Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Յոշիհիքո Նոդա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| Յոշիհիքո Նոդա 野田 佳彦 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրոշ | (62-րդ) Ճապոնիայի Վարչապետ |

 |
| Սեպտեմբերի 2 2011 թվական - Դեկտեմբերի 26 2012 թվական |
| Նախորդող | Նաոտո Կան |
| Հաջորդող | Սինձո Աբե |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Դրոշ | Ճապոնիայի ֆինանսների նախարար |

 |
| Հունիսի 8 2010 - Սեպտեմբերի 2 2011 |
|   |
| Կուսակցություն՝ | Ճապոնիայի դեմոկրատական կուսակցություն |
| Կրթություն՝ | Վասեդայի համալսարան |
| Մասնագիտություն՝ | քաղաքական գործիչ և head of government |
| Ազգություն | Ճապոնացի |
| Դավանանք | Բուդիզմ |
| Ծննդյան օր | մայիսի 20, 1957(1957-05-20) (69 տարեկան) |
| Ծննդավայր |  Ճապոնիա Ֆունաբասի |
| Քաղաքացիություն |  Ճապոնիա |
| Ամուսին | Հիտոմի Նոդա |
|   |
| Կայք՝ | nodayoshi.gr.jp |
|   |
| Ինքնագիր |  |
|

**Յոշիհիքո Նոդա** (ճապ.՝ 野田佳彦 ռուս.՝ Нода, Ёсихико, մայիսի 20, 1957(1957-05-20), Ֆունաբասի, Ճապոնիա), Ճապոնացի քաղաքական գործիչ։ Ճապոնիայի 62-րդ վարչապետը (2011—2012)։

## Կենսագրություն

Յոշիհիքո Նոդան ծնվել է 1957 թվականի մայիսի 20-ին Ճապոնիայի Ֆունաբասի քաղաքում։ Նոդայի հայրը եղել է Ճապոնիայի ինքնապաշտպանական ուժերի անդամ։

1980 թվականին հաջողությամբ ավարտել է Վասեդայի Համալսարանը։ Յոթ տարի անց ընտրվել է Տիբայի պրեֆեկտուրայի ներքին պալատի կազմում։
2010 թվականի հունիսին Նոդան դառնում է Ճապոնիայի ֆինանսաների նախարարը՝ այդ պաշտոնում փոխարինելով Նաոտո Կանին։ Իր աշխատանքային գործունեության սկզբում Նոդան հայտնի է դառնում որպես ռեֆորմատոր՝ արժանանալով Ճապոնիայի Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցության՝ այն ժամանակվա քարտուղար Իտիրո Օդզավի քննադատությանը։

Դեմոկրատական կուսակցության լիդեր Նաոտո Կանի հրաժարականից (2011 թվականի օգոստոսի 26) հետո Նոդան համարվել է այդ պաշտոնի հիմնական թեկնածուներից մեկը։ 2011 թվականի օգոստոսի 29-ին Նոդան հաղթում է կուսակցական ընտրություններում՝ առաջ անցնելով իր գլխավոր մրցակից բանրի Կայէդայից։ 2011 թվականի օգոստոսի 30-ին խորհրդարանի ստորին պալատի կողմից հաստատվում է Ճապոնիայի վարչապետի պաշտոնում, իսկ սեպտեմբերի 2-ին նշանակվում է վարչապետ։ 2012 թվականի դեկտեմբերին խորհրդարանական ընտրություններում պարտվելուց անմիջապես հետո Յոշիհիքո Նոդան հայտարարում է իր՝ կուսակցության ղեկավարի պաշտոնից հրաժարվելու մասին։

## Անձնական կյանք

Յոշիհիքո Նոդան ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։
Քաղաքական գործիչը մարտարվեստի և պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի երկրպագու է։ Ունի ձյուդոյի սև գոտի։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայք
* Японский механизм продвижения серости
* Досье ИТАР-ТАСС
# Ավելացրած ժամանակ (սպորտ)

**Լրացուցիչ ժամանակը, օվերթայմը կամ էքստրա թայմը սպորտում** (անգլ.՝ Overtime, Extra Time) նախատեսված է մրցությունում հաղթողի որոշման համար, երբ մրցության հիմնական ժամանակում դա տեղի չի ունեցել։

