# Գործառնական կառավարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գործառնական կառավարում

գիտական բնագավառ, type of management| Ենթակատեգորիա | functional management |
| Ով է կիրառում | Գլխավոր օպերացիոն տնօրեն, operations manager |

Ford Motor Company-ի հավաքման գիծը. արտադրական համակարգի դասական օրինակ:
Փոստային բաժանմունքի հերթ (հերթերի տեսություն). Գործառնական կառավարումն ուսումնասիրում է ինչպես արտադրությունը, այնպես էլ ծառայությունները:
**Գործառնական կառավարում** (նաև՝ օպերացիոն մենեջմենթ), զբաղվում է ապրանքների և ծառայությունների արտադրության նախագծմամբ և վերահսկմամբ՝ ապահովելով, որ բիզնեսը լինի արդյունավետ ռեսուրսների օգտագործման հարցում՝ հաճախորդների պահանջները բավարարելու համար:

Այն վերաբերում է ամբողջական արտադրական համակարգի կառավարմանը, որը ներդրված ռեսուրսները (ինչպիսիք են հումքը, ֆիզիկական աշխատանքը, սպառվող նյութերը և էներգիան) վերափոխում է վերջնական արդյունքի (ապրանքների և ծառայությունների տեսքով): Գործառնական կառավարումն ընդգրկում է այնպիսի ոլորտներ, ինչպիսիք են բանկային համակարգերը, հիվանդանոցները, տեխնոլոգիաների կիրառումը և աշխատանքը մատակարարների ու հաճախորդների հետ: Սա կազմակերպության հիմնական գործառույթներից մեկն է՝ մատակարարման շղթաների, մարքեթինգի, ֆինանսների և մարդկային ռեսուրսների կողքին: Գործառնական ոլորտը պահանջում է ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ ամենօրյա արտադրության կառավարում:

Արտադրական կամ սպասարկման գործառնությունների կառավարման ընթացքում ընդունվում են մի շարք որոշումներ, այդ թվում՝ գործառնական ռազմավարություն, արտադրանքի նախագծում, գործընթացի նախագծում, որակի կառավարում, հզորությունների, հարմարությունների և արտադրության պլանավորում, ինչպես նաև պաշարների վերահսկում: Սրանցից յուրաքանչյուրը պահանջում է ընթացիկ իրավիճակը վերլուծելու և արտադրության արդյունավետությունը բարձրացնելու համար ավելի լավ լուծումներ գտնելու կարողություն:

## Պատմություն

Արտադրական և գործառնական համակարգերի պատմությունը սկսվում է մոտավորապես մ.թ.ա. 5000 թվականից, երբ Շումերական քրմերը մշակեցին պաշարների, վարկերի, հարկերի և բիզնես գործարքների գրանցման հնագույն համակարգը: Հաջորդ կարևոր կիրառումը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 4000 թվականին, երբ հին եգիպտացիները սկսեցին օգտագործել պլանավորումը, կազմակերպումը և վերահսկողությունը խոշոր նախագծերում, օրինակ՝ բուրգերի կառուցման ժամանակ: Մինչև մ.թ.ա. 1100 թվականը Չինաստանում արդեն առկա էր աշխատանքի մասնագիտացում, իսկ մոտ մ.թ.ա. 370 թվականին Քսենոփոնը նկարագրեց Հին Հունաստանում կոշիկի արտադրության տարբեր փուլերը տարբեր անձանց միջև բաժանելու առավելությունները:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «...Մեծ քաղաքներում, ընդհակառակը, քանի որ շատ մարդիկ ունեն պահանջմունքներ արդյունաբերության յուրաքանչյուր ճյուղի նկատմամբ, միայն մեկ արհեստը, իսկ հաճախ նույնիսկ ավելի քիչ, քան ամբողջական արհեստը, բավական է մարդուն կերակրելու համար. մի մարդ, օրինակ, կոշիկ է պատրաստում տղամարդկանց համար, մյուսը՝ կանանց. կան նույնիսկ վայրեր, որտեղ մեկը հաց է վաստակում միայն կոշիկներ կարելով, մյուսը՝ դրանք ձևելով...» |  |

Կոշկակարներ, 1568
Միջնադարում գործում էր ֆեոդալական համակարգը, որտեղ մարդիկ բաժանված էին դասերի՝ ըստ սոցիալական դիրքի և հարստության: Վասալները և ճորտերը արտադրում էին բարիքներ իրենց և վերնախավի համար՝ օգտագործելով տիրոջ հողն ու ռեսուրսները: Թեև աշխատուժի մեծ մասը զբաղված էր գյուղատնտեսության մեջ, արհեստավորները նույնպես իրենց ներդրումն ունեին և ձևավորում էին համքարություններ: Համքարությունների համակարգը, որը գործում էր հիմնականում 1100-1500 թվականներին, բաղկացած էր երկու տեսակից՝ առևտրական և արհեստագործական: Թեև դրանք կարգավորում էին աշխատանքի որակը, համակարգը բավականին կոշտ էր. օրինակ՝ կոշկակարներին արգելված էր կաշի մշակել (դաբաղել):

Արդյունաբերական հեղափոխությունը խթանվեց երկու տարրերով՝ մասերի փոխարինելիությամբ և աշխատանքի բաժանմամբ: Աշխատանքի բաժանումը եղել է քաղաքակրթությունների սկզբից, սակայն դրա աստիճանը տարբերվել է: Վերածնունդը և Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունները բնորոշվում էին աշխատանքի ավելի մեծ մասնագիտացմամբ: Արտադրության արդյունավետության զգալի թռիչք տեղի ունեցավ 18-րդ դարի վերջին, երբ Էլի Ուիթնին տարածեց փոխարինելի մասերի հայեցակարգը 10,000 հրացանների արտադրության ժամանակ: Մինչ այդ յուրաքանչյուր ապրանք համարվում էր հատուկ պատվեր, և մասերը հարմարեցվում էին միայն տվյալ նմուշին: Մասերի փոխարինելիությունը թույլ տվեց իրականացնել զանգվածային արտադրություն:

1883 թվականին Ֆրեդերիկ Թեյլորը ներդրեց վայրկյանաչափի մեթոդը՝ բարդ աշխատանքի յուրաքանչյուր առաջադրանքի կատարման ժամանակը ճշգրիտ չափելու համար: Նա մշակեց արտադրողականության գիտական ուսումնասիրությունը: Հաջորդ սերնդի ուսումնասիրությունները կապված էին աշխատանքի ընտրանքային հետազոտությունների և շարժումների ժամանակի կանխորոշված համակարգերի (PMTS) հետ: PMTS-ի հիմքերը դրվեցին Ֆրենկ Գիլբրեթի և Լիլիան Գիլբրեթի կողմից մոտ 1912 թվականին:

Արտադրական գծի գաղափարը կիրառվել է պատմության մեջ մի քանի անգամ նախքան Հենրի Ֆորդը, օրինակ՝ Վենետիկի արսենալում (1104): Ռենսոմ Օլդսն առաջինն էր, ով մեքենաներ արտադրեց հավաքման գծի համակարգով, սակայն Հենրի Ֆորդը մշակեց առաջին ավտոմատացված հավաքման համակարգը, որտեղ մեքենայի շասսին տեղափոխվում էր կոնվեյերի միջոցով, մինչ աշխատողները ավելացնում էին բաղադրիչները: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հաշվողական հզորությունների աճը հանգեցրեց արտադրության մեթոդների հետագա զարգացմանը և գործառնությունների հետազոտության (operations research) ու կառավարման գիտության զարգացմանը: Վերջերս արհեստական բանականության և Համաշխարհային սարդոստայնի զարգացումը նոր հնարավորություններ է բացել գործառնական համակարգերի համար:

