձնացված էին սպիտակամորթների համար նախատեսված ծառայություններից։ Սոցիալական բարեկեցության ռեսուրսների բաշխումը առավելություն էր տալիս սպիտակամորթներին։ Հետապարտհեյդյան կառավարությունը 1994 թվականին սկսել է Վերակառուցման և զարգացման ծրագիրը (RDP), իսկ 1997 թվականին հրապարակել է Սոցիալական բարեկեցության սպիտակ գիրքը՝ հետապարտհեյդյան Հարավային Աֆրիկայում սոցիալական բարեկեցության համակարգի շրջանակը սահմանելու համար։ Դրանց նպատակը սոցիալական բարեկեցության ծառայությունների տրամադրման մեջ ռասայական անհավասարության հաղթահարումն էր։ Աճի, զբաղվածության և վերաբաշխման ծրագիրը՝ GEAR-ը, մեկնարկել է 1996 թվականին՝ ի պատասխան 1996 թվականի արժութային ճգնաժամի։ GEAR-ը նվազեցնում էր կառավարության ծախսերը, ինչը հանգեցրել է սոցիալական դրամաշնորհների կրճատմանը։ Սոցիալական աջակցությունը, այդ թվում՝ դրամաշնորհներն ու հանրային աշխատանքները, ֆինանսավորվում է հարկային եկամուտներից՝ ի տարբերություն պարտադիր և կամավոր ֆոնդերի, որոնք ֆինանսավորվում են գործատուների և աշխատողների կողմից։

Հարավային Աֆրիկայի սոցիալական բարեկեցության ծրագրերը ներառում են դրամական աջակցություն, գործազրկության ապահովագրություն, բժշկական ապահովում և բնակարանային սուբսիդիաներ։ Դրամական աջակցությունը բաշխվում է Հարավաֆրիկյան սոցիալական ապահովության գործակալությունի կողմից՝ Հարավային Աֆրիկայի սոցիալական զարգացման վարչությունի (DSD) անունից։ Ներկայում հասանելի դրամական աջակցության ծրագրերը ներառում են երեխայի աջակցության դրամաշնորհը, խնամատար երեխայի դրամաշնորհը, ծերության կենսաթոշակը, հաշմանդամության դրամաշնորհը, խնամքից կախվածության դրամաշնորհը, Social Relief of Distress R350/370-ը և պատերազմի վետերանների դրամաշնորհը։

Հարավային Աֆրիկայում սոցիալական բարեկեցության ծրագրերի վերաբերյալ կան և՛ աջակցություն, և՛ քննադատություն։ Աջակիցները պնդում են, որ այնպիսի դրամաշնորհներ, ինչպիսիք են երեխայի աջակցության դրամաշնորհը և ծերության կենսաթոշակը, բարելավում են աղքատ երեխաների սննդային վիճակը և դպրոց հաճախելու մակարդակը։ Սակայն քննադատները մատնանշում են սոցիալական բարեկեցության համակարգում առկա կոռուպցիան և վատ կառավարումը։

### Հարավային Կորեա

Հարավային Կորեայի սոցիալական ապահովության համակարգը և բարեկեցությունը հիմնված են Կորեայի Հանրապետության Սահմանադրությունում ամրագրված սոցիալական ապահովության իրավունքի և այդ իրավունքի հիման վրա ընդունված սոցիալական ապահովությանը վերաբերող օրենքների վրա։ Երկիրը իր սոցիալական ապահովության համակարգը բաժանում է երեք հիմնական համակարգերի՝ սոցիալական ապահովագրություն, սոցիալական աջակցություն և սոցիալական բարեկեցության ծառայություններ։

Զբաղվածության ապահովագրությունը սկսվել է 1995 թվականին և 1998 թվականին դարձել է կիրառելի բոլոր աշխատողների նկատմամբ, իսկ վճարները հավասարապես բաժանվել են գործատուների և ապահովագրված աշխատողների միջև։