Ֆուտբոլում այն օգտագործվում է հիմնականում փլեյ-օֆֆ փուլում, որտեղ խաղի հիմնական ժամանակը ավարտվում է ոչ-ոքի, այդ դեպքում, կապված մրցաշարի կանոններից կարող է ավելացվել լրացուցիչ ժամանակ 30 րոպե տևողությամբ, որը բաժանված է երկուական 15 րոպեանոց կեսերից, ընդ որում առաջին 15 րոպեից հետո մրցակիցները փոխվում են դարպասներով և շարունակում խաղը։ Խաղը կարող է ավարտվել ավելի շուտ քան սահմանված է լրացուցիչ ժամանակով, եթե գործում է ոսկե գոլի կամ արծաթե գոլի կանոնը։ Եթե լրացուցիչ ժամանակը նույնպես ավարտվում է ոչ ոքի, ապա հաղթողին որոշում են կամ վիճակահանության կամ 11 մետրանոցների միջոցով։
# Կենտրոնական Ամերիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Կենտրոնական Ամերիկա** իսպ.՝ América Central անգլ.՝ Central America |
|  |
|  |
| Երկրներ։ | Բելիզ, Գվատեմալա, Հոնդուրաս, Կոստա Ռիկա, Նիկարագուա, Պանամա, Սալվադոր |
| Լեզուներ։ | իսպաներեն, անգլերեն, հնդկացիական, կրեոլյան |
| Տարադրամ։ | Բելիզի դոլար, լեմպիրա, Նիկարագուայի կորդոբա, Կոստա Ռիկայի կոլոն, ԱՄՆ դոլար |
| Ժամային գոտի։ | UTC-6 (Պանամայում UTC-5) |

**Կենտրոնական Ամերիկա**, տարածաշրջան է, որը տեղակայված է Հյուսիսային Ամերիկայի և Հարավային Ամերիկայի միջև։ Շատ հաճախ տարածաշրջանը համարվում է առանձին աշխարհամաս։ Կենտրոնական Ամերիկայում ամենատարածված լեզուն՝ իսպաներենն է։ Կենտրոնական Ամերիկայում, միայն Բելիզի պաշտոնական լեզուն է անգլերենը։ Տարածաշրջանի բնակիչները հիմնականում ծագել են հնդկացիներից, ինչպես նաև եվրոպացիներից և Աֆրիկացի ստրուկներից։ Տարածաշրջանը հաճախ նաև անվանում են «Միջին Ամերիկա»։

## Քաղաքական աշխարհագրություն

Քաղաքական աշխարհագրության տեսանկյունից Կենտրոնական Ամերիկայի մեջ մտնում են հետևյալ երկրները.

Կենտրոնական Ամերիկայի երկրները իրենց մայրաքաղաքներով
* Բելիզ
* Գվատեմալա
* Հոնդուրաս
* Կոստա Ռիկա
* Նիկարագուա
* Պանամա
* Սալվադոր

## Տես նաև

* Լատինական Ամերիկա
* Հյուսիսային Ամերիկա
* Հարավային Ամերիկա
* Ամերիկա
* Նոր Աշխարհ
* Վեստ Ինդիա

## Արտաքին հղումներ

* Կենտրոնական Ամերիկայի պամտությունը
* Կենտրոնական Ամերիկա Արխիվացված 2021-10-17 Wayback Machine

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 378)։*  |
# Ղազախստանի գնդակով հոկեյի ֆեդերացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Ղազախստանի Գնդակով հոկեյի Ֆեդերացիան** (**Qazaqstan Bendı Federatsııasy**) գնդակով հոկեյ սպորտի ղեկավար մարմին է Ղազախստանում։ Այն հիմնադրվել է Նուր-Սուլթանում։ Դրա նախագահը Օրալբի Ժակսիմբետովն է, իսկ փոխնախագահը՝ Վլադիմիր Պաշկովսկին։

Գնդակով հոկեյ Ղազախստանում խաղացել են շատ տասնամյակներ, երբ երկիրը պատկանում էր Խորհրդային Միությանը։ Ալմաթիի Դինամո ղազախական ակումբը դարձավ Խորհրդային ազգային չեմպիոն 1977-ին և 1990-ին։ 1991-ին Խորհրդային Միության լուծարումից հետո, ղազախական ակումբը հիմնադրվեց 1993-ին և նույն տարում դարձավ Գնդակով հոկեյի Միջազգային Ֆեդերացիայի անդամ։ Ղազախստանի Գնդակով հոկեյի Ֆեդերացիան 2012-ին անցկացրեց Գնդակով հոկեյի Աշխարհի մրցաշարը և գովասանքի արժանացավ նախապատրաստության համար։

