# Քաղաքական քարոզարշավ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Քաղաքական քարոզարշավ,** կազմակերպված գործունեություն, որի նպատակն է ազդել որոշումների կայացման գործընթացի վրա որևէ կոնկրետ խմբի շրջանակներում։ Ժողովրդավարական համակարգերում քաղաքական քարոզարշավներն առավել հաճախ վերաբերում են ընտրություններին, որոնց միջոցով ընտրվում են ներկայացուցիչներ կամ որոշվում են հանրաքվեների արդյունքները։ Ժամանակակից քաղաքականության մեջ առավել մեծ հանրային ուշադրություն են գրավում համընդհանուր ընտրությունների և պետության ղեկավարի կամ կառավարության ղեկավարի պաշտոնների համար կազմակերպվող քաղաքական քարոզարշավները, որոնք սովորաբար վերաբերում են նախագահի կամ վարչապետի թեկնածություններին։

## Քարոզարշավի ուղերձ

Նախընտրական քարոզարշավ Արևելյան Թիմորում. ավտոշարքով հանրահավաք
Քարոզարշավի ուղերձը ներառում է այն գաղափարներն ու դրույթները, որոնք թեկնածուն ցանկանում է փոխանցել ընտրողներին։ Դրա նպատակն է համոզել այն քաղաքացիներին, որոնք կիսում են այդ գաղափարները, աջակցել իրեն քաղաքական պաշտոնի համար պայքարում։ Քարոզարշավի ուղերձը սովորաբար բաղկացած է քաղաքականության տարբեր ոլորտներին վերաբերող մի շարք հիմնական թեզերից։ Այդ թեզերը ամփոփում են քարոզարշավի գլխավոր գաղափարները և պարբերաբար կրկնվում են՝ ընտրողների մոտ կայուն տպավորություն ձևավորելու նպատակով։

Շատ ընտրությունների ընթացքում ընդդիմադիր ուժերը փորձում են թեկնածուին շեղել իր հիմնական ուղերձից՝ բարձրացնելով քաղաքական կամ անձնական բնույթի հարցեր, որոնք անմիջականորեն կապված չեն քարոզարշավի հիմնական թեզերի հետ։ Քարոզարշավների մեծ մասը նախընտրում է պահպանել լայն և ընդգրկուն ուղերձ, որպեսզի կարողանա գրավել հնարավորինս մեծ թվով ընտրողների։ Չափազանց նեղ ուղերձը կարող է օտարել ընտրողների որոշ խմբերի կամ թեկնածուին ստիպել չափազանց շատ ժամանակ հատկացնել մանրամասների բացատրությանը։

Օրինակ՝ 2008 թվականի Միացյալ Նահանգների նախագահական ընտրությունների ընթացքում Ջոն Մաքքեյնը սկզբում օգտագործում էր ուղերձ, որը շեշտադրում էր իր հայրենասիրությունն ու քաղաքական փորձառությունը՝ «Երկիրը՝ առաջին հերթին» (*Country First*) կարգախոսով։ Հետագայում նրա քարոզարշավի շեշտադրումները փոխվեցին՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով քաղաքական համակարգում իր «Բնօրինակ անկախ մտածողի» (*The Original Maverick*) կերպարի վրա։ Մինչդեռ Բարաք Օբաման ամբողջ քարոզարշավի ընթացքում հետևողականորեն օգտագործում էր պարզ և հստակ «փոփոխություն» ուղերձը։

2024 թվականին հրապարակված հետազոտության համաձայն՝ Միացյալ Նահանգներում քաղաքական գործընթացի մասնակիցները հաճախ սխալ են կանխատեսում, թե հանրության վրա ինչպիսի հաղորդագրություններն են իրականում ազդեցիկ։

Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ քաղաքական մասնագետները համոզիչ հաղորդագրությունների արդյունավետությունը կանխատեսելիս գործում են ընդամենը պատահական գուշակությունից փոքր-ինչ ավելի հաջողությամբ։ Նրանց արդյունքները գրեթե չեն տարբերվում շարքային քաղաքացիների կանխատեսումներից, իսկ մասնագիտական փորձը, փորձագիտական գիտելիքները, տեղեկատվական միջավայրը և ժողովրդագրական առանձնահատկությունները էականորեն չեն բարձրացնում այդ կանխատեսումների ճշգրտությունը։

## Քարոզարշավի ֆինանսավորում

Քաղաքական քարոզարշավների ֆինանսավորման համար կիրառվում են դրամահավաքի տարբեր մեթոդներ։ Դրանց թվում են թեկնածուի անձնական հանդիպումները կամ հեռախոսազանգերը խոշոր նվիրատուներին, փոքր նվիրատուներին ուղղված ուղիղ փոստային դիմումները (*direct mail*), ինչպես նաև այն շահագրգիռ խմբերի աջակցությունը ստանալու փորձերը, որոնք կարող են ընտրապայքարի ընթացքում միլիոնավոր դոլարներ ծախսել, եթե տվյալ ընտրությունը կարևոր նշանակություն ունի իրենց շահերի համար։

Քարոզարշավի ֆինանսական միջոցները կարող են նաև ուղղորդվել այսպես կոչված Քաղաքական գործողությունների կոմիտեների միջոցով։ Այդպիսի կառույցների գործունեության հնարավորությունները զգալիորեն ընդլայնվեցին Citizens United v. FEC դատական գործով Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանի 2010 թվականի որոշումից հետո, որը թույլ տվեց կորպորացիաներին և մի շարք այլ կազմակերպությունների ավելի լայն մասնակցություն ունենալ քաղաքական ծախսերին։

## Կազմակերպություն

Ժամանակակից քաղաքական քարոզարշավներում քարոզարշավի կազմակերպությունը (կամ «մեքենան») ունի անձնակազմի հստակ կառուցվածք՝ նման չափի ցանկացած այլ կազմակերպության։ Տարբերությունն այն է, որ այն բաղկացած է ինչպես վարձատրվող աշխատակիցներից, այնպես էլ չվարձատրվող կամավորներից։ Քարոզարշավները ղեկավարվում են քարոզարշավի ղեկավարների, քաղաքական խորհրդատուների և ակտիվիստների կամ կամավորների կողմից։

### Քարոզարշավի ղեկավար

Քարոզարշավի ղեկավարի հիմնական պարտականությունն է ապահովել, որ քարոզարշավի նպատակները իրականացվեն։ Նրանք համագործակցում են մարքեթինգի ղեկավարի հետ՝ քարոզարշավներ մշակելու, իրականացնելու և դրանց արդյունավետությունը վերահսկելու համար, ինչպես նաև ապահովելու բոլոր անհրաժեշտ ռեսուրսները՝ սահմանված նպատակներին հասնելու համար։ Քարոզարշավի ղեկավարները գլխավոր դեր են կատարում ֆինանսական միջոցների հավաքագրման, գովազդի կազմակերպման, հարցումների անցկացման և ընտրողներին քվեարկության մասնակցության խրախուսման գործընթացներում։ Նրանք թեկնածուից հետո քարոզարշավի հիմնական ներկայացուցչական դեմքն են։

### Քաղաքական խորհրդատուներ

Քաղաքական խորհրդատուները քարոզարշավներին աջակցում և խորհրդատվություն են տրամադրում գրեթե բոլոր ոլորտներում՝ սկսած հետազոտություններից մինչև դաշտային ռազմավարության մշակումը։ Խորհրդատուները իրենց հաճախորդների համար իրականացնում են թեկնածուի ուսումնասիրություն, ընտրողների հետազոտություն և ընդդիմության ուսումնասիրություն։ Նրանց հիմնական ուշադրության կենտրոնում են զանգվածային լրատվամիջոցները և թեկնածուի հանրային կերպարի վերահսկումը։

### Ակտիվիստներ

Քաղաքական քարոզարշավների համատեքստում ակտիվիստները համարվում են քարոզարշավի գաղափարներին և նպատակներին նվիրված «հետևակները»։ Որպես աջակիցներ՝ նրանք կամավոր ակտիվիստների կարգավիճակով նպաստում են քարոզարշավի առաջմղմանը։ Նման կամավորներն ու պրակտիկանտները կարող են մասնակցել տարբեր գործողությունների, այդ թվում՝ տնից տուն այցելությունների իրականացմանը և քարոզարշավի անունից հեռախոսազանգերի կատարմանը։