### Իսպանիա

Իսպանիայում բարեկեցությունը բնութագրվում է միջերկրածովյան բարեկեցության պետության մոդելով, որը հիմնված է երեք սյուների վրա՝ կրթություն, առողջապահություն և կենսաթոշակներ։ Ինչպես եվրոպական երկրների մեծ մասում, Իսպանիայում բարեկեցության պետությունը հասարակության կարևոր ձեռքբերումներից է, քանի որ պետությունը երաշխավորում է պաշտպանություն այն մարդկանց համար, որոնք կարող են հայտնվել տնտեսական դժվարության կամ այլ բարդ իրավիճակում։ Իսպանական պետության իրականացրած սոցիալական քաղաքականությունները, ինչպես Եվրոպայի մյուս երկրներում, միջոցառումների և գործիքների ամբողջություն են, որոնք ուղղված են մարդու հիմնական կարիքների պաշտպանությանը և ապահովմանը, հատկապես կրթության, առողջապահության և տնտեսական անվտանգության ոլորտներում։

Միջերկրածովյան բարեկեցության պետության մոդելը հանդիպում է ոչ միայն Իսպանիայում, այլ նաև այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Իտալիան, Հունաստանը և Պորտուգալիան․ դրանք Միջերկրածովյան տարածաշրջանի երկրներ են, որտեղ սոցիալական պաշտպանությունը ուշ է ձևավորվել՝ 20-րդ դարի 1970-ական և 1980-ական թվականներին։ Այս մոդելը խառնում է լիբերալ կամ անգլոսաքսոնական և մայրցամաքային կամ բիսմարկյան բարեկեցության պետության տարրերը։ Այն բնութագրվում է որպես բարեկեցության մոդել՝ ամենացածր ծախսերով, սոցիալական աջակցության մեջ փոքր ներդրումներով, ավելի մասնատված սոցիալական ապահովության համակարգով և կենսաթոշակների վրա բարձր ծախսերով, ինչի պատճառով կենսաթոշակային նպաստները գերազանցում են գործազրկության նպաստներին։ Միջերկրածովյան մոդելի ամենաբնորոշ առանձնահատկություններից մեկը ընտանիքի մեծ դերն է, որը շուկայի և պետության հետ միասին մասնակցում է բարեկեցության տրամադրմանը։ Այսպիսով, պետությունը ենթադրում է, որ ընտանիքը ծածկում է որոշ ծառայություններ, օրինակ՝ երեխաների խնամքը կամ տարեցների խնամքը, որոնք այլ մոդելներում կտրամադրվեին պետության կողմից։ Աշխատաշուկայի առումով այն բնութագրվում է զբաղվածության բարձր պաշտպանվածությամբ, գենդերային կողմնակալությունների պահպանմամբ և աշխատավարձերի ավելի փոքր տարբերությամբ՝ բանակցություններում արհմիությունների կարևորության պատճառով։

Իսպանիայի սոցիալական բարեկեցության ծրագիրը կարելի է բաժանել երեք հիմնական կատեգորիայի կամ հիմնասյուների՝ կրթություն, առողջապահություն և կենսաթոշակային համակարգ, ինչպես ամրագրված է 1978 թվականի դեկտեմբերի 29-ին վավերացված Իսպանիայի Սահմանադրությունում։ Այն հատկապես հիմնվում է կրթության մասին 27-րդ հոդվածի, սոցիալական ապահովության համակարգի մասին 41-րդ հոդվածի և կենսաթոշակային համակարգի մասին 50-րդ հոդվածի վրա։

Իսպանական բարեկեցության պետության սկիզբը վերաբերում է բռնապետության վերջին տասնամյակին՝ Ֆրանկոյական Իսպանիային, երբ այն սկսել է զարգանալ 1963 թվականի Սոցիալական ապահովության օրենքի միջոցով։ Ավելի ուշ՝ բռնապետ Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի մահից և ժողովրդավարության հաստատումից հետո, ակնհայտ է դարձել, որ կան պետության կողմից չծածկված հանրային կարիքներ, և հենց այդ ժամանակ համընդհանուր դարձան կրթությունը, առողջապահությունը և սոցիալական ծառայությունները։ Բարեկեցության պետության այս առաջընթացը նշանավորվեց նաև տնտեսական ճգնաժամով, որը հանգեցրեց աշխատաշուկայի վատթարացման և ցույց է տվել պետական ծախսերը մեծացնելու անհրաժեշտությունը՝ թոշակառուներին և գործազուրկներին ավելի մեծ պաշտպանություն տրամադրելու համար։