### Արդյունաբերական հեղափոխություն

Մարշալի վուշի գործարանը Հոլբեքում: Տեքստիլ արդյունաբերությունը անգլիական արդյունաբերական հեղափոխության տիպիկ օրինակն է:
Նախքան Առաջին արդյունաբերական հեղափոխությունը, աշխատանքը հիմնականում իրականացվում էր երկու համակարգերի միջոցով՝ տնային համակարգ և համքարություններ: Տնային համակարգում առևտրականները նյութերը տանում էին տնային տնտեսություններ, որտեղ արհեստավորները կատարում էին անհրաժեշտ աշխատանքը: Մյուս կողմից, արհեստագործական համքարությունները արհեստավորների միավորումներ էին, որոնք աշխատանքը փոխանցում էին մի արհեստանոցից մյուսը. օրինակ՝ կաշին մշակվում էր դաբաղողի կողմից, փոխանցվում կաշեգործին և վերջում հասնում կոշկակարին ու թամբագործին:

Արդյունաբերական հեղափոխության սկիզբը սովորաբար կապվում է 18-րդ դարի անգլիական տեքստիլ արդյունաբերության հետ, երբ 1733-ին Ջոն Քեյը հայտնագործեց թռչող մաքոքը, 1765-ին Ջեյմս Հարգրիվսը՝ «Ջեննի» մանող մեքենան, 1769-ին Ռիչարդ Արքրայթը՝ ջրային շրջանակը և 1765-ին Ջեյմս Վատտը՝ շոգեմեքենան: 1851 թվականի Բյուրեղապակյա պալատի ցուցահանդեսի ժամանակ օգտագործվեց «արտադրության ամերիկյան համակարգ» տերմինը՝ նկարագրելու ԱՄՆ-ում զարգացող նոր մոտեցումը, որը հիմնված էր երկու առանցքային գործոնի վրա՝ փոխարինելի մասեր և դրանց արտադրության համար լայնածավալ մեխանիզացիա:

### Երկրորդ արդյունաբերական հեղափոխություն և հետարդյունաբերական հասարակություն

Հենրի Ֆորդը 39 տարեկան էր, երբ 1903 թվականին հիմնեց Ford Motor Company-ն՝ 12 ներդրողների կողմից տրամադրված 28,000 դոլար կապիտալով: Model T մոդելը ներկայացվեց 1908-ին, սակայն միայն հավաքման գծի (կոնվեյեր) ներդրումից հետո իրականացավ նրա տեսլականը՝ ստեղծել մատչելի մեքենա միջին դասի ամերիկացու համար: Առաջին գործարանը, որտեղ Հենրի Ֆորդը կիրառեց հավաքման գծի հայեցակարգը, Հայլենդ Պարկն էր (1913): Նա համակարգը բնութագրել է այսպես.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Էությունն այն է, որ ամեն ինչ շարժման մեջ լինի և աշխատանքը տրվի մարդուն, այլ ոչ թե մարդը գնա դեպի աշխատանքը: Դա մեր արտադրության իրական սկզբունքն է, իսկ կոնվեյերները միայն միջոցներից մեկն են նպատակին հասնելու համար»: |  |

Սա դարձավ զանգվածային արտադրության կենտրոնական գաղափարներից մեկը և Երկրորդ արդյունաբերական հեղափոխության հիմնական տարրը՝ էլեկտրականության և նավթային արդյունաբերության հետ մեկտեղ:

Հետարդյունաբերական տնտեսությունը նկարագրվել է 1973 թվականին Դանիել Բելլի կողմից: Նա նշում էր, որ ապագա տնտեսությունն ավելի շատ ՀՆԱ և զբաղվածություն կապահովի ծառայությունների ոլորտից, քան արտադրությունից, և մեծ ազդեցություն կունենա հասարակության վրա: Քանի որ բոլոր ոլորտները սերտորեն փոխկապակցված են, սա չէր նշանակում արտադրության կամ գյուղատնտեսության կարևորության նվազում, այլ պարզապես տնտեսական գործունեության տեսակի տեղաշարժ:

### Գործառնական կառավարում

Թեև տեխնոլոգիական գյուտերը և աշխատանքի բաժանումը մեծացրին արտադրողականությունը, կատարողականի համակարգված չափման խնդիրը մնում էր քիչ ուսումնասիրված մինչև Ֆրեդերիկ Թեյլորի հայտնվելը: Նրա վաղ աշխատանքները կենտրոնացած էին «դիֆերենցիալ գործավարձային համակարգի» մշակման և մետաղների կտրման ու ֆիզիկական աշխատանքի հետ կապված փորձերի ու բանաձևերի վրա: Այս համակարգը նպատակ ուներ լուծելու «աշխատանքից խուսափելու» (soldiering) խնդիրը, երբ աշխատողները միտումնավոր դանդաղեցնում էին տեմպը՝ հավասարվելով ամենադանդաղ աշխատողին:

1911-ին Թեյլորը հրատարակեց իր «Գիտական կառավարման սկզբունքները» աշխատությունը, որտեղ գիտական կառավարումը (թեյլորիզմ) բնութագրեց հետևյալ կերպ.

1. Իրական գիտության զարգացում;
2. Աշխատողի գիտական ընտրություն;
3. Աշխատողի գիտական կրթություն և զարգացում;
4. Մտերիմ և ընկերական համագործակցություն ղեկավարության և աշխատողների միջև:

Թեյլորին է վերագրվում նաև վայրկյանաչափով ժամանակի չափման մեթոդը: Սա, զուգորդվելով Ֆրենկ Գիլբրեթի և Լիլիան Գիլբրեթի շարժումների ուսումնասիրության հետ, հիմք դրեց ժամանակի և շարժման հետազոտությանը, որը կենտրոնացած է ստանդարտ մեթոդի և ստանդարտ ժամանակի վրա: Ֆրենկ Գիլբրեթը նաև պատասխանատու է 1921 թվականին գործընթացի հոսքի գծապատկերը ներդնելու համար: Այդ ժամանակաշրջանի նշանավոր դեմքերից են նաև Մորիս Կուկը, Կառլ Բարթը և Հենրի Գանտը (Գանտի գրաֆիկ): Ինչպես նաև 1910-ին Հուգո Դիմերը հրատարակեց արդյունաբերական ճարտարագիտության առաջին գիրքը:

1913 թվականին Ֆորդ Ուիթման Հարիսը հրապարակեց հոդված պատվերի տնտեսական քանակի (EOQ) մոդելի վերաբերյալ: Նա խնդիրը նկարագրեց այսպես.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | «Աշխատավարձի, նյութերի և վերադիր ծախսերի մեջ կապված կապիտալի տոկոսները սահմանում են արտադրվող մասերի առավելագույն քանակը, իսկ սարքավորումների կարգավորման ծախսերը սահմանում են նվազագույնը: Փորձը ցույց է տվել կառավարչին խմբաքանակների տնտեսապես շահավետ չափը որոշելու ուղին»: |  |

Հարիսն իր տեսությունն անվանել է «բավականին ճիշտ», թեև «ոչ խիստ ճշգրիտ»: Նրա հոդվածը ոգեշնչեց մաթեմատիկական գրականության մի հսկա շերտի ստեղծմանը, որը կենտրոնացած էր արտադրության պլանավորման և պաշարների վերահսկման խնդիրների վրա:

1924 թվականին Ուոլթեր Շուհարթը, աշխատելով Bell Labs-ում, տեխնիկական հուշագրի միջոցով ներդրեց վերահսկիչ քարտեզի գաղափարը. նրա մեթոդի հիմքում ընկած էր տատանումների «ընդհանուր և հատուկ պատճառների» տարբերակումը: 1931-ին Շուհարթը հրատարակեց իր «Արտադրված արտադրանքի որակի տնտեսական վերահսկողությունը» աշխատությունը, որը դարձավ վիճակագրական գործընթացի վերահսկման (SPC) առարկայի առաջին համակարգված շարադրանքը: Նա սահմանեց վերահսկողությունը հետևյալ կերպ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | սահմաններում, թե ինչպես է սպասվում երևույթի տատանումն ապագայում: Այստեղ հասկացվում է, որ սահմաններում կանխատեսում նշանակում է, որ մենք կարող ենք նշել, գոնե մոտավորապես, այն հավանականությունը, որ դիտարկվող երևույթը կընկնի տրված սահմանների մեջ»: |  |