## Քարոզարշավ ընտրական ցիկլի շրջանակում

Քաղաքական քարոզարշավը ինքնուրույն, մեկուսացված իրադարձություն չէ, այլ ընտրական բարդ և բազմափուլ ցիկլի մեջ ներառված կարևոր փուլ։ Ցանկացած քարոզարշավի ռազմավարական միջավայրը պայմանավորված է այն վարչական գործընթացներով, որոնք նախորդում են իրական քարոզարշավային փուլին, օրինակ՝ ընտրատարածքների սահմանման և քաղաքական կուսակցությունների գրանցման իրավական շրջանակների ձևավորմամբ։ Այս գործոնները, ինչպես նաև ընտրողների ցուցակների ճշգրտությունը, որոշում են ընտրողների թիրախավորման շրջանակը և ռեսուրսների բաշխումը դեռևս այն ժամանակ, երբ առաջին գովազդային նյութը չի հրապարակվել։

Քարոզարշավի ընթացքը հետագայում ձևավորվում է նաև կազմակերպչական և տեխնիկական գործոններով, ներառյալ քվեաթերթիկում ընդգրկվելու պահանջները և ընտրությունների անվտանգությունը, որոնք ապահովում են թեկնածուների ուղերձների տարածման կայուն միջավայր։ Այս գործընթացը չի ավարտվում ընտրության օրը․ այն հաճախ վերածվում է ընտրական բողոքների և վեճերի կարգավորման փուլի, որտեղ գնահատվում է նաև հենց քարոզարշավի ընթացքում իրականացված գործողությունների օրինականությունը։ Գործելով այս ավելի լայն՝ տվյալահեն և վարչական համակարգի շրջանակում՝ քարոզարշավը դառնում է ընտրական գործընթացի ընդհանուր մեխանիզմի կարևոր բաղադրիչ։

### Ընտրական ամբողջականության չափանիշներ

Քաղաքական քարոզարշավի լեգիտիմությունը հիմնված է ընտրական ամբողջականության հիմնարար սկզբունքների վրա՝ գերազանցելով միայն մարտավարական հաջողության հասնելու նպատակը։ Վստահելի քարոզարշավային միջավայրը բնութագրվում է ներառականությամբ, որի պայմաններում վերացվում են համակարգային խոչընդոտները՝ ապահովելու համար, որ խոցելի և սահմանափակ հնարավորություններ ունեցող խմբերը կարողանան մասնակցել գործընթացին առանց անհիմն սահմանափակումների։ Այս ներառականությունը ամրապնդվում է թափանցիկությամբ, որը պահանջում է, որ ընտրական ցիկլի յուրաքանչյուր փուլ՝ սկսած քարոզարշավի ֆինանսավորումից մինչև որոշումների կայացման գործընթացները, լինի բաց անկախ վերահսկողության և հանրության տեղեկացված լինելու իրավունքի համար։

Գործընթացը հիմնվում է հաշվետվողականության սկզբունքի վրա՝ ձևավորելով իրավական շրջանակ, որի պայմաններում թեկնածուներն ու վարչական մարմինները պատասխանատվություն են կրում իրենց գործողությունների համար՝ արդյունավետ իրավական միջոցների և օրենքի գերակայության միջոցով։ Վերջնական արդյունքում այս տարրերը նպաստում են իրական մրցակցային միջավայրի ձևավորմանը՝ ապահովելով, որ քաղաքական կուսակցությունները հավասար պայմաններով հասանելիություն ունենան քվեարկության գործընթացին, իսկ ընտրողները կարողանան մասնակցել գաղափարների ազատ մրցակցությանը՝ առանց վախի, ճնշման կամ անօրինական ազդեցության։ Երբ այս չափանիշները պահպանվում են, քարոզարշավը դառնում է ոչ միայն իշխանության համար պայքարի գործընթաց, այլև կարևոր մեխանիզմ, որն իրականում արտացոլում է ժողովրդի հավաքական կամքը։

## Տեխնիկաներ

Քարոզարշավի թիմը (որը կարող է բաղկացած լինել ինչպես մեկ ոգեշնչված անհատից, այնպես էլ մեծ ռեսուրսներով ապահովված մասնագետների խմբից) պետք է մտածի, թե ինչպես հաղորդակցել քարոզարշավի ուղերձը, ներգրավել կամավորների և հավաքագրել ֆինանսական միջոցներ։ Քարոզարշավային գովազդը կիրառում է առևտրային գովազդի և քարոզչության տեխնիկաներ, ինչպես նաև զվարճանքի և հանրային կապերի գործիքներ, որոնց համադրությունը ստացել է «քաղաքական ժամանց» անվանումը։ Քաղաքական քարոզարշավների կողմից իրենց ուղերձները տարածելու հնարավոր ուղիները սահմանափակվում են օրենքով, հասանելի ռեսուրսներով և քարոզարշավի մասնակիցների ստեղծագործական հնարավորություններով։ Այս տեխնիկաները հաճախ միավորվում են պաշտոնական ռազմավարության մեջ, որը հայտնի է որպես քարոզարշավի պլան։ Պլանը հաշվի է առնում քարոզարշավի նպատակը, ուղերձը, թիրախային լսարանը և հասանելի ռեսուրսները։ Սովորաբար քարոզարշավը փորձում է միաժամանակ տարածել իր հիմնական ուղերձը և բացահայտել իր հնարավոր աջակիցներին։

Ժամանակակից բաց քարոզարշավի մեթոդը առաջին անգամ կիրառվել է Ահարոն Բերի կողմից՝ 1800 թվականի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահական ընտրությունների ընթացքում։

Քաղաքագետ Ջոել Բրեդշոուն առաջարկում է մեկ այլ ժամանակակից քարոզարշավային մոտեցում՝ առանձնացնելով հաջող ռազմավարության մշակման չորս հիմնական դրույթներ։ «Առաջին՝ ցանկացած ընտրության ժամանակ ընտրազանգվածը կարելի է բաժանել երեք խմբի՝ թեկնածուի հիմնական աջակիցներ, մրցակցի հիմնական աջակիցներ և չկողմնորոշված ընտրողներ։ Երկրորդ՝ նախորդ ընտրությունների արդյունքները, գրանցված ընտրողների ցուցակների տվյալները և հարցումների ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս որոշելու, թե որ մարդիկ են պատկանում այս երեք խմբերից յուրաքանչյուրին։ Երրորդ՝ հնարավոր և անհրաժեշտ չէ ստանալ բոլոր մարդկանց աջակցությունը։ Չորրորդ և վերջին՝ երբ քարոզարշավը որոշում է հաղթանակի հասնելու ճանապարհը, այն կարող է գործել՝ ստեղծելու այն պայմանները, որոնք կհանգեցնեն այդ հաղթանակին։ Հաջողության հասնելու համար քարոզարշավները պետք է իրենց ռեսուրսները՝ գումարը, ժամանակը և ուղերձը, ուղղեն հնարավոր ընտրողների առանցքային խմբերին և ոչ այլ ուղղությամբ»։

### Քարոզարշավային հաղորդակցություն

Ընտրական քարոզարշավի հաղորդակցությունը վերաբերում է ինչպես կուսակցությունների կողմից վերահսկվող հաղորդակցությանը, օրինակ՝ քարոզարշավային գովազդին, այնպես էլ կուսակցությունների կողմից չվերահսկվող հաղորդակցությանը, օրինակ՝ ընտրությունների վերաբերյալ լրատվամիջոցների լուսաբանմանը։ Այն ռազմավարություն է, որն օգտագործվում է հանրային կարծիքի վրա ազդեցություն գործելու և թեկնածուի համար աջակցություն ձևավորելու նպատակով։

### Քարոզարշավային գովազդ

Քարոզարշավային գովազդը վճարովի լրատվամիջոցների օգտագործումն է՝ խմբերի կողմից և խմբերի համար ընդունվող որոշումների վրա ազդելու նպատակով։ Գովազդային նյութերը մշակվում են քաղաքական խորհրդատուների և քարոզարշավի աշխատակազմի կողմից, քանի որ դա նրանց գործունեության կարևոր մասն է։ Քարոզարշավային գովազդի կիրառումը տարբեր երկրներում տարբեր է։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում այն գործում է ազատ շուկայի պայմաններում, սակայն որոշ երկրներում, օրինակ՝ Իռլանդիայում, քարոզարշավային գովազդը արգելված է։

### Լրատվամիջոցների կառավարում

Լրատվամիջոցների կառավարումը վերաբերում է քաղաքական քարոզարշավի կարողությանը՝ վերահսկելու այն ուղերձը, որը տարածվում է հանրության շրջանում։ Քաղաքական քարոզարշավներում օգտագործվող լրատվամիջոցները կարելի է բաժանել երկու հիմնական խմբի՝ «վճարովի մեդիա» և «վաստակած մեդիա»։