Իսպանիայում սոցիալական քաղաքականությունները օրենսդրության, որոշումների և գործողությունների ամբողջություն են, որոնք նպատակ ունեն խթանել բոլոր իսպանացիների բարեկեցությունը և բարելավել նրանց կյանքի որակը՝ հեշտացնելով հասարակության բարիքներին և ռեսուրսներին հասանելիությունը՝ հիմնական կարիքները բավարարելու և քաղաքացիների առջև ծառացող բարդ իրավիճակներին արձագանքելու համար։ Այս քաղաքականությունները ղեկավարվում են հավասարության և արդարության սկզբունքներով։ Իսպանական պետության սոցիալական քաղաքականությունները, ինչպես աշխարհի երկրների մեծ մասում, համահունչ են ՄԱԿ-ի Կայուն զարգացման նպատակներին և, ինչպես եվրոպական բարեկեցության մյուս պետությունները, նաև կախված են ավելի բարձր մարմնի՝ Եվրոպական միության ուղեցույցներից։

Այս քաղաքականությունների մեջ են առողջապահությանը ուղղված միջոցառումները, աղքատությունը կանխելու և վերացնելու սոցիալական բարեկեցության քաղաքականությունները, անվճար կրթությունը, սոցիալական ապահովության քաղաքականությունները, անվտանգության և արդարադատության քաղաքականությունները, ինչպես նաև բնակարանային հասանելիությունը։ Անվճար հանրային առողջապահության քաղաքականությունները ուղղված են մարդկանց կյանքի պայմանների բարելավմանը և ապահովագրված անձանց առողջությունը պաշտպանելու ու վերականգնելու համար անհրաժեշտ բժշկական և դեղագործական ծառայությունների տրամադրմանը։ Առողջապահությունը բոլոր քաղաքացիների համար համընդհանուր ճանաչված իրավունքներից մեկն է։

Կրթությունը իսպանական բարեկեցության մյուս հիմնասյուներից է։ Կրթական քաղաքականությունները կենտրոնացած են ամբողջ բնակչության համար, առանց որևէ խտրականության, 6-ից 16 տարեկանների անվճար և պարտադիր ընդհանուր հիմնական կրթության հասանելիությունը երաշխավորելու վրա։ Դրանից հետո քաղաքացիները կարող են անվճար հասանելիություն ունենալ նաև ավագ դպրոցին և մասնագիտական կրթությանը։ Համալսարանական կրթությունը, թեև անվճար չէ, նույնպես ֆինանսավորվում է իսպանական պետության կողմից։ Կրթական մոդելը ունի ապակենտրոնացված բնույթ, և կրթության ոլորտում լիազորությունները, գործառույթները, ծառայություններն ու ռեսուրսները կենտրոնական կառավարությունից փոխանցվել են տարբեր իսպանական ինքնավար համայնքներին՝ ինչպես համալսարանական, այնպես էլ ոչ համալսարանական հարցերում։

Ի վերջո, իսպանական բարեկեցության պետության երրորդ հիմնասյունը կենսաթոշակային համակարգն է։ Իսպանական կենսաթոշակային համակարգը ներառում է կենսաթոշակների լայն շրջանակ, այդ թվում՝ այրու կենսաթոշակներ, վճարային կենսաթոշակներ և ոչ վճարային կենսաթոշակներ։ Այրու կենսաթոշակը ծածկում է այն մարդկանց, որոնք կորցրել են իրենց ամուսնուն կամ կնոջը։ Վճարային կենսաթոշակները պետության փոխանցումներ են, որոնք կախված են աշխատողի նախկին վճարումներից և տարբերվում են ըստ աշխատած տարիների քանակի և աշխատողի կատարած վճարների։ Ոչ վճարային կենսաթոշակները, հակառակը, ունեն բարեկեցական բնույթ և ծածկում են մարդկանց հաշմանդամության կամ թոշակի անցնելու դեպքում, եթե նրանք բավարար չափով չեն վճարել վճարային կենսաթոշակի իրավունք ստանալու համար։ Այս հանրային կենսաթոշակային մոդելը հաճախ լրացվում է մասնավոր բաղադրիչով, որը կազմված է կենսաթոշակային ծրագրերից, որոնցում աշխատողները իրենց աշխատանքային կյանքի ընթացքում վճարում են աշխատավարձի որոշակի տոկոս, որպեսզի թոշակի անցնելուց հետո ավելի մեծ կենսաթոշակ ստանան։