2017-ի սեպտեմբերին «ҚБФ» գնեց երկրի միակ մասնագիտացված ակումբը՝ Աքժայկը։

Ղազախստանի գնդակով հոկեյի ազգային հավաքականը 1995-ից մասնակցել է Աշխարհի առաջնությանը, 2015-ին վեց անգամ նվաճել է բրոնզե մեդալ։

Ֆեդերացիան հավաքականին ուղարկել է 2019-ի տղամարդկանց Ձմեռային Յունիվերսիադայի մրցախաղերին։

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայք
* Հարցազրույց նախագահ Ժակզիմբետովի հետ 2017-18 թվականների մրցաշրջանից
* Հարցազրույց նախագահ Ժակզիմբետովի հետ 2018-19 թվականների մրցաշրջանից

## Ծանոթագրություններ
# Չինաստանի Օլիմպիական կոմիտե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Չինաստանի Օլիմպիական կոմիտե** |
| --- |
|  |
| Տեսակ | ազգային օլիմպիական կոմիտե |
| Հիմնադրված է | 1951 |
| Վայր | Պեկին |
| Երկիր |  Չինաստան |
| Կայք | olympic.cn​(չին.)​(անգլ.) |

**Չինաստանի Օլիմպիական կոմիտե** (չին.` 中國奧林匹克委員會), Չինաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտե։ Հիմնադրվել է 1910 թվականին։ Դարձել է ՄՕԿ-ի անդամ 1979 թվականին։ Գրասենյակը գտնվում է Պեկինում։ Հանդիսանում է *ՄՕԿ*-ի, *ՕՍԱ*-ի և մի շարք այլ օլիմպիական կազմակերպությունների անդամ։

## Նախագահները

(սկսած 1979 թվականից)

* Չժուն Շիտուն - 1979 - 1985 թթ.
* Լի Մենհուա - 1986 - 1988 թթ.
* Հե Չժելյան - 1989 - 1994 թթ.
* ՈՒ Շաոցզու - 1995 - 1999 թթ.
* Յան Մեյմին - 2000 - 2005 թթ.
* Լյու Պեն - 2005 թ. - ներկա

## Մեդալների հավաքածուները

|  |  |
| --- | --- |
| Չինաստանի ընդհանուր մեդալների հավաքածուները |  |
| **Տարի** | **Վայր** | **Ոսկի** | **Արծաթ** | **Բրոնզ** | **Ընդհանուր** |
| 1996 |  Ատլանտա | 16 | 22 | 12 | 50 |
| 2000 |  Սիդնեյ | 28 | 16 | 14 | 58 |
| 2004 |  Աթենք | 32 | 17 | 14 | 63 |
| 2008 |  Պեկին | 51 | 21 | 28 | 100 |
| 2012 |  Լոնդոն | 38 | 27 | 23 | 88 |

## Տես նաև

* Չինաստանը օլիմպիական խաղերում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայք
# Հայաստանի շաշկու ֆեդերացիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Հայաստանի շաշկու ֆեդերացիա
 |
| --- |
| Տեսակ | մարզական ֆեդերացիա |
| Երկիր |  Հայաստան |

**Հայաստանի շաշկու ֆեդերացիա**, Հայաստանում շաշկին կարգավորող մարմինը, կառավարում է Հայաստանի օլիմպիական կոմիտեն: Ֆեդերացիայի գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Երևանում։

## Պատմություն

Հայաստանի շաշկու ֆեդերացիան ներկայումս ղեկավարում է նախագահ Ալբերտ Պողոսյանը։ Ֆեդերացիան վերահսկում է շաշկի մասնագետների պատրաստումը և կազմակերպում է Հայաստանի մասնակցությունը շաշկու եվրոպական և միջազգային մրցումներին։ 2019 թվականի նոյեմբերին ֆեդերացիան Հայաստանում հյուրընկալել է շաշկու աշխարհի գավաթը։ Ֆեդերացիան նաև կազմակերպում է ազգային մրցաշարեր և երիտասարդական մարզումներ/առաջնություններ։ Ֆեդերացիան շաշկու միջազգային ֆեդերացիայի լիիրավ անդամ է՝ «Եվրոպական դիվիզիոնի» շրջանակներում։