Կան դեպքեր, երբ որոշ քարոզարշավներ ստանում են քիչ ուշադրություն, սակայն այն քարոզարշավները, որոնք լուսաբանվում են, հաճախ առանձնանում են իրենց արդյունավետությամբ կամ նշանակալի իրադարձություններով։ Ջոն Սայդսի հեղինակած «Campaigns and Elections» («Քարոզարշավներ և ընտրություններ») գրքում նշվում է․ «Այն քարոզարշավների համար, որոնք ստանում են ուշադրություն, լրատվամիջոցների լուսաբանումը հաճախ ընդգծում է նոր, տպավորիչ կամ սկանդալային իրադարձությունները։ Ի տարբերություն հենց թեկնածուների՝ լրատվամիջոցները, կամ առնվազն այն լրատվամիջոցները, որոնք ձգտում են օբյեկտիվության, չեն փորձում մանիպուլացնել քաղաքացիներին՝ նրանց համոզելու քվեարկել իրենց նախընտրած թեկնածուների օգտին» (Սայդս, 2018)։

Վճարովի մեդիան վերաբերում է ցանկացած լրատվական կամ մեդիա ուշադրության, որը ուղղակիորեն ձևավորվում է ֆինանսական ծախսերի միջոցով։ Այս տեսակի մեդիան առավել հաճախ հանդիպում է քաղաքական գովազդների և կազմակերպված միջոցառումների միջոցով։ Վճարովի մեդիայի առավելությունն այն է, որ այն քաղաքական քարոզարշավներին հնարավորություն է տալիս հարմարեցնել հանրությանը ներկայացվող ուղերձները և վերահսկել, թե երբ է հանրությունը տեսնում այդ հաղորդագրությունները։ Քարոզարշավները հաճախ առաջնահերթություն են տալիս մրցակցային ընտրատարածքներում ծախսերին և մեծացնում են վճարովի մեդիայի վրա կատարվող ներդրումները ընտրություններին մոտենալուն զուգահեռ։

Ընտրական քարոզարշավները հաճախ ավարտվում են այսպես կոչված «վերջնական ուղերձի գովազդով» («closing argument ad»), որը ամփոփում է քարոզարշավի հիմնական գաղափարները և ներկայացնում թեկնածուի ապագայի տեսլականը։

2020 թվականի ԱՄՆ նախագահական ընտրությունների ընթացքում Ջո Բայդենի «Rising» («Վերելք») գովազդը սկսվում էր նրա խոսքերով՝ «մենք պայքարում ենք այս ազգի հոգու համար», իսկ Դոնալդ Թրամփի Փենսիլվանիայի քարոզարշավային գովազդում աշխատողներից մեկը հայտարարում էր, որ «դա կլինի իմ և հազարավոր ուրիշների աշխատանքի ավարտը», եթե Թրամփը պարտվեր։

Վաստակած մեդիան վերաբերում է անվճար մեդիա լուսաբանմանը, որը հաճախ ձևավորվում է լրատվական նյութերի կամ սոցիալական ցանցերում հրապարակումների միջոցով։ Ի տարբերություն վճարովի մեդիայի՝ վաստակած մեդիան քարոզարշավի համար ուղղակի ֆինանսական ծախսեր չի պահանջում։ Սակայն վաստակած մեդիան չի նշանակում, որ քաղաքական քարոզարշավը ներկայացվում է դրական ձևով։ Քաղաքական քարոզարշավները հաճախ կարող են հայտնվել վաստակած մեդիայի ուշադրության կենտրոնում՝ սխալ հայտարարությունների, անհաջող քայլերի կամ սկանդալների պատճառով։

2016 թվականի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահական ընտրությունների ընթացքում Հիլարի Քլինթոնի շուրջ ձևավորված մեդիա լուսաբանման մեծ մասը կենտրոնացած էր նրա հետ կապված սկանդալների վրա, որոնցից առավել հաճախ քննարկվող թեման վերաբերում էր նրա էլեկտրոնային նամակներին։

Փորձագետները նշում են, որ արդյունավետ մեդիա կառավարումը հաջող քաղաքական քարոզարշավի կարևոր բաղադրիչներից է։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այն թեկնածուները, որոնք ստանում են ավելի մեծ մեդիա ուշադրություն, սովորաբար ունենում են ընտրություններում ավելի բարձր հաջողության մակարդակ։

Մեդիայի տարբեր ձևերը կարող են փոխազդել միմյանց վրա։ Վճարովի մեդիան կարող է բարձրացնել որևէ իրադարձության հանրային հետաքրքրությունը, ինչն իր հերթին կարող է հանգեցնել վաստակած մեդիայի ծավալի աճի։ Քարոզարշավները կարող են նաև ֆինանսական միջոցներ ծախսել՝ մեդիա ցանցերում տարածվող պատմությունների և թեմաների ընդգծման համար։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մեդիայի ոչ մի ձև ի սկզբանե գերազանց չէ մյուսի նկատմամբ։ 2009 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ լրատվամիջոցների լուսաբանումը զգալիորեն ավելի արդյունավետ չի եղել, քան վճարովի գովազդը։

### Ցույցեր

Քաղաքական հանրահավաք Լոս Անջելեսի Չայնաթաուն թաղամասում, որտեղ ԱՄՆ առաջին տիկին Բեթի Ֆորդը քարոզարշավ էր իրականացնում իր ամուսնու՝ ԱՄՆ նախագահ Ջերալդ Ֆորդի օգտին՝ 1976 թվականի նախագահական ընտրությունների ընթացքում
### Ժամանակակից տեխնոլոգիաներ և համացանց

Համացանցն այսօր ժամանակակից քաղաքական քարոզարշավների հիմնական բաղադրիչներից մեկն է։ Հաղորդակցական տեխնոլոգիաները, ինչպիսիք են էլեկտրոնային փոստը, կայքերը և տարբեր տեսակի ակտիվիզմի համար նախատեսված փոդքասթները, հնարավորություն են տալիս քաղաքացիների շարժումներին ավելի արագ հաղորդակցվել և իրենց ուղերձը հասցնել լայն լսարանի։ Այս համացանցային տեխնոլոգիաներն օգտագործվում են նպատակային ֆինանսական միջոցների հավաքագրման, լոբբինգի, կամավորների ներգրավման, համայնքային կապերի ձևավորման և կազմակերպչական աշխատանքների համար։

Առանձին քաղաքական թեկնածուները նույնպես օգտագործում են համացանցը՝ իրենց ընտրական քարոզարշավները առաջ մղելու նպատակով։ Նորվեգիայի ընտրական քարոզարշավների վերաբերյալ իրականացված ուսումնասիրության ընթացքում քաղաքական գործիչները նշել են, որ սոցիալական մեդիան օգտագործում են ինչպես մարքեթինգի, այնպես էլ ընտրողների հետ երկխոսության համար։ Ֆեյսբուքը եղել է հիմնական հարթակը մարքեթինգային նպատակների համար, մինչդեռ Թվիթերը կիրառվել է ավելի շարունակական երկխոսության պահպանման նպատակով։

Համացանցային քաղաքական քարոզարշավների կարևորությունը ընդգծելու օրինակ է Բարաք Օբամաի նախագահական քարոզարշավը, որը մեծապես հիմնվում էր սոցիալական մեդիայի, որոնման համակարգերի օպտիմալացման (SEO) և նոր մեդիա հարթակների վրա՝ ընտրողների հետ կապ հաստատելու, քարոզարշավի կամավորներ ներգրավելու և քարոզարշավի ֆինանսական միջոցներ հավաքագրելու նպատակով։

Քարոզարշավը ուշադրության կենտրոնում դրեց նոր դարաշրջանի քաղաքական քարոզարշավներում համացանցի կիրառման նշանակությունը՝ օգտագործելով սոցիալական և նոր մեդիայի տարբեր ձևեր (ներառյալ Ֆեյսբուքը, Յութուբը և հատուկ ստեղծված սոցիալական ցանցային համակարգը)՝ նոր թիրախային խմբերի հասնելու համար։ Քարոզարշավի սոցիալական կայքը՝ my.BarackObama.com-ը, կիրառեց ցածրարժեք և արդյունավետ մեթոդ՝ ընտրողների մոբիլիզացման և տարբեր ընտրական խմբերի մասնակցության բարձրացման համար։