Իսպանիայում բարեկեցության պետությունը համարվում է բավական սակավ և պակաս զարգացած, հատկապես Եվրոպական միության միջինի համեմատ, որտեղ սոցիալական քաղաքականությունները և բարեկեցության պետությունը ուժեղ զարգացած են։ Իսպանիան զիջում է ԵՄ ցուցանիշներին սոցիալական պաշտպանության ծախսերում՝ թե՛ ՀՆԱ-ի տոկոսի, թե՛ բացարձակ թվերի, ինչպես նաև պետական ծառայություններում աշխատող մեծահասակների համամասնության առումով։ Սակայն ընդհանուր պետական ծախսերը, աշխարհի մնացած մասի համեմատ, բավական բարձր են։ Բացի այդ, իսպանական բարեկեցության պետությունը բևեռացված է, ինչը նշանակում է, որ բարձր եկամուտ ունեցող խմբերը օգտվում են մասնավոր ծառայություններից, հատկապես առողջապահության և կրթության ոլորտներում, մինչդեռ ցածր եկամուտ ունեցող խմբերը օգտվում են հանրային ծառայություններից։

Իսպանական պետության ցածր ներդրումը հանրային ծախսերում ազդում է ծառայությունների որակի վրա։ Առողջապահության մասով գրեթե բոլոր լիազորությունները պետությունից փոխանցվել են ինքնավար համայնքներին։ Հանրային առողջապահական ծախսերը ցածր են Եվրոպական միության միջինից․ 2020 թվականին այն կազմում էր ՀՆԱ-ի մոտ 8%-ը կամ մեկ շնչի հաշվով 1907 եվրո, մինչդեռ Եվրոպական միության միջինը մեկ շնչի հաշվով 2244 եվրո էր։ Ավելի մտահոգիչ է, երբ ծախսերը բաժանվում են բուն առողջապահության և դեղագործական արդյունաբերության վրա կատարվող ծախսերի միջև։ Սա հանգեցնում է ռեսուրսների զգալի պակասի և իսպանական առողջապահական համակարգի թերությունների, օրինակ՝ երկար սպասման ցուցակների, նույնիսկ կյանքին սպառնացող վիրահատությունների դեպքում, առաջնային օգնության սակավության և այլ խնդիրների։ Այս թերությունները խորացրել են բարեկեցության պետության բևեռացումը և ստիպել են, որ մասնավոր հատվածը մեծ կարևորություն ձեռք բերի իսպանական առողջապահության մեջ՝ այն ավելի նմանեցնելով Լատինական Ամերիկայի առողջապահական համակարգերին, քան Եվրոպայի։

Կրթությունը ևս այն հիմնասյուներից է, որոնց վրա հենվում է իսպանական բարեկեցության պետությունը, սակայն այն նույնպես հասարակության մեջ բևեռացնող բնույթ ունի։ Հանրային կրթության մեջ պետության ցածր ներդրումը հանգեցրել է մասնավոր և համաֆինանսավորվող դպրոցների թվի աճի, որոնք ունեն ավելի մեծ ռեսուրսներ և անհավասարություն են ստեղծում պարտադիր հիմնական կրթության մեջ։

### Շվեդիա

Շվեդիայում սոցիալական ապահովությունը բաղկացած է եղել մի քանի կազմակերպություններից և համակարգերից, որոնք զբաղվել են բարեկեցության հարցերով: Այն մեծ մասամբ ֆինանսավորվել է հարկերից և իրականացվել ինչպես հանրային սեկտորի կողմից կառավարման բոլոր մակարդակներում, այնպես էլ մասնավոր կազմակերպությունների կողմից: Այն կարելի է բաժանել երեք մասի, որոնք ենթակա են եղել երեք տարբեր նախարարությունների. սոցիալական ապահովություն, որը գտնվել է Առողջապահության և սոցիալական հարցերի նախարարության պատասխանատվության ներքո, կրթություն՝ Կրթության և գիտության նախարարության պատասխանատվության ներքո, և աշխատաշուկա՝ Զբաղվածության նախարարության պատասխանատվության ներքո։