## Տես նաև

* Հայկական շաշկի
* Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիա
* Շախմատը Հայաստանում
* Սպորտը Հայաստանում

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Հայաստանի շաշկու ֆեդերացիան Ֆեյսբուքում
# Դիաուխի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Դիաուխի** (նաև՝*Դայաենի*), երկիր Նաիրի ցեղային միությունում։ Հին տարածաշրջան Հայկական բարձրավանդակի հյուսիսում, որը սահմանակցում էր Կողքիսի հարավային և Վանի թագավորության հյուսիսարևմտյան սահմանների հետ։ Դիաոխան հիշատակվում է միջինարևելյան աղբյուրներում դեռ մ.թ.ա. 12-8-րդ դարերում։ Ասորական գրերում հիշատակվում է որպես *Դիաենա*։ Ավելի ուշ հին հույները տեղի բնակիչներին անվանում են «տաոխներ» (սրանից էլ ծագում է Տայք պատմական շրջանի անվանումը)։ Դիաոխայի մայրաքաղաքն էր Զուան։

## Արտաքին հղումներ

* Սարգսյան, Դ. Ն. (2003) Դայաենի - Դիաուխի պետության գրաված տարածքը և բնակչության հայկական ծագումը

## Գրականություն

### Անգլերեն

* Ronald Grigor Suny, *The Making of the Georgian Nation*։ 2nd edition (December 1994), Indiana University Press, ISBN 0-253-20915-3, page 45
* Antonio Sagona, Claudia Sagona, *Archaeology At The North-east Anatolian Frontier, I: An Historical Geography And A Field Survey of the Bayburt Province (Ancient Near Eastern Studies)* (Hardcover), Peeters (January 30, 2005), ISBN 90-429-1390-8
* Georgia. (2006). *Encyclopædia Britannica*. Retrieved February 14, 2006, from Encyclopædia Britannica Premium Service
* Kavtaradze, G. L., An Attempt to Interpret Some Anatolian and Caucasian Ethnonyms of the Classical Sources, *Sprache und Kultur*, # 3 (Staatliche Ilia Tschawtschawadse Universitaet Tbilisi für Sprache und Kultur Institut zur Erforschung des westlichen Denkens). Tbilisi, 2002.
* Melikishvili, G. A., Diauehi. *The Bulletin of Ancient History*, vol. 4, 1950. (Publication in Russian)

### Ռուսերեն

* Ս. Դ. Գոգոթիձե, Դաիաեն-Դիաոխա «երկրների» տեղորոշում (ռուս.)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 377)։*  |
# Հայաստանի հարկում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Հայաստանի հարկում**, կարգավորվում է պետական եկամուտների կոմիտեի կողմից, որը հանդիսանում է Հայաստանի կառավարության հարկային մարմինը։ Միաժամանակ, Հայաստանի հարկային ծառայությունը պատասխանատու է հարկերի հավաքագրման, հարկային ծառայությունների մատուցման, հարկային խարդախությունների և հարկերից խուսափելու կանխարգելման, ինչպես նաև պետական եկամուտների կոմիտեի հետ համատեղ հարկային բարեփոխումների տարբեր ծրագրերի իրականացման համար։

## Հարկի տեսակ

### Աշխատողների եկամտահարկ

2020 թվականի հունվարի 1-ից Հայաստանն անցել է եկամուտների հարկման միասնական համակարգի, որն անկախ գումարից աշխատավարձը կհարկի 23%-ի չափով։ Մինչև 2023 թվականը հարկման դրույքաչափը աստիճանաբար կնվազի՝ 23%-ից հասնելով 20%-ի։

### Շահութահարկ

2019 թվականի հունիսին ընդունված բարեփոխումներն ուղղված են միջնաժամկետ տնտեսական ակտիվության խթանմանը և հարկային օրենսդրության համապատասխանության բարձրացմանը։ Ի թիվս այլ միջոցների, շահութահարկը նվազեցվել է երկու տոկոսային կետով՝ մինչև 18,0%, իսկ ոչ ռեզիդենտ կազմակերպությունների շահաբաժինների հարկը կրկնակի՝ մինչև 5,0%։