Այս նոր մեդիան չափազանց արդյունավետ էր երիտասարդ ընտրողների շրջանում հասանելիություն ապահովելու համար՝ միաժամանակ օգնելով տարբեր խմբերի կազմակերպվել և խթանել իրենց մասնակցությունը։ Ջոն Սայդսը «Campaigns and Elections» («Քարոզարշավներ և ընտրություններ») գրքում նույնպես անդրադառնում է այս երևույթին՝ 235-րդ էջում նշելով․ «Առցանց համայնքները դեռևս կարող են խթանել քարոզարշավներին մասնակցությունը․ Ֆեյսբուքում իրականացված լայնածավալ փորձերը ցույց են տվել, որ այն օգտատերերը, ովքեր տեսել են, որ իրենց ֆեյսբուքյան ընկերները նշել են իրենց քվեարկության մասնակցության մասին, իրենք նույնպես փոքր-ինչ ավելի հավանական է, որ կմասնակցեն քվեարկությանը։ Սակայն կան նաև ապացույցներ, որ Ֆեյսբուքում կամ Թվիթերում որևէ նպատակի համար պարզապես խորհրդանշական հանրային աջակցություն ցուցաբերելը կարող է նվազեցնել իրական՝ անցանց քարոզարշավային գործունեությանը մասնակցելու հավանականությունը» (Սայդս, 2018)։

Այսօր առցանց ընտրական քարոզարշավների տեղեկատվությունը կարող է տարածվել հարուստ տեղեկատվական ձևաչափով՝ քարոզարշավային վայրէջքային էջերի միջոցով՝ ներառելով Google-ի հարուստ հատվածները, կառուցվածքային տվյալները, սոցիալական մեդիայի բաց գրաֆները և հանդիպումների աջակցող ֆայլերի ձևաչափերը YouTube-ի համար։

Բարձր արդյունավետությամբ կիրառումը և ալգորիթմների արդյունավետ ինտեգրումը դառնում են այս համակարգի հիմնական գործոնները։ Տեխնոլոգիաների այս համադրումը հնարավորություն է տալիս քարոզարշավային տեղեկատվությանը հասնել լայն լսարանի վայրկյանների ընթացքում։ Այս մոտեցումը հաջողությամբ փորձարկվել և կիրառվել է 2015 թվականի Արուվիկկարանի ընտրություններում և 2020 թվականի Կերալայի ընտրություններում։

Մարկուս Ջիավանին՝ սոցիալական մեդիայի խորհրդատու, բլոկչեյնի մշակող և 2015 թվականի Դենվերի քաղաքապետի ընտրություններում երկրորդ տեղը զբաղեցրած թեկնածուն, առաջիններից էր, ով գրանցվեց 2019 թվականի ընտրություններին մասնակցելու համար։ Մարկուս Ջիավանին քարոզարշավների վերլուծության և կառավարման համար օգտագործում էր առաջադեմ ալգորիթմներ, արհեստական բանականություն և ձայնային ինդեքսավորման կանխատեսման մեթոդներ։

### Հաստինգ

Հաստինգը կամ «հաստինգները» սկզբնապես ֆիզիկական հարթակ էր, որտեղից ներկայացուցիչները ներկայացնում էին իրենց տեսակետները կամ քվեարկում էին խորհրդարանական կամ այլ ընտրական մարմնի առջև։ Բառակապակցական իմաստով այս տերմինը ներկայում կարող է վերաբերել ցանկացած միջոցառման, օրինակ՝ բանավեճերի կամ ելույթների, որոնք անցկացվում են ընտրական քարոզարշավի ընթացքում և որոնց մասնակցում են մեկ կամ մի քանի ներկայացուցիչ թեկնածուներ։ Ժամանակակից կիրառության մեջ այն նշանակում է քարոզարշավային շրջագայություն Կանադայում և Մեծ Բրիտանիայում։

### Այլ տեխնիկաներ

NDP-ի առաջնորդ Ջեք Լեյթոնը և Քվեբեկյան բլոկի առաջնորդ Ժիլ Դյուսեպը ողջունում են երեխաներին՝ ավանդական քարոզարշավային գործողություն, Քվեբեկի ազգային տոնի ընթացքում Մոնրեալում
* Հանրության անդամներին անմիջականորեն գրավոր դիմելը (կամ մասնագիտացված մարքեթինգային ընկերության միջոցով, կամ՝ հատկապես փոքրածավալ քարոզարշավների դեպքում, կամավորների օգնությամբ)
* Թռուցիկների տարածման կամ թերթերի վաճառքի միջոցով
* Ընտրական պաստառներ
* Հեռախոսային քարոզչություն
* Կայքերի, առցանց համայնքների և նպատակային կամ չպահանջված զանգվածային էլեկտրոնային նամակների միջոցով
* Նոր տեխնիկայի՝ միկրոթիրախավորումի միջոցով, որը օգնում է բացահայտել և թիրախավորել ընտրողների փոքր ժողովրդագրական խմբերը
* Ուիսլթոփ շրջագայությունի միջոցով՝ մի քանի փոքր քաղաքներում իրականացվող կարճատև հանդիպումների շարք
* Քաղաքական մրցակիցների քարոզարշավային հնարավորությունները սահմանափակելու միջոցով՝ կիրառելով այնպիսի մեթոդներ, ինչպիսիք են հակահանրահավաքները, մրցակից կուսակցությունների հանդիպումների բողոքարկային ակցիաները կամ մրցակից թեկնածուների գրասենյակները խանգարող հեռախոսազանգերով ծանրաբեռնելը (ներկայացուցչական ժողովրդավարություններում գործող քաղաքական կուսակցությունների մեծ մասը հրապարակայնորեն հեռու է մնում նման խանգարող և բարոյահոգեբանական ազդեցություն ունեցող մարտավարություններից, բացառությամբ այն կուսակցությունների, որոնք իրենց բնորոշում են որպես ակտիվիստական)։

* Այլ հայտնի կուսակցական անդամների աջակցությունն օգտագործելը՝ աջակցությունը մեծացնելու նպատակով
* Քարոզարշավային ներկայացուցիչ օգտագործելը՝ հայտնի անձի կամ ազդեցիկ մարդու, որը քարոզարշավ է իրականացնում թեկնածուի անունից
* Մնալ թեկնածուի բնակավայրին մոտ կամ տանը՝ ելույթներ ունենալու համար այն աջակիցների առջև, որոնք այցելում են նրան՝ որպես տան շքամուտքի քարոզարշավի մաս
* Փոստային քվեարկությունը, որը նախկինում հայտնի էր որպես «բացակա ընտրողների քվեաթերթիկներ», զգալիորեն մեծացրել է իր նշանակությունը որպես ընտրական գործիք։ Շատ նահանգներում քարոզարշավները պետք է ունենան ռազմավարություն՝ վաղաժամ քվեարկության վրա ազդեցություն գործելու համար։
* Պաշտոնական քարոզարշավային ապրանքների վաճառքը՝ մրցակցի հանրաճանաչությունը քարոզարշավային նվիրատվությունների, կամավորների ներգրավման և անվճար գովազդի վերածելու միջոց։

## Քարոզարշավների տեսակներ

### Տեղեկատվական քարոզարշավ

Պահպանողական կուսակցության կողմից ներկայացված քաղաքական քարոզարշավային բրոշյուր՝ Լոնդոնի քաղաքապետի ընտրությունների համար
Տեղեկատվական քարոզարշավը քաղաքական քարոզարշավի տեսակ է, որը նախատեսված է հանրային իրազեկվածությունը բարձրացնելու և թեկնածուի (կամ նրա կուսակցության) դիրքորոշումների նկատմամբ աջակցություն ձևավորելու համար։

Այն ավելի ակտիվ է, քան «թղթային քարոզարշավը», որը հիմնականում սահմանափակվում է ընտրացուցակում ընդգրկվելու համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի ներկայացմամբ, սակայն ավելի քիչ ինտենսիվ է, քան մրցակցային քարոզարշավը, որի նպատակն է իրականում հաղթել ընտրություններում և ստանալ պաշտոն։ Տեղեկատվական քարոզարշավը սովորաբար կենտրոնանում է ցածրարժեք տարածման միջոցների վրա, ինչպիսիք են մամուլի հաղորդագրությունները, թերթերում հարցազրույցներ տալը, տնետուն տարածման համար բրոշյուրներ պատրաստելը, ընտրական աշխատողների կազմակերպումը և այլն։

### Թղթային քարոզարշավ

Թղթային քարոզարշավը քաղաքական քարոզարշավ է, որի ընթացքում թեկնածուն միայն ներկայացնում է ընտրություններին մասնակցելու և քվեաթերթիկում ընդգրկվելու համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը։