Պետական կենսաթոշակային վճարները ֆինանսավորվել են երկրում հարկվող բոլոր եկամուտների նկատմամբ կիրառվող 18,5% կենսաթոշակային հարկի միջոցով, որը մասամբ գոյացել է հանրային կենսաթոշակային վճար կոչվող հարկային կատեգորիայից (7%՝ համախառն եկամուտից) և աշխատավարձերից գանձվող գործատուի վճարներ կոչվող հարկային կատեգորիայի 30%-ից (որը կազմել է զուտ եկամտի 33%-ը): 2001 թվականի հունվարից այս 18,5%-ը բաժանվել է երկու մասի. 16%-ն ուղղվել է ընթացիկ վճարումներին, իսկ 2.5%-ը՝ անհատական կենսաթոշակային հաշիվներին, որոնք ներդրվել են 2001 թվականին: Պետական հիմնադրամներում և անհատական կենսաթոշակային հաշիվներում ապագա կենսաթոշակային ծախսերի համար խնայված ու ներդրված գումարները մոտ հինգ անգամ գերազանցել են տարեկան պետական կենսաթոշակային ծախսերը (725/150):

Շվեդական բարեկեցության համակարգն ավելի լայն տեսանկյունից դիտարկելիս պարզ է դարձել, որ այն բարձր է գնահատվել բարեկեցության կամ կենսամակարդակի միջազգային բազմաթիվ ստանդարտ համեմատություններում (օրինակ՝ Համաշխարհային տնտեսական ֆորում 2020)։ Այնուամենայնիվ, սկանդինավյան մի շարք սոցիալական ապահովության և գենդերային հարցերով հետազոտողներ պնդել են, որ նման գնահատականները, հիմնվելով բարեկեցության ավանդական չափանիշների վրա, որոշակի չափով չափազանց արտոնյալ դիրք են շնորհել Շվեդիային (և սկանդինավյան մյուս երկրներին)՝ օրինակ գենդերային և ռասայական հավասարության տեսանկյունից: Օրինակ, նրանք ենթադրել են, որ եթե հաշվի առնվի կենսամակարդակի ավելի լայն հայեցակարգ, որը ներառել է մարմնական անձեռնմխելիության կամ մարմնական քաղաքացիության հետ կապված խնդիրները (Փրինգլ 2011), ապա կարելի է տեսնել, որ տղամարդկանց գերիշխանության և/կամ սպիտակամորթների արտոնությունների որոշ հիմնական ձևեր դեռևս համառորեն պահպանվել են սկանդինավյան երկրներում, օրինակ՝ բիզնեսում, կանանց նկատմամբ բռնության, երեխաների նկատմամբ սեռական բռնության ոլորտներում, բանակում, ակադեմիական միջավայրում և կրոնում։

### Միացյալ Թագավորություն

Միացյալ Թագավորության կառավարության սոցիալական ապահովության ծախսերը 2011-2012 թվականներին.

* Պետական կենսաթոշակ (46.32%)
* Բնակարանային նպաստ (10.55%)
* Հաշմանդամության նպաստ (7.87%)
* Կենսաթոշակային կրեդիտ (5.06%)
* Եկամուտների աջակցության նպաստ (4.31%)
* Վարձավճարի զեղչեր (3.43%)
* Խնամքի նպաստ (3.31%)
* Գործազրկության նպաստ (3.06%)
* Անաշխատունակության նպաստ (3.06%)
* Համայնքային հարկի նպաստ (3%)
* Այլ (10.03%)

Միացյալ Թագավորությունն ունեցել է սոցիալական ապահովության երկար պատմություն, որը հատկապես ներառել է Աղքատների մասին անգլիական օրենքները՝ թվագրված դեռևս 1536 թվականով: Այդ ծրագրի տարբեր բարեփոխումներից հետո, որոնք ներառել են նաև աշխատատները, այն ի վերջո վերացվել է և փոխարինվել արդի համակարգով այնպիսի օրենքների միջոցով, ինչպիսին է եղել «Ազգային աջակցության մասին 1948 թվականի օրենքը»:

Ավելի ուշ շրջանում, համեմատելով Քեմերոն-Քլեգ կոալիցիայի խնայողության միջոցառումները ընդդիմության առաջարկած տարբերակների հետ, «Financial Times»-ի մեկնաբան Մարտին Վուլֆը նշել է, որ Լեյբորիստական կուսակցությունից կատարված «մեծ շեղումը սոցիալական նպաստների կրճատումներն են եղել»։ Կառավարության խնայողության ծրագիրը, որը ներառել է պետական ծախսերի կրճատում, կապվել է սննդի բանկերի ավելացման հետ: 2015 թվականին «British Medical Journal» ամսագրում հրապարակված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ գործազրկության նպաստ ստացողների նկատմամբ կիրառված պատժամիջոցների յուրաքանչյուր մեկ տոկոսային կետի աճը զուգորդվել է սննդի բանկերից օգտվելու ծավալների 0,09 տոկոսային կետի աճով։ Խնայողության ծրագիրն արժանացել է հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության խմբերի դիմադրությանը, քանի որ այն անհամաչափորեն ազդել է հաշմանդամների վրա: Ավելորդ բնակտարածության տուրքը («ննջասենյակի հարկ») եղել է խնայողության այնպիսի միջոցառում, որն արժանացել է առանձնակի քննադատության. ակտիվիստները պնդել են, որ այդ քաղաքականության ազդեցության տակ գտնվող համայնքային տների երկու երրորդում բնակվել է հաշմանդամություն ունեցող գոնե մեկ անձ։

### Միացյալ Նահանգներ

Նախագահ Ռուզվելտը ստորագրում է Սոցիալական ապահովության ակտը, 1935 թվական։
Սոցիալական ապահովությունը Ամերիկայում
Միացյալ Նահանգներում, կախված համատեքստից, «սոցիալական օգնություն» եզրույթը կարող է օգտագործվել կենսամիջոցների ստուգման վրա հիմնված դրամական նպաստների համար, հատկապես՝ Aid to Families with Dependent Children (AFDC) ծրագրի և դրա հաջորդի՝ Temporary Assistance for Needy Families բլոկային դրամաշնորհների համար, կամ կարող է օգտագործվել բոլոր այն ծրագրերի համար, որոնք հիմնված են կենսամիջոցների ստուգման վրա և օգնում են անհատներին կամ ընտանիքներին բավարարել հիմնական կարիքները, ներառյալ, օրինակ, առողջապահական օգնությունը Medicaid-ի միջոցով, Supplemental Security Income (SSI) նպաստները և սննդի ու սննդային աջակցության ծրագրերը (SNAP)։ Այն կարող է ներառել նաև սոցիալական ապահովագրության ծրագրեր, ինչպիսիք են գործազրկության ապահովագրությունը, Սոցիալական ապահովությունը և Medicare-ը։

AFDC-ն, որը սկզբում կոչվում էր «Aid to Dependent Children», ստեղծվել է Մեծ ճգնաժամի ժամանակ՝ երեխաներ ունեցող ընտանիքների աղքատության բեռը թեթևացնելու և այրի մայրերին իրենց տնային տնտեսությունները պահելու հնարավորություն տալու համար։ Նոր կուրսի զբաղվածության ծրագիրը, ինչպիսին էր Works Progress Administration-ը, հիմնականում սպասարկում էր տղամարդկանց։ Մինչև Նոր կուրսը աղքատության դեմ պայքարի ծրագրերը հիմնականում իրականացվում էին մասնավոր բարեգործական կազմակերպությունների կամ նահանգային ու տեղական կառավարությունների կողմից, սակայն այդ ծրագրերը ծանրաբեռնվեցին Ճգնաժամի ընթացքում առաջացած կարիքների խորության պատճառով։

1964 թվականին սևամորթները կազմում էին երեք շաբաթական նորությունների ամսագրերի լուսանկարներում պատկերված մարդկանց մոտ 27%-ը։ 1967 թվականին այդ մասնաբաժինը հասավ 72%-ի։ Այս փոփոխության պատճառներից էին քաղաքացիական իրավունքների շարժումը և 1960-ականների կեսերի քաղաքային անկարգությունները։ Հետագայում լրատվամիջոցները սևամորթների մասին ներկայացնում էին կարծրատիպեր՝ որպես ծույլ և անարժան մարդկանց, ինչպես նաև որպես սոցիալական նպաստների չարաշահող կանայք։ Լրատվամիջոցների ներկայացման այս փոփոխությունները պարտադիր չէ, որ արտացոլեին աղքատության մեջ ապրող բնակչության տոկոսի նվազում։