1940-ականներին շարժումների ժամանակի չափման (MTM) մեթոդը մշակվեց Հարոլդ Բրայթ Մեյնարդի (H.B. Maynard), Ջ.Լ. Շվաբի և Գ.Ջ. Ստեգեմերտենի կողմից: MTM-ը կանխորոշված շարժման ժամանակի համակարգերի շարքից առաջինն էր՝ կանխորոշված այն առումով, որ ժամանակի գնահատականները չեն որոշվում տեղում (in loco), այլ ստացվում են արդյունաբերական ստանդարտից: Սա բացատրվել է հեղինակների կողմից 1948-ին հրատարակված «Methods-Time Measurement» գրքում:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Շարժումների ժամանակի չափումը կարող է սահմանվել հետևյալ կերպ.
Շարժումների ժամանակի չափումը ընթացակարգ է, որը վերլուծում է ցանկացած ձեռքի գործողություն կամ մեթոդ՝ բաժանելով այն կատարման համար անհրաժեշտ հիմնական շարժումների, և յուրաքանչյուր շարժմանը վերագրում է կանխորոշված ժամանակային ստանդարտ, որը որոշվում է շարժման բնույթով և այն պայմաններով, որոնցում այն կատարվում է:
Այսպիսով, կարելի է տեսնել, որ շարժումների ժամանակի չափումը հիմնականում մեթոդների վերլուծության գործիք է, որը տալիս է պատասխաններ ժամանակի տեսանկյունից՝ առանց վայրկյանաչափով հետազոտություններ անելու անհրաժեշտության: |  |

Պատմության այս փուլում օպտիմալացման տեխնիկաները հայտնի էին արդեն շատ երկար ժամանակ՝ սկսած Հարիսի կիրառած պարզ մեթոդներից մինչև Էյլերի կողմից 1733-ին մշակված վարիացիոն հաշվի ավելի բարդ տեխնիկաները կամ 1811-ին Լագրանժի կողմից կիրառված բազմապատկիչները: Դրան զուգահեռ դանդաղորեն զարգանում էին համակարգիչները՝ սկզբում որպես անալոգային մեքենաներ՝ Ուիլյամ Թոմսոնի (1872) և Ջեյմս Թոմսոնի (1876) կողմից, ապա անցում կատարելով դեպի Կոնրադ Ցուզեի էլեկտրամեխանիկական համակարգիչներին (1939 և 1941): Սակայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ մաթեմատիկական օպտիմալացման զարգացումը մեծ թափ ստացավ Colossus համակարգչի՝ առաջին ամբողջությամբ ծրագրավորվող էլեկտրոնային թվային համակարգչի ստեղծմամբ և գծային ծրագրավորման մեծ խնդիրները հաշվողական եղանակով լուծելու հնարավորությամբ. նախ՝ Լեոնիդ Կանտորովիչի կողմից 1939-ին, որն աշխատում էր Խորհրդային կառավարության համար, իսկ ավելի ուշ՝ 1947-ին՝ Ջորջ Դանցիգի սիմպլեքս մեթոդի շնորհիվ: Այս մեթոդներն այսօր հայտնի են որպես գործառնությունների հետազոտության ոլորտին պատկանող գործիքներ:

Այս կետից սկսած տեղի ունեցավ մի հետաքրքիր զարգացում. մինչ ԱՄՆ-ում համակարգիչը բիզնես գործառնություններում կիրառելու հնարավորությունը հանգեցրեց կառավարման ծրագրային ճարտարապետության մշակմանը, ինչպիսին է MRP-ն և դրա հաջորդական փոփոխությունները, ինչպես նաև օպտիմալացման ավելի բարդ տեխնիկաներն ու արտադրական մոդելավորման ծրագրերը, հետպատերազմյան Ճապոնիայում «Տոյոտա Մոտոր»-ում տեղի ունեցած իրադարձությունների շարքը հանգեցրեց Տոյոտայի արտադրական համակարգի (TPS) և խնայողական արտադրության (lean manufacturing) ձևավորմանը:

1943-ին Ճապոնիայում Տայիչի Օնոն միացավ Տոյոտային: Տոյոտան մշակեց արտադրական մի եզակի համակարգ՝ հիմնված երկու լրացնող հասկացությունների վրա. ճիշտ ժամանակին (JIT — արտադրել միայն այն, ինչ անհրաժեշտ է) և ավտոնոմացում (ավտոմատացում՝ մարդկային գործոնով): JIT-ի հարցում Օնոն ոգեշնչվել էր ամերիկյան սուպերմարկետներից. աշխատանքային կայանները գործում էին սուպերմարկետի դարակի նման, որտեղից հաճախորդը կարող է վերցնել իրեն անհրաժեշտ ապրանքները՝ անհրաժեշտ պահին և քանակով, որից հետո աշխատանքային կայանը (դարակը) համալրվում է: Ավտոնոմացումը մշակվել էր Սակիչի Տոյոդայի կողմից «Toyoda Spinning and Weaving»-ում. դա ավտոմատ կերպով ակտիվացող ջուլհակահաստոց էր, որը նաև պաշտպանված էր սխալներից, այսինքն՝ ինքնուրույն հայտնաբերում էր խնդիրները: 1983-ին Ջ.Ն. Էդվարդսը հրատարակեց իր «MRP և Կանբան՝ ամերիկյան ձևով» աշխատությունը, որտեղ նկարագրեց JIT-ի նպատակները «յոթ զրոների» տեսանկյունից՝ զրո դեֆեկտ, զրոյական (ավելցուկային) խմբաքանակ, զրոյական կարգավորում (setup), զրոյական խափանումներ, զրոյական տեղափոխություններ (handling), զրոյական սպասման ժամանակ (lead time) և զրոյական տատանումներ (surging): Այս շրջանը նշանավորվում է նաև որակի համընդհանուր կառավարման (TQM) տարածմամբ Ճապոնիայում, որի գաղափարները սկզբնապես մշակվել էին ամերիկացի հեղինակների կողմից, ինչպիսիք են Էդվարդս Դեմինգը, Ջոզեֆ Ջուրանը և Արմանդ Ֆեյգենբաումը: TQM-ը ռազմավարություն է կազմակերպչական հիմքով որակի բարելավման իրականացման և կառավարման համար, որը ներառում է՝ մասնակցություն, աշխատանքային մշակույթ, կենտրոնացում հաճախորդի վրա, մատակարարների որակի բարելավում և որակի համակարգի ինտեգրում բիզնես նպատակների հետ: Շոնբերգերը նույնականացրել է ճապոնական մոտեցման համար էական յոթ հիմնարար սկզբունքներ.

1. Գործընթացի վերահսկում. SPC և աշխատողի պատասխանատվությունը որակի համար
2. Հեշտ տեսանելի որակ. տախտակներ, չափիչ սարքեր և պոկա-յոկե (սխալներից պաշտպանություն)
3. Համապատասխանության պահանջ. «որակը՝ առաջնային»
4. Գծի կանգնեցում. կանգնեցնել հոսքագիծը որակի խնդիրները շտկելու համար
5. Սեփական սխալների ուղղում. աշխատողը շտկում է դեֆեկտավոր մասը, եթե ինքն է այն արտադրել
6. 100% ստուգում. ավտոմատացված տեսչական մեթոդներ և անսխալական մեքենաներ
7. Մշտական բարելավում. իդեալականում՝ զրո դեֆեկտ:

Միևնույն ժամանակ, վաթսունականներին Ջորջ Պլոսլի և Օլիվեր Ուայթի կողմից մշակվեց այլ մոտեցում, որը շարունակվեց Ջոզեֆ Օրլիկիի կողմից որպես պատասխան TOYOTA-ի արտադրական ծրագրին, ինչը հանգեցրեց նյութական պահանջների պլանավորման (MRP) ստեղծմանը IBM-ում. վերջինս մեծ թափ ստացավ 1972-ին, երբ Ամերիկյան արտադրության և պաշարների վերահսկման ընկերությունը սկսեց «MRP խաչակրաց արշավանքը»: Այս կառավարման համակարգի հիմնական գաղափարներից մեկը կախյալ պահանջարկի և անկախ պահանջարկի տարբերակումն էր: Անկախ պահանջարկը այն պահանջարկն է, որը ծագում է արտադրական համակարգից դուրս, հետևաբար ուղղակիորեն վերահսկելի չէ, իսկ կախյալ պահանջարկը վերաբերում է վերջնական արտադրանքի բաղադրիչներին, հետևաբար ենթակա է ղեկավարության կողմից ուղղակի վերահսկման՝ նյութերի տեղեկագրի (bill of materials) և արտադրանքի նախագծման միջոցով: Օրլիկին 1975-ին գրեց «Materials Requirement Planning» գիրքը, որն այս թեմայով առաջին հիմնարար աշխատությունն էր: MRP II-ը մշակվեց Ջին Թոմասի կողմից IBM-ում և ընդլայնեց սկզբնական MRP ծրագիրը՝ ներառելով լրացուցիչ արտադրական գործառույթներ: Ձեռնարկության ռեսուրսների պլանավորումը (ERP) ժամանակակից ծրագրային ճարտարապետությունն է, որը, բացի արտադրական գործառնություններից, ներառում է նաև բաշխումը, հաշվապահությունը, մարդկային ռեսուրսները և գնումները:

Կտրուկ փոփոխություններ էին տեղի ունենում նաև ծառայությունների ոլորտում: Սկսած 1955 թվականից՝ McDonald's-ը ներկայացրեց ծառայությունների մատուցման առաջին նորարարություններից մեկը: McDonald's-ը հիմնված է ծառայության նկատմամբ արտադրական հոսքագծային մոտեցման գաղափարի վրա: Սա պահանջում է ստանդարտ և սահմանափակ մենյու, հավաքման գծի տիպի արտադրական գործընթաց խոհանոցում (back-room) և բարձրակարգ սպասարկում առջևի սրահում (front-room)՝ մաքրությամբ, քաղաքավարությամբ և արագ սպասարկմամբ: Թեև սննդի պատրաստումը մոդելավորված էր ըստ արտադրական սկզբունքների, սպասարկումը սրահում սահմանված էր և կողմնորոշված դեպի հաճախորդը: Հենց McDonald's-ի արտադրության և սպասարկման գործառնական համակարգն էր, որ ապահովեց տարբերությունը: McDonald's-ը նաև առաջամարտիկ էր այս համակարգը ֆրանչայզինգի միջոցով տարածելու հարցում՝ արագորեն ընդլայնելով բիզնեսը ողջ երկրում, իսկ հետագայում՝ ողջ աշխարհում:

1971-ին FedEx-ն ապահովեց ծանրոցների առաջին գիշերային առաքումը ԱՄՆ-ում: Սա հիմնված էր այն նորարարական գաղափարի վրա, որ բոլոր ծանոթագրությունները թռչում են դեպի Մեմֆիսի (Թենեսի) միասնական օդանավակայան մինչև ամեն օր կեսգիշեր, վերադասավորվում են ըստ ուղղությունների և հաջորդ առավոտյան նորից հետ թռչում՝ բազմաթիվ վայրերում առաքվելու համար: Ծանրոցների արագ առաքման այս համակարգը ստեղծեց մի ամբողջ նոր արդյունաբերություն և ի վերջո հնարավորություն տվեց Amazon-ին և այլ մանրածախ վաճառողներին իրականացնել առցանց պատվերների արագ առաքում:

Walmart-ը ներկայացրեց շատ ցածր գնով մանրածախ առևտրի առաջին օրինակը՝ իր խանութների նախագծման և ողջ մատակարարման շղթայի արդյունավետ կառավարման միջոցով: Սկսելով 1962-ին Արկանզաս նահանգի Ռոջերս քաղաքի մեկ խանութից՝ Walmart-ն այժմ դարձել է աշխարհի խոշորագույն ընկերությունը: Սա իրականացվել է ապրանքների և ծառայությունների մատուցման համակարգին հավատարիմ մնալով՝ նվազագույն հնարավոր ծախսերով: Գործառնական համակարգը ներառում էր ապրանքների մանրակրկիտ ընտրություն, էժան աղբյուրներից մատակարարում, սեփական տրանսպորտի առկայություն, քրոս-դոքինգ, խանութների արդյունավետ տեղակայում և հաճախորդներին մատուցվող մտերիմ սպասարկում:

1987 թվականին Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունը (ISO), գիտակցելով որակի աճող կարևորությունը, թողարկեց ISO 9000 ստանդարտների ընտանիքը, որոնք վերաբերում են որակի կառավարման համակարգերին: Այս ստանդարտները կիրառելի են ինչպես արտադրական, այնպես էլ սպասարկող կազմակերպությունների համար: Որոշակի հակասություններ են եղել կապված հետևելու ընթացակարգերի և թղթաբանության ծավալի հետ, սակայն դրանց մեծ մասը բարելավվել է ISO 9000-ի ներկայիս խմբագրություններում:

Ինտերնետի հայտնվելով՝ 1994-ին Amazon-ը մշակեց առցանց մանրածախ առևտրի և բաշխման սպասարկման համակարգ: Այս համակարգի միջոցով հաճախորդները կարող էին որոնել իրենց հետաքրքրող ապրանքները, պատվիրել, վճարել առցանց և հետևել առաքմանը, որը տևում էր մոտ երկու օր: Սա պահանջում էր ոչ միայն հսկայական համակարգչային գործառնություններ, այլև ցրված պահեստներ և տրանսպորտային արդյունավետ համակարգ: Հաճախորդների սպասարկումը, ներառյալ ապրանքների լայն տեսականին, վերադարձի հնարավորությունը և արագ առաքումը, այս բիզնեսի հիմքում են: Հենց հաճախորդի ներկայությունն է համակարգում ծառայության մատուցման ընթացքում, որը տարբերում է բոլոր ծառայությունները արտադրությունից:

Ոլորտի վերջին միտումները պտտվում են հետևյալ հասկացությունների շուրջ.

* Բիզնես գործընթացների վերակազմավորում (ներդրվել է Մայքլ Համերի կողմից 1993-ին). բիզնեսի կառավարման ռազմավարություն, որը կենտրոնանում է կազմակերպության ներսում աշխատանքային հոսքերի և բիզնես գործընթացների վերլուծության և նախագծման վրա:
* Lean համակարգեր. համակարգված մեթոդ արտադրական կամ սպասարկման գործընթացում կորուստների («Մուդա») վերացման համար: Lean-ը հաշվի է առնում նաև գերծանրաբեռնվածության («Մուրի») և անհամաչափության («Մուրա») հետևանքով առաջացած կորուստները: «Lean manufacturing» տերմինը հայտնվել է «Մեքենան, որը փոխեց աշխարհը» գրքում:
* Վեց սիգմա (որակի մոտեցում՝ մշակված Motorola-ում 1985-1987 թթ.). այն վերաբերում է վերահսկման սահմաններին, որոնք գտնվում են նորմալ բաշխման միջինից վեց ստանդարտ շեղման վրա: Այն դարձավ շատ հայտնի, երբ Ջեք Ուելչը (General Electric) 1995-ին նախաձեռնեց այս մեթոդների կիրառումը բոլոր գործընթացներում:
* Վերակազմակերպվող արտադրական համակարգ. արտադրական համակարգ, որն ի սկզբանե նախագծված է իր կառուցվածքի, սարքավորումների և ծրագրային բաղադրիչների արագ փոփոխության համար:
* Նախագծերի արտադրության կառավարում. գործառնական կառավարման վերլուծական գործիքների և տեխնիկայի կիրառումը խոշոր կապիտալ նախագծերի գործունեության մեջ:

## Թեմաներ

### Արտադրական համակարգեր

Ճկուն արտադրական համակարգ. մեջտեղում երկու ռելսեր են՝ մաքոքի համար, որը տեղափոխում է պալետները մշակման կենտրոնների միջև:
Արտադրական համակարգը ներառում է ինչպես տեխնոլոգիական տարրեր (մեքենաներ և գործիքներ), այնպես էլ կազմակերպչական վարքագիծ (աշխատանքի բաժանում և տեղեկատվական հոսք), որոնք անհրաժեշտ են ապրանքներ և ծառայություններ արտադրելու համար: Առանձին արտադրական համակարգը սովորաբար վերլուծվում է մեկ բիզնեսի շրջանակներում, հետևաբար սովորաբար տեղին չէ ներառել այն գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են գնված ապրանքների մշակման համար կամ հաճախորդի կողմից կատարվող գործողությունները վաճառված ապրանքների հետ:

#### Դասակարգում

Արտադրական համակարգերի առաջին հնարավոր տարբերակումը (տեխնոլոգիական դասակարգում) անընդհատ գործընթացով արտադրության և դիսկրետ մասերի արտադրության (մեքենաշինություն) միջև է:

* Գործընթացային արտադրությունը նշանակում է, որ արտադրանքը ենթարկվում է ֆիզիկա-քիմիական փոխակերպումների և չունի հավաքման գործողություններ (օրինակ՝ թուղթ, ցեմենտ, նեյլոն և նավթամթերք):
* Մասերի արտադրությունը (օրինակ՝ մեքենաներ և վառարաններ) ներառում է ինչպես պատրաստման, այնպես էլ հավաքման համակարգեր: Առաջին կատեգորիայում են պատվերով արտադրության արհեստանոցները, արտադրական բջիջները, ճկուն արտադրական համակարգերը և տրանսֆերային գծերը: Հավաքման կատեգորիայում են ֆիքսված դիրքով համակարգերը և հավաքման հոսքագծերը:

Առաքման ժամանակը կապույտ գույնի գիծն է, արտադրության ժամանակը՝ ողջ գիծը:
Մեկ այլ հնարավոր դասակարգում հիմնված է կատարման ժամանակի վրա՝ նախագծում ըստ պատվերի (ETO), գնում ըստ պատվերի (PTO), արտադրություն ըստ պատվերի (MTO), հավաքում ըստ պատվերի (ATO) և արտադրություն պահեստի համար (MTS):

Արտադրական համակարգերի հայեցակարգը կարող է տարածվել նաև ծառայությունների ոլորտի վրա՝ հաշվի առնելով ծառայությունների հիմնական տարբերությունները՝ ոչ նյութական լինելը, հաճախորդի մշտական ներկայությունը և «պատրաստի արտադրանքի» պաշարների բացակայությունը: Ծառայությունները կարող են դասակարգվել ըստ սպասարկման գործընթացի մատրիցայի՝ աշխատատարության աստիճանը (ծավալը) ընդդեմ հարմարեցման աստիճանի (բազմազանության):

Վերոնշյալ համակարգերը իդեալական տիպեր են. իրական համակարգերը կարող են լինել հիբրիդային: Օրինակ՝ ջինսերի արտադրությունը սկզբում ներառում է մանվածքի ստացում և գործում (գործընթացային արտադրություն), ապա կտորի ձևում և հավաքում (մասերի արտադրություն), և վերջում՝ վերջնամշակում (դարձյալ գործընթացային): Այստեղ առաջանում է վերտիկալ ինտեգրման և աութսորսինգի խնդիրը:

### Գործառնական համակարգեր

Եթե արտադրական համակարգը զբաղվում է ապրանքների և ծառայությունների «արտադրությամբ», ապա գործառնական համակարգը զբաղվում է դրանց «մատուցմամբ» կամ «ապահովմամբ»: Կառավարման ոչ բոլոր մոդելներն են տարբերակում արտադրական և գործառնական համակարգերը: Երբ դրանք տարբերակվում են, գործառնական համակարգերը ներառում են բազմաթիվ երրորդային գործոններ, որոնք սովորաբար դուրս են մնում արտադրական համակարգերի շրջանակներից: Մասնավորապես, այստեղ շեշտը դրվում է սպասարկման վրա հիմնված գործոնների վրա:

#### Դասակարգում

Գործառնական համակարգերը հիմնականում բաժանվում են երկու հիմնական կատեգորիայի՝ սպասարկման վրա հիմնված և արտադրության վրա հիմնված:

##### Սպասարկման գործառնություններ (Service operations)

Ծառայությունների արդյունաբերությունը տնտեսական գործունեության և զբաղվածության հիմնական մասն է կազմում բոլոր զարգացած երկրներում (օրինակ՝ ԱՄՆ-ում զբաղվածության և ՀՆԱ-ի 80%-ը): Այս ծառայությունների գործառնական կառավարումը, որպես արտադրությունից տարբերվող ուղղություն, զարգանում է 1970-ականներից սկսած:

Ըստ Ֆիցսիմոնսի և բանակիցների (2014), արտադրված ապրանքների և ծառայությունների միջև տարբերությունները հետևյալն են.

* «Միաժամանակյա արտադրություն և սպառում». Բարձր կոնտակտային ծառայությունները (օրինակ՝ առողջապահությունը) պետք է արտադրվեն հաճախորդի ներկայությամբ, քանի որ դրանք սպառվում են արտադրվելուն պես: Հետևաբար, ծառայությունները չեն կարող արտադրվել մի վայրում և տեղափոխվել մեկ այլ վայր: Գործառնությունները աշխարհագրորեն ցրված են հաճախորդներին մոտ լինելու համար:
* «Շուտ փչացող (չպահպանվող)». Քանի որ ծառայությունները չեն կարող պահեստավորվել հետագա օգտագործման համար, պահանջարկի տատանումները պետք է կառավարվեն հենց գործառնությունների միջոցով:
* «Սեփականություն». Արտադրության մեջ սեփականության իրավունքը փոխանցվում է հաճախորդին, իսկ ծառայությունների դեպքում՝ ոչ: Ծառայությունները չեն կարող վերավաճառվել:
* «Ոչ նյութական լինելը». Ծառայությունն անշոշափելի է, ինչը դժվարացնում է հաճախորդի կողմից դրա նախնական գնահատումը: Որակի երաշխիքը հաճախ ապահովվում է լիցենզավորման, պետական կարգավորման և բրենդավորման միջոցով:

Այս առանձնահատկությունները նշանակում են, որ սպասարկման ոլորտի կառավարումը պահանջում է այլ մոտեցումներ կարողությունների պլանավորման, որակի ապահովման և հաճախորդի հետ փոխազդեցության հարցերում: Մեկ այլ կարևոր տարբերություն է «ծառայության վերականգնումը» (service recovery). եթե սխալ է տեղի ունենում (օրինակ՝ մատուցողը ապուրը թափում է հաճախորդի վրա), շտկումը պետք է կատարվի տեղում:

### Ցուցանիշներ. արդյունավետություն և օգտավետություն

Գործառնական ռազմավարությունը վերաբերում է ընկերության արտադրական ռեսուրսների օգտագործման քաղաքականությանը և պլաններին: Ցուցանիշները բաժանվում են երկու խմբի՝ արդյունավետություն (efficiency) և օգտավետություն (effectiveness):

Օգտավետության (Effectiveness) ցուցանիշները ներառում են.

1. Գին (սահմանափակված է արտադրության ինքնարժեքով)
2. Որակ. համապատասխանություն ստանդարտներին
3. Ժամանակ. պատրաստման ժամանակ (lead time) և ճշտապահություն
4. Ճկունություն. տեսականու, ծավալի և արտադրանքի ընտանիքի ընդլայնման հնարավորություն
5. Պաշարների հասանելիություն
6. Էկոլոգիական հիմնավորվածություն. ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա:

Թերի Հիլլի կողմից ներդրված մոտեցումը տարբերակում է «պատվեր շահող» (order winner) և «պատվերի որակավորում տվող» (order qualifier) փոփոխականները: Պատվեր շահողները թույլ են տալիս տարբերվել մրցակիցներից, իսկ որակավորում տվողները նախապայման են գործարքի մեջ մտնելու համար:

Արտադրողականությունը (Productivity) արդյունավետության ստանդարտ ցուցանիշ է, որը սահմանվում է որպես թողարկված արդյունքի և ծախսված ռեսուրսների հարաբերակցություն: Այն կարող է լինել մեքենայական, աշխատուժի կամ հումքի արտադրողականություն:

ABC վերլուծությունը պաշարների վերլուծության մեթոդ է՝ հիմնված Պարետոյի սկզբունքի վրա: Այն ենթադրում է, որ քանի որ եկամտի մեծ մասը ստացվում է սակավաթիվ ապրանքատեսակներից, պետք է պաշարները կառավարել տարբեր կերպ՝ ըստ դրանց կարևորության (A, B և C դասեր): A դասի ապրանքները պահանջում են խիստ վերահսկողություն, մինչդեռ C դասի համար կարելի է կիրառել ավելի պարզ մեթոդներ:

Թողունակությունը (Throughput) փոփոխական է, որը քանակապես որոշում է ժամանակի միավորում արտադրված մասերի թիվը: Թեև մեկ գործընթացի համար թողունակության գնահատումը կարող է բավականին պարզ լինել, ողջ արտադրական համակարգի համար դա անելը լրացուցիչ դժվարություն է ներկայացնում՝ կապված հերթերի առկայության հետ, որոնք կարող են առաջանալ մեքենաների խափանումներից, մշակման ժամանակի տատանումներից, խոտանից, կարգավորումներից, սպասարկման ժամանակից, պատվերների կամ նյութերի բացակայությունից, գործադուլներից, ռեսուրսների վատ համակարգումից և տեսականու տատանումներից. բացի այդ, այս բոլոր անարդյունավետությունները հակված են կուտակվելու՝ կախված արտադրական համակարգի բնույթից: Համակարգի թողունակության և նախագծման կապի կարևոր օրինակ են նեղ տեղերը (bottlenecks). պատվերով արտադրության արհեստանոցներում դրանք սովորաբար դինամիկ են և կախված են ժամանակացույցից, մինչդեռ հոսքային գծերի դեպքում տեղին է խոսել կոնկրետ «նեղ տեղի» մասին, քանի որ այն կարող է միանշանակորեն կապվել գծի որոշակի տեղամասի հետ: Սա հանգեցնում է կարողությունների չափման (տվյալ արտադրական համակարգի առավելագույն թողարկման գնահատում) և կարողությունների օգտագործման սահմանման խնդրին:

Սարքավորումների ընդհանուր արդյունավետությունը (OEE) սահմանվում է որպես համակարգի հասանելիության, ցիկլի ժամանակի արդյունավետության և որակի գործակցի արտադրյալ: OEE-ն սովորաբար օգտագործվում է որպես հիմնական կատարողականի ցուցանիշ (KPI)՝ խնայողական արտադրության մոտեցման հետ համատեղ:

### Կոնֆիգուրացիա և կառավարում

Արտադրական համակարգերի «կոնֆիգուրացիայի նախագծումը» ներառում է ինչպես տեխնոլոգիական, այնպես էլ կազմակերպչական փոփոխականներ: Արտադրական տեխնոլոգիայի ընտրությունը ներառում է՝ կարողությունների չափորոշումը, կարողությունների մասնատումը, տեղակայումը, գործընթացների աութսորսինգը, գործընթացների տեխնոլոգիան, գործառնությունների ավտոմատացումը, ծավալի և բազմազանության միջև փոխզիջումը (տես՝ Հեյս-Ուիլռայթի մատրիցա): Կազմակերպչական ոլորտի ընտրությունը ներառում է՝ աշխատողների հմտությունների և պատասխանատվության սահմանումը, թիմային համակարգումը, աշխատողների խթանումը և տեղեկատվական հոսքը:

*Արտադրության պլանավորման* մեջ գոյություն ունի հիմնարար տարբերակում «հրող» (push) և «ձգող» (pull) մոտեցումների միջև, որոնցից վերջինը ներառում է ճիշտ ժամանակին (just in time) եզակի մոտեցումը: «Ձգող» նշանակում է, որ արտադրական համակարգը թույլատրում է արտադրությունը՝ հիմնվելով պաշարների մակարդակի վրա. «հրող» նշանակում է, որ արտադրությունը տեղի է ունենում հիմնվելով պահանջարկի վրա (կանխատեսվող կամ առկա պատվերների տեսքով): Առանձին արտադրական համակարգը կարող է լինել և՛ հրող, և՛ ձգող. օրինակ՝ մինչև CODP-ն (հաճախորդի պատվերի տարանջատման կետ) գործողությունները կարող են աշխատել «ձգող» համակարգով, իսկ CODP-ից հետո գործողությունները՝ «հրող» համակարգով:

Դասական EOQ մոդել. փոխզիջում պատվիրման ծախսերի (կապույտ) և պահպանման ծախսերի (կարմիր) միջև: Ընդհանուր ծախսը (կանաչ) ունի գլոբալ օպտիմում:
Պաշարների վերահսկման ավանդական «ձգող» մոտեցման համար մշակվել են մի շարք տեխնիկաներ՝ հիմնված Ֆորդ Ու. Հարիսի աշխատանքի վրա (1913), որը հայտնի դարձավ որպես պատվերի տնտեսապես արդյունավետ քանակի (EOQ) մոդել: Այս մոդելը նշանավորում է պաշարների տեսության սկիզբը, որը ներառում է Վագներ-Ուիթինի ընթացակարգը, նոր սերնդի վաճառողի մոդելը, բազային պաշարների մոդելը և ֆիքսված ժամանակահատվածի մոդելը: Այս մոդելները սովորաբար ներառում են ցիկլային պաշարների և ապահովագրական պաշարների հաշվարկը, որոնցից վերջինը սովորաբար մոդելավորվում է որպես պահանջարկի տատանողականության ֆունկցիա: Արտադրության տնտեսապես արդյունավետ քանակը (EPQ) EOQ մոդելից տարբերվում է միայն նրանով, որ ենթադրում է արտադրվող մասի համալրման հաստատուն արագություն՝ EOQ մոդելի ակնթարթային համալրման փոխարեն:

Տիպիկ MRPII կառուցվածք. ընդհանուր պլանավորում (վերևում)՝ կապված կանխատեսումների, կարողությունների պլանավորման և պաշարների մակարդակների հետ, ծրագրավորում (մեջտեղում)՝ կապված աշխատանքային ծանրաբեռնվածության հաշվարկի հետ, և վերահսկողություն (ներքևում)՝ կապված ժամանակացույցի հետ:
Ջոզեֆ Օրլիկին և IBM-ի այլ մասնագետներ մշակեցին պաշարների վերահսկման և արտադրության պլանավորման «հրող» մոտեցումը, որն այժմ հայտնի է որպես նյութական պահանջների պլանավորում (MRP), որը որպես մուտքային տվյալ վերցնում է և՛ արտադրության գլխավոր ժամանակացույցը (MPS), և՛ նյութերի տեղեկագիրը (BOM) ու որպես ելք տալիս է արտադրական գործընթացում անհրաժեշտ նյութերի (բաղադրիչների) ժամանակացույցը: Հետևաբար, MRP-ն պլանավորման գործիք է՝ գնման պատվերները և արտադրական պատվերները կառավարելու համար:

MPS-ը կարող է դիտվել որպես արտադրության համախառն պլանավորման տեսակ, որը լինում է երկու հիմնարար հակադիր տեսակների՝ պլաններ, որոնք փորձում են «հետապնդել» պահանջարկը (chase plans) և հարթեցված պլաններ (level plans), որոնք փորձում են պահպանել կարողությունների միակերպ օգտագործումը: MPS խնդիրների լուծման համար առաջարկվել են բազմաթիվ մոդելներ՝

* Վերլուծական մոդելներ
* Ճշգրիտ օպտիմալացման ալգորիթմական մոդելներ (օրինակ՝ ԳԾ)
* Հեվրիստիկ մոդելներ
* Ռեսուրսների շահույթի մոդելներ

MRP-ն կարելի է հակիրճ նկարագրել որպես 3s գործընթաց՝ գումարում (sum - տարբեր պատվերներ), բաժանում (split - խմբաքանակների), տեղափոխում (shift - ժամանակի մեջ՝ ըստ պատվերի կատարման ժամկետի): MRP-ում տվյալների մշակման «պայթյունից» խուսափելու համար կարող են օգտակար լինել «պլանավորման տեղեկագրերը» (planning bills), քանի որ դրանք թույլ են տալիս մուտքային տվյալների ռացիոնալացում ընդհանուր կոդերի միջոցով:
MRP-ն ուներ որոշ հայտնի խնդիրներ, ինչպիսիք են անսահմանափակ կարողությունը և ֆիքսված կատարման ժամկետները, ինչը ազդեց ծրագրային ճարտարապետության հետագա փոփոխությունների վրա՝ MRP II-ի, ERP-ի և APS-ի տեսքով:

Այս համատեքստում զգալի դեր ունեն ժամանակացույցի (արտադրության հաջորդականություն), բեռնավորման (օգտագործվող գործիքներ), մասերի տեսակի ընտրության և գործառնությունների հետազոտության կիրառման խնդիրները:

Խնայողական արտադրությունը (Lean manufacturing) արտադրության մոտեցում է, որն առաջացել է Տոյոտայում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտի և յոթանասունականների միջև ընկած ժամանակահատվածում: Այն հիմնականում գալիս է Տայիչի Օնոյի և Սակիչի Տոյոդայի գաղափարներից, որոնք կենտրոնացած են ճիշտ ժամանակին և ավտոնոմացում (jidoka) լրացնող հասկացությունների վրա, որոնք ուղղված են կորուստների նվազեցմանը (սովորաբար կիրառվում է PDCA ոճով): Որոշ լրացուցիչ տարրեր նույնպես հիմնարար են՝ արտադրության հարթեցում (Heijunka), կարողությունների բուֆերներ, կարգավորման ժամանակի կրճատում, բազմակողմանի ուսուցում և գործարանի հատակագիծ:

* Հեյձունկա (Heijunka). արտադրության հարթեցումը ենթադրում է MPS-ի համար հարթեցման ռազմավարություն և հավաքման վերջնական ժամանակացույց, որը մշակվում է MPS-ից՝ համախառն արտադրական պահանջները փոքր ժամանակային հատվածներում հարթեցնելու և հավաքումը հաջորդականացնելու միջոցով՝ կրկնվող արտադրության հասնելու համար: *Եթե այս պայմանները բավարարվում են*, ապա սպասվող թողունակությունը կարող է հավասարեցվել տակտի ժամանակի հակադարձ արժեքին: Բացի ծավալից, հեյձունկան նշանակում է նաև հասնել խառը մոդելների արտադրության: Սրան հասնելու ստանդարտ գործիք է «Հեյձունկա արկղը» (Heijunka box):
* Կարողությունների բուֆերներ. իդեալական դեպքում ճիշտ ժամանակին (JIT) համակարգը պետք է աշխատի զրոյական խափանումներով, սակայն գործնականում դրան հասնելը շատ դժվար է. այնուամենայնիվ, Տոյոտան նախապատվությունը տալիս է հավելյալ կարողությունների ձեռքբերմանը, քան հավելյալ անավարտ արտադրությանը (WIP)՝ պարապուրդներից խուսափելու համար:
* Կարգավորման (setup) ժամանակի կրճատում. սովորաբար անհրաժեշտ է խառը մոդելների արտադրության հասնելու համար. հիմնական տարբերակումը կատարվում է ներքին և արտաքին կարգավորման միջև: Ներքին կարգավորումը վերաբերում է այն առաջադրանքներին, երբ մեքենան չի աշխատում, իսկ արտաքին կարգավորումը կարող է ավարտվել, երբ մեքենան աշխատում է:
* Բազմակողմանի ուսուցում (Cross-training). կարևոր է որպես ավտոնոմացման տարր. Տոյոտան իր աշխատակիցներին վերապատրաստում էր ռոտացիայի միջոցով, ինչը նպաստում էր արտադրության ճկունությանը, համակողմանի մտածողությանը և ձանձրույթի նվազեցմանը:
* Հատակագիծ. U-աձև գծերը կամ բջիջները տարածված են խնայողական մոտեցման մեջ, քանի որ թույլ են տալիս նվազագույնի հասցնել տեղաշարժերը և ապահովել աշխատողների մեծ արդյունավետություն ու ճկուն կարողություն:

Իրական արտադրական համակարգերում կանբան ներդնելիս հենց սկզբից միավոր խմբաքանակի հասնելը կարող է անիրագործելի լինել, հետևաբար կանբանը կներկայացնի ղեկավարության կողմից սահմանված խմբաքանակի չափը:
Մշակվել են մի շարք գործիքներ, որոնց նպատակը հիմնականում Տոյոտայի հաջողությունը կրկնօրինակելն է. շատ տարածված կիրառություն են «կանբան» կոչվող փոքր քարտերը: Դրանք լինում են տարբեր տեսակի՝ վերապատվիրման կանբաններ, ազդանշանային կանբաններ, եռանկյունաձև կանբաններ և այլն: Մեկ քարտով դասական կանբան ընթացակարգում.

* Մասերը պահվում են բեռնարկղերում՝ իրենց համապատասխան կանբանների հետ:
* Հոսքի ներքևի օղակի (downstream) տեղամասը տեղափոխում է կանբանը դեպի վերին օղակ (upstream) և սկսում է մասի արտադրությունը ներքևի տեղամասում:
* Վերին օղակի օպերատորը վերցնում է իր ցուցակի ամենահրատապ կանբանը (համեմատելի է հերթերի տեսության հերթերի կարգապահության հետ), արտադրում է այն և կցում համապատասխան կանբանը:

Երկու քարտով կանբան ընթացակարգը մի փոքր տարբերվում է.

* Ներքևի օղակի օպերատորը վերցնում է արտադրության կանբանը իր ցուցակից:
* Եթե անհրաժեշտ մասերը հասանելի են, նա հանում է տեղափոխման կանբանը և դրանք դնում մեկ այլ արկղի մեջ, հակառակ դեպքում ընտրում է արտադրության մեկ այլ քարտ:
* Նա արտադրում է մասը և կցում համապատասխան արտադրության կանբանը:
* Պարբերաբար տեղափոխողը հավաքում է վերին օղակի տեղամասերում գտնվող տեղափոխման կանբանները և փնտրում համապատասխան մասերը. գտնելուց հետո նա փոխանակում է արտադրության կանբանները տեղափոխման կանբաններով և մասերը տեղափոխում ներքևի օղակի տեղամասեր:

Քանի որ արտադրական համակարգում կանբանների քանակը սահմանվում է ղեկավարների կողմից որպես հաստատուն թիվ, կանբան ընթացակարգը գործում է որպես անավարտ արտադրության (WIP) վերահսկման սարք, որը, համաձայն Լիթլի օրենքի, վերահսկում է պատվերի կատարման ժամանակը:

Արժեքի հոսքի քարտեզագրում. ընկերության ներսում նյութերի և տեղեկատվական հոսքերի պատկերում, որը հիմնականում օգտագործվում է խնայողական արտադրության մեջ: Ժամանակային գծի հաշվարկը (ներքևում) սովորաբար ներառում է Լիթլի օրենքի կիրառումը:
Տոյոտայում TPS-ն ավելի շատ արտադրության փիլիսոփայություն էր, քան կոնկրետ գործիքների հավաքածու. վերջինս ներառում է.

* SMED. կարգավորման ժամանակի կրճատման մեթոդ:
* Արժեքի հոսքի քարտեզագրում. ընթացիկ վիճակի վերլուծության և ապագա վիճակի նախագծման գրաֆիկական մեթոդ:
* Խմբաքանակի չափի կրճատում և ժամանակային խմբավորման բացառում:
* Կարգի հաջորդականության կլաստերավորում. ալգորիթմ, որը խմբավորում է մեքենաները և արտադրանքի ընտանիքները՝ արտադրական բջիջներ նախագծելու համար:
* Մեկ կետից ժամանակացույցի կազմում, որը հակադիր է ավանդական «հրող» մոտեցմանը:
* Բազմագործընթաց սպասարկում. երբ մեկ օպերատորը պատասխանատու է մի քանի մեքենաների կամ գործընթացների համար:
* Պոկա-յոկե. ցանկացած մեխանիզմ, որն օգնում է օպերատորին խուսափել (*յոկերու*) պատահական սխալներից (*պոկա*):
* 5S. նկարագրում է, թե ինչպես կազմակերպել աշխատանքային տարածքը արդյունավետության համար:
* Backflush accounting. արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկման մոտեցում, որտեղ ծախսերը հաշվառվում են միայն ապրանքի պատրաստ լինելուց հետո:

Ավելի լայն իմաստով ճիշտ ժամանակին (JIT) համակարգը կարող է ներառել այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսիք են՝ արտադրանքի ստանդարտացումը և մոդուլայնությունը, խմբային տեխնոլոգիան, ընդհանուր արտադրողական սպասարկումը, աշխատանքի ընդլայնումը, հարթ կազմակերպչական կառուցվածքը և մատակարարների վարկանիշավորումը:

Ուժեղ ավտոմատացված համակարգերում պլանավորումն ու տեղեկատվության հավաքագրումը կարող են իրականացվել կառավարման համակարգի միջոցով, սակայն պետք է զգույշ լինել՝ խուսափելու այնպիսի խնդիրներից, ինչպիսիք են փակուղիները (deadlocks):

Նախագծերի արտադրության կառավարումը (PPM) կիրառում է գործառնական կառավարման հասկացությունները կապիտալ նախագծերի իրականացման համար՝ նախագծի գործողությունների հաջորդականությունը դիտարկելով որպես արտադրական համակարգ: Տատանողականության նվազեցման սկզբունքները կիրառվում են կարողությունների, ժամանակի և պաշարների համակցված բուֆերացման միջոցով:

### Օպտիմալացման մոդելավորում

Հերթերի ցանցերը համակարգեր են, որոնցում առանձին հերթերը միացված են երթուղավորման ցանցով: Այս պատկերում սպասարկող սարքերը պատկերված են շրջանակներով, հերթերը՝ ուղղանկյուններով, իսկ երթուղավորման ցանցը՝ սլաքներով:
Սիմպլեքս մեթոդի պատկերում. դասական մոտեցում ԳԾ օպտիմալացման խնդիրների և ամբողջթիվ ծրագրավորման լուծման համար: Այս տեխնիկան հիմնականում օգտագործվում է «հրող» (push) մոտեցման մեջ, ինչպես նաև արտադրական համակարգի կոնֆիգուրացիայի ժամանակ:
Գոյություն ունեն մաթեմատիկական տեսության բնագավառներ, որոնք կիրառություն են գտել գործառնությունների կառավարման ոլորտում, ինչպիսիք են գործառնությունների հետազոտությունը, մասնավորապես՝ մաթեմատիկական օպտիմալացումը և հերթերի տեսությունը: Հերթերի տեսությունն օգտագործվում է արտադրական համակարգերում հերթերի և մշակման ժամանակի մոդելավորման համար, իսկ մաթեմատիկական օպտիմալացումը լայնորեն հիմնվում է բազմաչափ անալիզի և գծային հանրահաշվի վրա: Հերթերի տեսությունը հիմնված է Մարկովի շղթաների և ստոխաստիկ գործընթացների վրա: Ապահովագրական պաշարների հաշվարկները սովորաբար հիմնված են պահանջարկը որպես նորմալ բաշխում մոդելավորելու վրա, իսկ MRP-ն և պաշարների որոշ խնդիրներ կարող են ձևակերպվել օպտիմալ կառավարման միջոցով:

Երբ վերլուծական մոդելները բավարար չեն, մենեջերները կարող են դիմել մոդելավորման (simulation) օգնությանը: Մոդելավորումն ավանդաբար իրականացվում է դիսկրետ իրադարձությունների մոդելավորման պարադիգմի միջոցով, որտեղ վիճակը փոխվում է միայն առանձին իրադարձության տեղի ունենալու դեպքում: Ավելի նոր՝ գործարքների մակարդակով մոդելավորումը (transaction-level modeling) բաղկացած է ռեսուրսների և գործարքների հավաքածուից, որտեղ գործարքները շարժվում են ռեսուրսների ցանցով:

Վերահսկիչ քարտ. գործընթացի ելքային փոփոխականը մոդելավորվում է հավանականության խտության ֆունկցիայի միջոցով: Երբ ցուցանիշը դուրս է գալիս սահմաններից, տրվում է տագնապի ազդանշան:
Քանի որ իրական արտադրական գործընթացները միշտ ենթարկվում են խատարումների, շատ ընկերություններ ներդնում են որակի կառավարում կամ որակի վերահսկողություն: Որակի կառավարման յոթ հիմնական գործիքները ներկայացնում են առավել հաճախ օգտագործվող միջոցները՝

* ստուգաթերթեր (check sheets)
* Պարետոյի դիագրամներ
* Իսիկավայի դիագրամ (պատճառահետևանքային դիագրամ)
* վերահսկիչ քարտեր
* հիստոգրամ
* ցրման դիագրամ (scatter diagram)
* շերտավորում (stratification)

Այս գործիքներն օգտագործվում են այնպիսի մոտեցումներում, ինչպիսիք են որակի համապարփակ կառավարումը և Վեց սիգման:

Գործառնությունների կառավարման դասագրքերը սովորաբար ներառում են նաև պահանջարկի կանխատեսումը, թեև այն խստորեն գործառնական խնդիր չէ, քանի որ պահանջարկը կապված է արտադրական համակարգի փոփոխականների հետ: Օրինակ՝ ապահովագրական պաշարների չափորոշումը պահանջում է կանխատեսման սխալների ստանդարտ շեղման հաշվարկ:

### Անվտանգություն, ռիսկ և սպասարկում

Կառավարման այլ կարևոր խնդիրներ ներառում են սպասարկման քաղաքականությունը (տես նաև հուսալիության ճարտարագիտություն), անվտանգության կառավարման համակարգերը, օբյեկտների կառավարումը (facility management) և մատակարարման շղթայի ինտեգրումը:

## Կազմակերպություններ

Հետևյալ կազմակերպությունները աջակցում և խթանում են գործառնությունների կառավարման ոլորտը.

* Գործառնությունների կառավարման ասոցիացիա (APICS), որն աջակցում է *Production and Inventory Management Journal*-ին
* Գործառնությունների կառավարման եվրոպական ասոցիացիա (EurOMA)
* Արտադրության և գործառնությունների կառավարման ընկերություն (POMS), որն աջակցում է *Production and Operations Management* ամսագրին
* Գործառնությունների հետազոտության և կառավարման գիտությունների ինստիտուտ (INFORMS)
* Արտադրության և սպասարկման գործառնությունների կառավարման ընկերություն (MSOM)
* Գործառնությունների կառավարման ինստիտուտ (Մեծ Բրիտանիա)
* Տեխնոլոգիաների, կառավարման և կիրառական ճարտարագիտության ասոցիացիա (ATMAE)

## Ամսագրեր

Հետևյալ բարձր վարկանիշ ունեցող գիտական ամսագրերը զբաղվում են գործառնությունների կառավարման հիմնախնդիրներով.

* *Management Science*
* *Manufacturing & Service Operations Management*
* *Operations Research*
* *International Journal of Operations & Production Management*
* *Production and Operations Management*
* *Transportation Research – Part E*
* *Journal of Operations Management*
* *European Journal of Operational Research*
* *Annals of Operations Research*
* *International Journal of Production Economics*
* *International Journal of Production Research*

## Ծանոթագրություններ

### Լրացուցիչ ընթերցանություն

* Դանիել Ռեն, *The Evolution of Management Thought*, 3rd edition, New York Wiley 1987.
* Վ. Հոփփ, Մ. Սփիրման, *Factory Physics*, 3rd ed. Waveland Press, 2011.
* Ռիչարդ Չեյզ, Ֆ. Ռ. Ջեյկոբս, Ն. Ջ. Ակվիլանո, *Operations Management for Competitive Advantage*, 11th edition, McGraw-Hill, 2007.
* Ռ. Գ. Ասկին, Կ. Ռ. Սթենդրիջ, *Modeling & Analysis Of Manufacturing Systems*, John Wiley and Sons, New York 1993.
* Ջ. Ա. Բուզակոտ, Ջ. Գ. Շանթիկումար, *Stochastic models of manufacturing systems*, Prentice Hall, 1993.
* Դ. Կ. Մոնտգոմերի, *Statistical Quality Control: A Modern Introduction*, 7th edition, 2012.
* Ռ. Գ. Պոլուհա, *The Quintessence of Supply Chain Management*, Springer Heidelberg New York Dordrecht London 2016.