Նման խորհրդանշական քայլի նպատակը կարող է լինել փոքր քաղաքական կուսակցության անվան ճանաչելիության բարձրացումը, որոշակի գաղափարախոսություն ունեցող ընտրողներին իրենց դիրքորոշմանը համապատասխան քվեարկելու հնարավորություն տալը կամ ապահովելը, որ կուսակցությունը յուրաքանչյուր ընտրատարածքում ունենա թեկնածու։ Այն կարող է լինել նաև լրատվամիջոցների ուշադրությունը գրավելու ծախսարդյունավետ միջոց։

## Ազդեցություններ

2018 թվականի ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է *American Political Science Review* ամսագրում, ցույց է տվել, որ ընդհանուր ընտրություններում քարոզարշավները «ընդհանուր առմամբ ունեն զրոյական միջին ազդեցություն»։

Ուսումնասիրությունը բացահայտել է երկու դեպք, երբ քարոզարշավն արդյունավետ է եղել․ «Առաջին՝ երբ թեկնածուները զբաղեցնում են անսովոր կերպով ոչ հանրաճանաչ դիրքորոշումներ, և քարոզարշավները մեծ ջանքեր են ներդնում համոզման ենթակա ընտրողներին բացահայտելու համար։ Երկրորդ՝ երբ քարոզարշավները կապ են հաստատում ընտրողների հետ ընտրության օրվանից շատ առաջ և անմիջապես չափում են ազդեցությունը, թեև այս վաղ համոզման ազդեցությունը ժամանակի ընթացքում նվազում է»։

Ընտրական քարոզարշավի արդյունավետությունը գնահատելը դժվար է նաև այն պատճառով, որ շատ մարդիկ արդեն վաղուց գիտեն, թե ում են ցանկանում քվեարկել՝ դեռ մինչև քարոզարշավների մեկնարկը։ Ընտրողները ավելի հավանական է, որ կաջակցեն այն թեկնածուին, որի արժեքները առավելագույնս համապատասխանում են իրենց սեփական համոզմունքներին։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կուսակցական նախընտրությունների փոփոխությունները հաճախ կապված են այն բանի հետ, թե ինչպես է ընտրողը գնահատում իր կուսակցության գործունեությունը քարոզարշավի մեկնարկից դեռ տարիներ առաջ։

Մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ 2017 թվականի Ավստրիայի օրենսդրական ընտրությունների ընթացքում ընտրողների 31%-ը նշել է, որ ընտրական քարոզարշավի ընթացքում կամ ձևավորել է, կամ փոխել է իր կուսակցական նախընտրությունը։ Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է տվյալներ, որոնք ցույց են տալիս, որ Ավստրիայի հիմնական կուսակցությունները տարբեր մակարդակի աջակցություն են ստացել ընտրողների անցումների արդյունքում՝ այդպիսով ապացուցելով, որ ընտրական քարոզարշավը որոշակի ազդեցություն ունի, սակայն այդ ազդեցությունը տարբեր կուսակցությունների դեպքում տարբեր է՝ կախված այնպիսի գործոններից, ինչպիսիք են լրատվամիջոցներում ներկայությունը։

### Ծախսեր

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահական քարոզարշավների վերաբերյալ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ առանձին նահանգում 10 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ծախսային առավելությունը կարող է քարոզարշավին ապահովել մոտավորապես 27 000 հավելյալ ձայն տվյալ նահանգում, ինչը կարող է բավարար լինել սերտ մրցապայքարում հաղթելու համար։ Ընտրական այլ՝ ավելի ցածր մակարդակի մրցապայքարներում ծախսերը ավելի մեծ նշանակություն ունեն։ Գիտնականները գնահատել են, որ 2 միլիոն ԱՄՆ դոլարի առավելությունը կարող է Սենատի ընտրական քարոզարշավին ապահովել 10 000 հավելյալ ձայն։

### Նախագահական քարոզարշավներ

Քաղաքագիտության ոլորտում իրականացված բազմաթիվ հետազոտություններ ընդգծում են, որ «հիմնարար գործոնները»՝ տնտեսության վիճակը, արդյոք երկիրը գտնվում է պատերազմի մեջ, թե ոչ, որքան երկար է նախագահի կուսակցությունը զբաղեցրել իշխանությունը, և թե որ թեկնածուն է գաղափարապես ավելի չափավոր, կարող են կանխատեսել նախագահական ընտրությունների արդյունքները։ Այնուամենայնիվ, քարոզարշավները կարող են անհրաժեշտ լինել՝ քիչ տեղեկացված ընտրողներին այդ հիմնարար գործոնների մասին իրազեկելու համար, ինչի արդյունքում ընտրությունների ընթացքում դրանց ազդեցությունը գնալով ավելի կանխատեսելի է դառնում ընտրողների նախընտրությունների վրա։

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ «2012 թվականի նախագահական քարոզարշավները բարձրացրել են մասնակցությունը բարձր թիրախավորված նահանգներում միջինը 7–8 տոկոսային կետով, ինչը վկայում է այն մասին, որ ժամանակակից քարոզարշավները կարող են զգալիորեն փոխել ինչպես ընտրողների մասնակցության մակարդակը, այնպես էլ քվեարկող բնակչության կազմը»։

#### Ազգային համագումարներ

Քաղաքագիտության ոլորտում առկա գիտական գրականության մեջ ընդունված տեսակետն այն է, որ ազգային համագումարները սովորաբար ունեն չափելի ազդեցություն նախագահական ընտրությունների վրա, և այդ ազդեցությունը համեմատաբար կայուն է ու ժամանակի ընթացքում արագ չի նվազում։

#### Նախագահական և փոխնախագահական բանավեճեր

Հետազոտությունները տարբեր արդյունքներ են ներկայացնում բանավեճերի հստակ ազդեցության վերաբերյալ։ Փոխանակ հեռուստադիտողներին խրախուսելու վերանայել իրենց քաղաքական տեսակետները՝ հիմնվելով առավել համոզիչ փաստարկների վրա, դիտողները հաճախ իրենց դիրքորոշումները փոփոխում են միայն այն չափով, որ դրանք համապատասխանեն իրենց նախընտրած թեկնածուի արտահայտած տեսակետներին։

#### Նախագահական նախնական ընտրություններ

Նախագահական նախնական ընտրությունների արդյունքների վրա հիմնարար գործոններն ավելի քիչ նշանակություն ունեն։ Տարածված տեսություններից մեկի համաձայն՝ նախագահական նախնական ընտրությունների արդյունքները մեծապես պայմանավորված են կուսակցական վերնախավերի նախընտրություններով։ Նախագահական նախնական ընտրությունները, հետևաբար, ավելի քիչ կանխատեսելի են, քանի որ տարբեր տեսակի իրադարձություններ կարող են ազդել կուսակցական վերնախավերի՝ թեկնածուների հաղթունակության և հեռանկարների վերաբերյալ ընկալումների վրա։ Սխալ հայտարարությունները, բանավեճերը և լրատվամիջոցների ձևավորած քաղաքական պատմությունները նախնական ընտրություններում ավելի մեծ դեր են խաղում, քան նախագահական ընդհանուր ընտրություններում։

### Ռազմավարություններ

2022 թվականին Նյու Հեմփշիրում անցկացված համայնքային ընտրությունների ժամանակ քվեարկության վայրի մոտ իրականացվող ընտրական քարոզչություն
Ավանդական դաշտային քարոզարշավը և ընտրողների հետ անմիջական կապի հաստատումը շարունակում են մնալ ամենաարդյունավետ ռազմավարություններից: Որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ տնետուն այցելությունները կարող են ընտրողների մասնակցությունը բարձրացնել մինչև 10 տոկոսով, իսկ հեռախոսազանգերը՝ մինչև 4 տոկոսով: Մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տալիս, որ բակային ընտրական ցուցանակները ընտրողների ձայների մասնաբաժինը մեծացնում են 1,7 տոկոսային կետով:

Ընտրողների մասնակցությունը խթանելու ավելի քան 200 փորձերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ամենաարդյունավետ մեթոդները անձնական շփման վրա հիմնված մեթոդներն են․ տնետուն իրականացվող քարոզչությունը միջինում բարձրացնում է մասնակցությունը մոտ 2,5 տոկոսային կետով, կամավորների կողմից իրականացվող հեռախոսազանգերը՝ մոտ 1,9 կետով, մինչդեռ առևտրային հեռախոսային կենտրոններից իրականացվող զանգերը՝ մոտ 1,0 կետով։ Ավտոմատացված հեռախոսային հաղորդագրությունները արդյունավետ չեն համարվում:

Քարոզչություն իրականացնելու համար այլ նահանգներից ներգրավված կամավորների օգտագործումը ընտրողների մասնակցության բարձրացման հարցում ավելի քիչ արդյունավետ է, քան տեղական և հատուկ պատրաստված կամավորների ներգրավումը: Քարոզարշավների ընթացքում կիրառվում են նաև բազմաթիվ այլ ռազմավարություններ, որոնք ուղղված են որոշակի խմբերի ընտրողների թիրախավորմանը և նրանց աջակցությունը ձեռք բերելուն։ Որոշ դեպքերում մարդիկ նաև վարձատրվում են՝ օգնելու թեկնածուներին համոզել ընտրողներին աջակցել որոշակի քաղաքական ուղղության կամ կողմի։

*Campaigns and Elections* («Քարոզարշավներ և ընտրություններ») գրքում հեղինակ Ջոն Սայդսը նշում է․ «Քարոզարշավները ներառում են տարբեր դերակատարների։ Առավել տեսանելի են հենց թեկնածուները։ Նրանց ռազմավարական ընտրությունները ներառում են քարոզարշավի յուրաքանչյուր կողմը՝ արդյոք առաջադրվել սկզբում, թե ոչ, ինչ հարցեր ընդգծել, ինչպիսի հատուկ ուղերձներ կամ թեմաներ ներկայացնել, ինչ տեսակի լրատվամիջոցներ օգտագործել և որ քաղաքացիներին թիրախավորել»։

Քաղաքագետներ Դոնալդ Գրինը և Ալան Գերբերը նշում են, որ մեկ ձայն ապահովելու համար ծախսերը տարբեր են՝ կախված օգտագործվող մեթոդից․ տնետուն այցելությունների միջոցով մեկ ձայնի ապահովումը արժենում է մոտ 31 դոլար, ուղղակի փոստային նյութերի ուղարկման միջոցով՝ 91–137 դոլար, թռուցիկների տարածման միջոցով՝ 47 դոլար, առևտրային հեռախոսային կենտրոնների միջոցով՝ 58–125 դոլար, իսկ կամավորների կողմից իրականացվող հեռախոսային զանգերի միջոցով՝ 20–35 դոլար։

2018 թվականին *American Economic Review* ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրությունը պարզել է, որ Ֆրանսուա Օլանդի 2012 թվականի Ֆրանսիայի նախագահական ընտրությունների քարոզարշավի շրջանակում իրականացված տնետուն այցելությունները «չեն ազդել ընտրողների մասնակցության վրա, սակայն մեծացրել են Օլանդի ձայների մասնաբաժինը առաջին փուլում և կազմել նրա հաղթանակի տարբերության մեկ քառորդը երկրորդ փուլում։ Այցելությունների ազդեցությունը պահպանվել է նաև հետագա ընտրություններում՝ վկայելով երկարատև համոզման ազդեցության մասին»:

Մեկ այլ՝ 2018 թվականի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ ընտրողների մասնակցությունը խթանող կրկնվող հեռախոսազանգերը ունեն նվազող ազդեցություն, սակայն յուրաքանչյուր լրացուցիչ զանգ բարձրացնում է քվեարկելու հավանականությունը 0,6–1,0 տոկոսային կետով:

Մեկ այլ 2018 թվականի հետազոտության համաձայն՝ Միացյալ Թագավորության ընտրություններում «կուսակցական թռուցիկները բարձրացնում են ընտրողների մասնակցությունը 4,3 տոկոսային կետով, մինչդեռ տնետուն քարոզչությունը տալիս է միայն փոքր լրացուցիչ ազդեցություն՝ 0,6 տոկոսային կետ»:

2016 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ թեկնածուների կողմից նահանգներ կատարած այցելությունները ունեն սահմանափակ ազդեցություն․ «այցելությունները առավել արդյունավետ են ազգային մակարդակում և մրցակցային նահանգներում լրատվական լուսաբանման վրա ազդեցություն ունենալու տեսանկյունից։ Սակայն դրանց ազդեցությունը հենց ընտրողների վրա շատ ավելի փոքր է, քան հաճախ պնդում են խորհրդատուները, և այցելությունները, կարծես թե, որևէ ազդեցություն չեն ունենում այն տարածքներում, որոնք դուրս են այն շուկայից, որտեղ տեղի է ունեցել այցը»:

Ուսումնասիրության հեղինակները նշում են, որ քարոզարշավների համար ավելի արդյունավետ կարող է լինել այցելել այն շրջաններ, որտեղ գտնվում են մեծահարուստ աջակիցներն ու դոնորները՝ դրամահավաքի նպատակով, իսկ մարդաշատ նահանգներում կազմակերպել հանրահավաքներ՝ ազգային մամուլի ուշադրությունը գրավելու և լրացուցիչ ֆինանսական աջակցություն ստանալու համար:

2005 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ այլ գործոնների ազդեցությունը հաշվի առնելուց հետո քարոզարշավային այցելությունները վիճակագրորեն նշանակալի ազդեցություն չեն ունեցել ընտրողների մասնակցության վրա 1992, 1996 և 2000 թվականների ընտրություններում:

Մյուս կողմից, 2017 թվականի հետազոտությունը, որը վերաբերում է 1948 թվականի նախագահական ընտրություններին, ներկայացնում է «ուժեղ ապացույցներ, որ թեկնածուների այցելությունները կարող են ազդել ընտրությունների արդյունքների վրա»:

Այլ հետազոտություններ ևս ներկայացնում են ապացույցներ, որ քարոզարշավային այցելությունները կարող են մեծացնել թեկնածուի ստացած ձայների մասնաբաժինը:

Քարոզարշավները կարող են նաև հիմնվել ռազմավարականորեն տեղակայված դաշտային գրասենյակների վրա՝ ձայներ ձեռք բերելու նպատակով։ Բարաք Օբամայի 2008 թվականի քարոզարշավի ընթացքում դաշտային գրասենյակների լայնածավալ օգտագործումը համարվել է կարևոր գործոն Ինդիանա և Հյուսիսային Կարոլինա նահանգներում հաղթանակ ապահովելու համար:

2012 թվականի քարոզարշավի ընթացքում Օբամայի թիմի կողմից բացված յուրաքանչյուր դաշտային գրասենյակ նրան ապահովել է ձայների մասնաբաժնի մոտավորապես 0,3 տոկոսային կետով աճ:

Ըստ մեկ ուսումնասիրության՝ դաշտային գրասենյակի միջոցով մեկ ձայնի ապահովման արժեքը կազմում է մոտ 49,40 դոլար:

2024 թվականի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ «քարոզարշավային գրասենյակները թեկնածուներին օգնում են փոքր, բայց նշանակալի ձևերով՝ ապահովելով թեկնածուի ձայների մասնաբաժնի չափելի, թեև համեստ աճ այն տարածքներում, որտեղ դրանք բացվում են։ Դաշտային գրասենյակները կարող են մեծացնել թեկնածուի ստացած ձայների մասնաբաժինը, սակայն դրանց արժեքը տարբեր է կուսակցությունների միջև․ դեմոկրատները ավելի մեծ օգուտ են ստանում մրցակցային նահանգներում և խիտ բնակեցված տարածքներում, մինչդեռ հանրապետականների՝ վերջին տարիներին հիմնականում գյուղական բնակավայրերում կենտրոնացած աջակցության բազան դժվարություններ է ստեղծում անձնական կազմակերպման առավելությունները առավելագույնի հասցնելու համար»:

2020 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ ընտրողներին ուղղված հաղորդագրությունների վրա կատարվող քարոզարշավային ծախսերը ազդեցություն են ունենում թեկնածուների նկատմամբ ընտրողների աջակցության մակարդակի վրա: Մեկ այլ՝ 2020 թվականի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ քաղաքական գովազդն ունի փոքր ազդեցություն՝ անկախ դրա կիրառման համատեքստից, հաղորդագրության բովանդակությունից, ուղարկողից և ստացողից: 2022 թվականի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ընտրողները կարող են փոխել իրենց աջակցությունը թեկնածուների նկատմամբ, երբ նրանք ստանում են նոր տեղեկատվություն: Քաղաքագիտության ոլորտում իրականացված հետազոտությունները ընդհանուր առմամբ ցույց են տալիս, որ բացասական գովազդը (որը ժամանակի ընթացքում ավելի լայն տարածում է ստացել) արդյունավետ չէ ոչ հակառակորդի աջակցությունը, ոչ էլ նրա օգտին ընտրողների մասնակցությունը նվազեցնելու տեսանկյունից:

2021 թվականի ուսումնասիրությունը, որը հրապարակվել է *American Political Science Review* ամսագրում, ցույց է տվել, որ հեռուստատեսային քարոզարշավային գովազդները ազդում են ընտրությունների արդյունքների վրա, հատկապես՝ ավելի ցածր մակարդակի ընտրություններում: Քաղաքագետներ Սթիվեն Անսոլաբեհերեն և Շանտո Իյենգարը նշում են, որ բացասական գովազդը, այնուամենայնիվ, կարող է նպաստել ընդհանուր ընտրողների մասնակցության նվազմանը: 2019 թվականի ուսումնասիրությունը, որը վերաբերում էր 2016 թվականի Բեռլինի նահանգային ընտրությունների քարոզարշավում կուսակցության կողմից իրականացված առցանց քաղաքական գովազդին, ցույց է տվել, որ առցանց գովազդային քարոզարշավը «ավելացրել է կուսակցության ձայների մասնաբաժինը 0,7 տոկոսային կետով», և որ փաստերի վրա հիմնված գովազդներն ավելի արդյունավետ են եղել, քան հուզական բնույթի գովազդները:

## Պատմություն

*Ուիլյամ Յուարտ Գլադստոնի դիմանկարը*՝ Ջոն Էվերեթ Միլլեի հեղինակությամբ, 1879 թվականին՝ Միդլոթյան քարոզարշավի ընթացքում
Քաղաքական քարոզարշավները գոյություն են ունեցել այնքան ժամանակ, որքան գոյություն են ունեցել իրազեկ քաղաքացիներ, որոնց շրջանում հնարավոր է եղել քարոզչական գործունեություն իրականացնել։ Ժողովրդավարական հասարակություններում անցկացվում են կանոնավոր ընտրական քարոզարշավներ, սակայն քաղաքական քարոզարշավ կարող է իրականացվել նաև ոչ ժողովրդավարական համակարգերում՝ որոշակի հարցերի շուրջ, եթե թույլատրվում է խոսքի ազատությունը։

Հաճախ լայնածավալ քաղաքական արշավները սկսվում են առավել թույլ ներկայացված խմբերի կամ հակահաստատողական դիրքորոշումներ ունեցող ուժերի կողմից՝ ի հակադրություն ավելի ազդեցիկ շահերի, որոնք իրենց գործողությունների առաջին միջոցը սովորաբար դարձնում են լոբբինգը։ Քաղաքական քարոզարշավների երևույթը սերտորեն կապված է շահերի խմբերի և քաղաքական կուսակցությունների գործունեության հետ։

Առաջին ժամանակակից քարոզարշավը հաճախ համարվում է Ուիլյամ Յուարտ Գլադստոնի Միդլոթյան քարոզարշավը՝ 1878–1880 թվականներին, թեև 19-րդ դարում կարող էին գոյություն ունենալ նաև այլ վաղ օրինակներ, որոնք արդեն ունեին ժամանակակից քարոզարշավների բնորոշ հատկանիշներ։

1896 թվականի Ուիլյամ ՄաքՔինլիի նախագահական քարոզարշավը հիմք դրեց ժամանակակից քաղաքական քարոզարշավների զարգացմանը:

### ԱՄՆ-ում ընտրական քարոզարշավների պատմություն

19-րդ դարում ամերիկյան նախագահական թեկնածուները հազվադեպ էին ճանապարհորդում կամ ելույթներ ունենում՝ իրենց թեկնածությունն աջակցելու նպատակով։ Մինչև 1904 թվականը միայն ութ խոշոր նախագահական թեկնածուներ էին նման կերպ մասնակցում քարոզարշավներին՝ Ուիլյամ Հենրի Հարիսոնը 1840 թվականին, Ուինֆիլդ Սքոթը 1852 թվականին, Սթիվեն Ա. Դուգլասը 1860 թվականին, Հորացիո Սեյմուրը 1868 թվականին, Հորաս Գրիլին 1872 թվականին, Ջեյմս Ա. Գարֆիլդը 1880 թվականին, Ջեյմս Գ. Բլեյնը 1884 թվականին, Ուիլյամ Ջենինգս Բրայանը 1896 և 1900 թվականներին, ինչպես նաև Ալթոն Բ. Փարքերը 1904 թվականին:

Այդ ժամանակից հետո գրեթե բոլոր խոշոր նախագահական թեկնածուները սկսեցին ակտիվորեն ճանապարհորդել և հանրային ելույթներ ունենալ իրենց քարոզարշավների ընթացքում՝ բացառությամբ Կալվին Քուլիջի, որը 1924 թվականի նախագահական ընտրություններում չօգտագործեց նման մոտեցում:

1896 թվականին Ուիլյամ ՄաքՔինլին իր քարոզարշավում ներգրավեց Մարկուս Ա. Հաննայի աջակցությունը։ Հաննան մշակեց ռազմավարություն, որի նպատակն էր ընտրողներին ուղղորդել դեպի ՄաքՔինլիի թեկնածությունը և ակտիվացնել նրա աջակցության բազան։ Արդյունքում ՄաքՔինլին հաղթեց ընտրություններում՝ ստանալով ձայների 51 տոկոսը: Նոր տեխնոլոգիաների զարգացումն ամբողջությամբ փոխել է քաղաքական քարոզարշավների կազմակերպման և իրականացման եղանակները։ 20-րդ դարի վերջին քարոզարշավները սկսեցին ավելի մեծ չափով օգտագործել հեռուստատեսային և ռադիոհաղորդումները։ 2000-ականների սկզբին լայն տարածում ստացան ինտերակտիվ կայքերը։

Մինչև 2008 թվականը քարոզարշավների աշխարհը հասանելի դարձավ միլիոնավոր մարդկանց համար՝ ինտերնետի և սոցիալական մեդիայի հարթակների միջոցով։ 2008 թվականը համարվում է թվային ընտրությունների նոր դարաշրջանի սկիզբ, քանի որ տեղեկատվության տարածումն ու շրջանառությունը դարձան չափազանց արագ և լայնածավալ:

## Քաղաքական քարոզարշավ Հայաստանում

Հայաստանում քաղաքական քարոզարշավները վերջին տարիներին դարձել են հասարակական և քաղաքական ուսումնասիրությունների կարևոր թեմա։ Հատկապես 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների նախընտրական գործընթացը դիտարկվել է ինչպես տեղական, այնպես էլ միջազգային կառույցների կողմից՝ որպես քաղաքական մրցակցության, տեղեկատվական պայքարի և արտաքին ազդեցությունների համադրման օրինակ։

Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ քարոզարշավը բնութագրվել է մի քանի հիմնական երևույթներով՝ մեդիայի բարձր բևեռացմամբ, սոցիալական ցանցերի ակտիվ օգտագործմամբ, բացասական քարոզչության տարածմամբ, արտաքին տեղեկատվական ազդեցության փորձերով և քաղաքական ֆինանսավորման թափանցիկության խնդիրներով։

### Մեդիայի դեր և քարոզարշավի ինտենսիվություն

2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների պաշտոնական քարոզարշավի ընթացքում քաղաքական պայքարը մեծապես տեղափոխվել էր մեդիա և սոցիալական ցանցեր։ «Ռեգիոն» կենտրոնի ուսումնասիրության համաձայն՝ ընտրություններին վերաբերող նյութերի քանակը զգալիորեն աճել էր ինչպես լրատվամիջոցներում, այնպես էլ քաղաքական ուժերի Facebook-յան էջերում։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվել էին հինգ լրատվամիջոցներ՝ Aravot.am, Civilnet.am, Factor.am, Azatutyun.am և Sputnik Արմենիա, ինչպես նաև 18 քաղաքական ուժերի սոցիալական էջեր։ Ընդհանուր առմամբ վերլուծվել էր ավելի քան 8000 հրապարակում։ Քարոզարշավի մեդիա ակտիվությունը տարբեր քաղաքական ուժերի միջև հավասարաչափ չէր բաշխվել։