Գծապատկեր, որը ցույց է տալիս մեկ ստացողի հաշվով սոցիալական օգնության միջին ամսական նպաստների ընդհանուր նվազումը՝ AFDC-ից մինչև TANF, 1962-2006 թվականներին՝ 2006 թվականի դոլարներով։
1996 թվականին Personal Responsibility and Work Opportunity Reconciliation Act-ը փոխեց սոցիալական օգնության վճարումների կառուցվածքը և նոր չափանիշներ սահմանեց այն նահանգների համար, որոնք ստանում էին սոցիալական օգնության ֆինանսավորում։ Բարեփոխումներից հետո, որոնց մասին նախագահ Քլինթոնն ասել էր, որ դրանք «վերջ կտան սոցիալական օգնությանը՝ ինչպես մենք այն գիտենք», դաշնային կառավարությունից գումարները նահանգներին հատկացվում էին ֆիքսված դրույքով՝ բնակչության թվի հիման վրա։ Յուրաքանչյուր նահանգ պետք է բավարարի որոշակի չափանիշների՝ ապահովելու համար, որ ստացողներին խրախուսում են աշխատանքով դուրս գալ սոցիալական օգնության համակարգից։ Նոր ծրագիրը կոչվում է Temporary Assistance for Needy Families (TANF)։ Այն խրախուսում է նահանգներին պահանջել աշխատանքի որոնման որևէ ձև՝ անհատներին միջոցներ տրամադրելու դիմաց, և դրամական օգնության համար սահմանում է կյանքի ընթացքում հնգամյա սահմանափակում։ 2010 ֆինանսական տարում TANF ստացող ընտանիքների 31.8%-ը սպիտակամորթ էր, 31.9%-ը՝ աֆրոամերիկացի, իսկ 30.0%-ը՝ իսպանախոս։

Ըստ ԱՄՆ մարդահամարի բյուրոյի՝ 2011 թվականի սեպտեմբերի 13-ին հրապարակված տվյալների, երկրի աղքատության մակարդակը 2010 թվականին բարձրացել է մինչև 15.1%՝ 46.2 միլիոն մարդ, 2009 թվականի 14.3%-ից՝ մոտ 43.6 միլիոն մարդ, և հասել է ամենաբարձր մակարդակին 1993 թվականից ի վեր։ 2008 թվականին ամերիկացիների 13.2%-ը՝ 39.8 միլիոն մարդ, ապրում էր հարաբերական աղքատության մեջ։

2011 թվականին *Forbes*-ում հրապարակված իր կարծիքային հոդվածում Փիթեր Ֆերարան գրել է, որ «2010 թվականին դաշնային կառավարության համար կենսամիջոցների ստուգման վրա հիմնված 185 դաշնային սոցիալական օգնության ծրագրերի արժեքի լավագույն գնահատականը միայն դաշնային կառավարության մասով գրեթե $700 միլիարդ է՝ ըստ Heritage Foundation-ի, ինչը 2008 թվականից ի վեր աճել է մեկ երրորդով։ Նահանգային ծախսերը հաշվի առնելով՝ 2010 թվականին սոցիալական օգնության ընդհանուր ծախսերը հասել են գրեթե $900 միլիարդի՝ 2008 թվականից ի վեր աճելով գրեթե մեկ քառորդով՝ 24.3%»։ Կալիֆոռնիան, որտեղ բնակվում է ԱՄՆ բնակչության 12%-ը, ունի երկրի սոցիալական օգնության ստացողների մեկ երրորդը։

Միացյալ Նահանգները նաև սովորաբար ապավինել է բարեգործական նվիրատվություններին՝ ոչ առևտրային գործակալությունների և դրամահավաքի միջոցով, այլ ոչ թե հենց կառավարության կողմից ուղղակի դրամական օգնությանը։ Ըստ Giving USA-ի՝ 2014 թվականին ամերիկացիները բարեգործությանը նվիրաբերել են $358.38 միլիարդ։ Սա Միացյալ Նահանգների կառավարության կողմից խրախուսվում է անհատների և ընկերությունների համար նախատեսված հարկային վարկերի միջոցով, որոնք սովորաբար չեն հանդիպում այլ երկրներում։ Քանի որ մեկ շնչի հաշվով բարեգործական այս գումարները շատ ավելի բարձր են, քան մյուս բոլոր երկրներում, դա նշանակում է, որ մասնավոր անձինք և ընկերությունները մեծ ազդեցություն ունեն այն բանի վրա, թե ինչպես է իրականացվում սոցիալական օգնությունը։ Սա նշանակում է, որ չվճարված հարկերի տեսքով հանրային միջոցները բաշխվում են ավելի պակաս մասնագիտական, պակաս օբյեկտիվ և պակաս անկողմնակալ չափանիշներով, քան մյուս բոլոր երկրներում։

## Ազդեցություններ

Սոցիալական օգնությունից աշխատանքի անցման միջամտության ծրագիրը, ամենայն հավանականությամբ, որևէ ազդեցություն չի ունենում միայնակ ծնողների և երեխաների հոգեկան ու ֆիզիկական առողջության վրա։ Նույնիսկ երբ այս խմբի մարդկանց զբաղվածության և եկամտի մակարդակներն ավելի բարձր էին, աղքատության մակարդակը շարունակում էր բարձր մնալ, ինչը կարող էր հանգեցնել դեպրեսիայի մշտապես բարձր մակարդակների՝ անկախ այն բանից՝ նրանք ծրագրում էին, թե ոչ։

Եկամտային փոխանցումները կարող են լինել կամ պայմանական, կամ անպայման։ Պայմանականությունները երբեմն քննադատվում են որպես պատերնալիստական և ավելորդ, իսկ տարբեր համատեքստերում կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ պայմանականությունների պարտադրումը կարող է լրացուցիչ բեռ ստեղծել ինչպես ստացողների, այնպես էլ սոցիալական ծառայություններ մատուցողների համար։

Սոցիալական ապահովության տնտեսագետ և Բրաունի համալսարանի պրոֆեսոր Ալան Մ. Ֆելդմանի 2008 թվականի ուսումնասիրությունը ենթադրում է, որ սոցիալական օգնությունը շուկայում կարող է հասնել և՛ մրցակցային հավասարակշռության, և՛ Պարետոյի արդյունավետության, թեև Պարետոյի արդյունավետության տարբեր կետեր ոմանց համար ավելի արդար են, քան մյուսների համար։

Սոցիալական օգնության որոշ հակառակորդներ պնդում են, որ այն ազդում է աշխատանքի խթանների վրա։

## Տես նաև

* Կորպորատիվ բարեկեցություն
* Մարդկային աղքատության ինդեքս
* Ծնողական արձակուրդ
* Սոցիալ-դեմոկրատիա
* Սոցիալական քաղաքականություն

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Blank, R.M (2001), «Welfare Programs, Economics of», *International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences*, Elsevier, էջեր 16426–16432, ISBN 978-0-08-043076-8
* Sheldon Danziger, Robert Haveman, and Robert Plotnick (1981). "How Income Transfer Programs Affect Work, Savings, and the Income Distribution: A Critical Review", *Journal of Economic Literature* 19(3), pp. 975–1028.
* Haveman, R.H (2001), «Poverty: Measurement and Analysis», *International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences*, էջեր 11917–11924, doi:10.1016/B0-08-043076-7/02276-2, ISBN 978-0-08-043076-8
* Steven N. Durlauf et al., ed. (2008) *The New Palgrave Dictionary of Economics*, 2nd Edition:

"social insurance" by Stefania Albanesi. Abstract.
"social insurance and public policy" by Jonathan Gruber Abstract.
"Welfare state" by Assar Lindbeck. Abstract.
* Premilla Nadasen, Jennifer Mittelstadt, and Marisa Chappell, *Welfare in the United States: A History with Documents, 1935–1996*. (New York: Routledge, 2009). 241 pp. 978-0-415-98979-4
* Samuel Lézé, "Welfare", in : Andrew Scull, J. (ed.), *Cultural Sociology of Mental Illness*, Sage, 2014, pp. 958–60
* Alfred de Grazia, with Ted Gurr: *American Welfare*, New York University Press, New York (1962)
	+ Review by Barrett Lyons in *Social Work* Vol. 7 Issue 2, p. 112
* Alfred de Grazia, ed. *Grass roots private welfare: winning essays of the 1956 national competition of the Foundation for voluntary Welfare*, New York University Press, New York 1957.

* Huddie, Paul, and Amy Carney. "Military welfare history: what is it and why should it be considered?." *War & Society* 42.4 (2023): 305–316. on welfare for soldiers and their families; also impact of warfare on welfare state online

## Արտաքին հղումներ

* International Social Security Review
* OECD Social Expenditure database (SOCX) Website
* A Treatise on the Poor Law of England Being a Review of the Origin, and Various Alterations that Have Been Made in the Law of Settlements and Removals; and the Proposed Schemes Relating to National, Union, and Other Extended Areas for Raising Poor Rates, by Equalised Assessments, Or Otherwise By James Dunstan 1850 (Contains information on social welfare provisions for the poor in ancient societies)