Առավել ակտիվ լուսաբանված և ներկայացված ուժերն էին՝

Հայաստան դաշինքը՝ մոտ 19%,

Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցությունը՝ մոտ 14%,

Ազգային ժողովրդավարական բևեռը՝ մոտ 11%։

Միջին ակտիվություն ցուցաբերել էին՝ Միասնության թևերը (7%), Ուժեղ Հայաստանը (5%), Հայ ազգային կոնգրեսը (5%), Լուսավոր Հայաստան կուսակցությունը (5%)։ Ավելի քիչ մեդիա ներկայություն էին ունեցել մի շարք այլ քաղաքական ուժեր՝ ԲՀԿ (2%), Բոլորին դեմ եմ (2%), այլ ուժեր (1% և ավելի ցածր)։ Այս պատկերը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից քարոզարշավներում կարևոր դեր է խաղում ոչ միայն քաղաքական ծրագրերի բովանդակությունը, այլև տեղեկատվական դաշտում ներկայանալու կարողությունը։

2026 թվականի քարոզարշավի հիմնական առանձնահատկություններից մեկը մրցակիցների դեմ ուղղված բացասական քարոզչության լայն տարածումն էր։ Շատ դեպքերում քաղաքական ուժերը կենտրոնանում էին ոչ այնքան սեփական ծրագրերի ներկայացման, որքան հակառակորդների քննադատության վրա։ Օգտագործվում էին տարբեր մեթոդներ՝ անձնական քննադատություն, քաղաքական պիտակավորում, մեղադրանքներ, վիրավորական արտահայտություններ, վախի և անվստահության ձևավորում։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ հատկապես իշխող Քաղաքացիական պայմանագիր կուսակցության դեմ ուղղված բացասական հիշատակումները զգալի տեղ էին զբաղեցնում տարբեր լրատվամիջոցներում։ Օրինակ՝ բացասական հրապարակումների բաժինը կազմել է մոտավորապես՝ Aravot.am-ում՝ 88%, Sputnik Արմենիայում՝ 82%, Azatutyun.am-ում՝ 67%, Civilnet.am-ում՝ 66%, Factor.am-ում՝ 57%։ Այս երևույթը ցույց է տալիս, որ ընտրական մրցակցությունը հաճախ վերածվում է ոչ միայն գաղափարների պայքարի, այլև քաղաքական հակադրությունների տարածման։

### Արտաքին ազդեցություն և տեղեկատվական պայքար

Ընտրական գործընթացների ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրության արժանացավ արտաքին տեղեկատվական ազդեցության թեման։ Մի շարք միջազգային հետազոտություններ նշել են, որ Հայաստանում ակտիվացել էին ապատեղեկատվական ցանցեր, որոնք փորձում էին ազդել հանրային կարծիքի վրա։ Մասնավորապես հիշատակվել են Storm-1516, Matryoshka և Doppelganger անուններով հայտնի ցանցերը։

Դրանց տարածած նյութերում հաճախ շրջանառվում էին պնդումներ՝ ընտրությունների հնարավոր կեղծման մասին, իշխանությունների արտաքին կապերի վերաբերյալ, Հայաստանի արտաքին քաղաքական ուղղության շուրջ դավադրական մեկնաբանությունների մասին։ Փորձագետների գնահատմամբ՝ նման գործողությունները հիմնականում նպատակ ունեն ոչ թե կոնկրետ քաղաքական ուժի աջակցել, այլ հասարակության շրջանում անվստահություն և բևեռացում ստեղծել։

2026 թվականի ընտրությունների ընթացքում արտաքին քաղաքականությունը դարձավ գլխավոր քննարկվող թեմաներից մեկը։ Քարոզարշավի ընթացքում քաղաքական ուժերը հաճախ անդրադառնում էին՝ Հայաստանի անվտանգության խնդիրներին, տարածաշրջանային հարաբերություններին, Ռուսաստանի, Արևմուտքի և հարևան երկրների հետ հարաբերություններին։ Ընդդիմադիր ուժերի մի մասը պնդում էր, որ երկրի արտաքին քաղաքական որոշումները կարող են պայմանավորված լինել արտաքին դերակատարների ազդեցությամբ։ Միաժամանակ իշխանության ներկայացուցիչները շեշտադրում էին ինքնիշխանության և անվտանգության նոր մոտեցումների անհրաժեշտությունը։ Այս թեմաները դարձան ընտրական պայքարի կարևոր գործիք՝ հասարակության տարբեր խմբերի վրա ազդելու համար։

### Քարոզարշավի բևեռացում

Միջազգային դիտորդները, այդ թվում՝ ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ը, նշել են, որ Հայաստանի մեդիա միջավայրը հաճախ ոչ միայն լուսաբանում էր քաղաքական պայքարը, այլև ինքն էր դառնում դրա մասնակից։ Շատ լրատվական նյութերում գերակշռում էին՝ փոխադարձ մեղադրանքները, քաղաքական հակասությունները, անձնական հակամարտությունները։ Ավելի քիչ ուշադրություն էր հատկացվում կուսակցությունների ծրագրերի համեմատությանը, տնտեսական առաջարկներին կամ երկարաժամկետ զարգացման ռազմավարություններին։

#### Քաղաքական ֆինանսավորում և թափանցիկության խնդիրներ

Քարոզարշավի կարևոր խնդիրներից մեկը շարունակում է մնալ քաղաքական ֆինանսավորման վերահսկումը։ Չնայած Հայաստանի օրենսդրությունը սահմանում է խիստ սահմանափակումներ ընտրակաշառքի և քվեի գնման վերաբերյալ, դիտորդական կառույցները նշում են, որ նման ռիսկերը ամբողջությամբ չեն վերացել։ Պաշտոնական քարոզարշավի ընթացքում յուրաքանչյուր ընտրական ցուցակի ծախսերի առավելագույն սահմանաչափը սահմանվել էր մոտ 800 միլիոն դրամ, սակայն նախընտրական շրջանի ոչ պաշտոնական ծախսերը ավելի դժվար են վերահսկվում։ Սա ստեղծում է անհավասար պայմաններ քաղաքական ուժերի միջև, քանի որ ֆինանսական մեծ հնարավորություններ ունեցող խմբերը կարող են ունենալ ավելի լայն քարոզչական ազդեցություն։

#### Վարչական ռեսուրսների օգտագործման հարց

Դիտորդական զեկույցներում արձանագրվել են նաև վարչական ռեսուրսների հնարավոր չարաշահման վերաբերյալ մտահոգություններ։ Նշվել են դեպքեր, երբ նախընտրական գործընթացների ընթացքում կարող էին օգտագործվել՝ պետական համակարգի աշխատակիցների վրա ազդեցության մեխանիզմներ, տնտեսական խթաններ, ընտրողների վրա ճնշման տարբեր ձևեր։ Այս խնդիրները շարունակում են մնալ Հայաստանի ընտրական համակարգի նկատմամբ վստահության վրա ազդող գործոններից մեկը։

#### Հիբրիդային սպառնալիքներ

Ժամանակակից ընտրական գործընթացներում կարևոր դեր են ստանում ոչ միայն ավանդական քաղաքական մեթոդները, այլև թվային և տեղեկատվական ազդեցության գործիքները։ 2026 թվականի ընտրությունների համատեքստում քննարկվել են հետևյալ սպառնալիքները՝ կիբերանվտանգության խնդիրներ, կեղծ տեղեկատվության տարածում, արտաքին ֆինանսավորման հնարավոր ազդեցություն, ընտրողների վարքագծի վրա ուղղված մանիպուլյացիաներ։ Փորձագետների գնահատմամբ՝ ապագայում ընտրական գործընթացների պաշտպանությունը պահանջելու է ոչ միայն իրավական վերահսկողություն, այլև տեղեկատվական դիմադրողականության բարձրացում։

#### Քաղաքական ֆինանսավորման և օլիգարխիկ ազդեցության խնդիր

Քաղաքական համակարգի վերաբերյալ մի շարք ուսումնասիրություններ մատնանշում են, որ Հայաստանում դեռ պահպանվում է խոշոր տնտեսական խմբերի ազդեցության խնդիրը։ Ըստ այդ գնահատականների՝ սահմանափակ թվով ազդեցիկ գործարարներ ունեն մեծ տնտեսական հնարավորություններ, որոնք կարող են վերածվել քաղաքական ազդեցության։ Այս պայմաններում փոքր կամ նորաստեղծ քաղաքական ուժերը հաճախ դժվարանում են մրցակցել՝ չունենալով նույն ֆինանսական և կազմակերպական ռեսուրսները։ Արդյունքում քաղաքական դաշտում ձևավորվում է անհավասար մրցակցային միջավայր, որտեղ ընտրությունների արդյունքների վրա ազդում են ոչ միայն գաղափարները և ծրագրերը, այլև ֆինանսական հնարավորությունները։

## Ծանոթագրություններ