### Հատուկ հարկում փոքր բիզնեսի համար

2020 թվականի հունվարի 1-ից սկսած Հայաստանը հրաժարվել է երկու այլընտրանքային հարկային համակարգերից՝ ինքնազբաղված և ընտանեկան ձեռնարկատիրությունից։ Դրանք փոխարինվել են միկրոձեռնարկատիրությամբ՝ մինչև 24 միլիոն դրամ չհարկվող շեմով։ Մասնագիտացված գործունեություն իրականացնող տնտեսվարող սուբյեկտները, մասնավորապես՝ հաշվապահությունը, իրավաբանությունը և խորհրդատվությունը չեն դիտարկվի որպես միկրոձեռնարկատիրության սուբյեկտներ։ Միկրոձեռնարկություններն ազատվում են բոլոր տեսակի հարկերից, բացի շահութահարկից, որը յուրաքանչյուր աշխատողի համար կկազմի 5000 դրամ։

### Ավելացված արժեքի հարկ

2008 թվականի հունվար և օգոստոս ամիսներին հավաքագրված հարկային եկամուտների կեսից ավելին ստացվել է ավելացված արժեքի հարկի 20%-ի չափով։ Շահութահարկը կազմել է եկամտի 16 տոկոսից պակաս։ Սա խոսում է այն մասին, որ Հայաստանում հարկերի հավաքագրումը բարելավվում է հասարակ քաղաքացիների հաշվին, այլ ոչ թե մեծահարուստ քաղաքացիների։

## Տես նաև

* Հայաստանի տնտեսություն
* Հայաստանի ֆինանսների նախարարություն

## Ծանոթագրություններ
# Հարավկովկասյան երկաթուղի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Հարավկովկասյան երկաթուղի** |
| --- |
|  |
|  |
| Տեսակ | բիզնես ձեռնարկություն, ձեռնարկություն և railway undertaking? |
| Հիմնադրված է | փետրվարի 13, 2008 |
| Վայր | Երևան, Հայաստան |
| Երկիր |  Հայաստան |
| Արդյունաբերություն | հասարակական տրանսպորտ |
| Աշխատողների թիվ | 4300 մարդ (2008) |
| Մայր ընկերություն | Ռուսական երկաթուղիներ |
| Կայք | railway.am​(հայ.)​(ռուս.)​(անգլ.) |
| Մասնակից է | Երկաթուղիների միջազգային միություն |
|  South Caucasus Railway (company) Վիքիպահեստում |

Երևանի կայարան
**Հարավկովկասյան երկաթուղի** (նախկինում՝ Հայկական երկաթուղի), «ՀԿԵ» ՓԲԸ-ն «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ-ի դուստր ընկերությունն է։

## Պատմություն

2008 թվականի փետրվարի 13-ին Երևանում «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ-ի և Հայաստանի Հանրապետության միջև կնքվել է կոնցեսիոն պայմանագիր՝ «Հայկական երկաթուղի» ՓԲԸ-ն «ՀԿԵ» ՓԲԸ-ին կառավարմանը հանձնելու մասին։ Համաձայն պայմանագրի՝ կոնցեսիոն կառավարման ժամկետը 30 տարի է, քսան տարվա աշխատանքից հետո տասը տարի պռոլոնգացիայի իրավունքով՝ կողմերի փոխադարձ համաձայնությամբ։ «ՀԿԵ» ՓԲԸ-ն իր գործունեությունն սկսել է 2008 թվականի հունիսի 1-ից։

## Գործունեություն

«ՀԿԵ» ՓԲԸ-ի խնդիրների մեջ մտնում են ՀՀ-ի երկաթուղու ենթակառուցվածքի արդիականացումը, Հայաստանին սահմանակից պետությունների հետ համագործակցության, ներհանրապետական և միջազգային ուղևորային և բեռնափոխադրումների հաղորդակացությունների զարգացումը։

«Հարավկովկասյան երկաթուղու» առաքելությունը նրա՝ որպես համազգային տրանսպորտային ընկերության զարգացումն է, որը դինամիկորեն բարելավում է ծառայությունների արդյունավետությունն ու որակը՝ իր ռազմավարական նպատակների իրականացման ճանապարհով։

### Նպատակներ

* երկարաժամկետ արդյունավետության և ֆինանսական կայունության բարձրացումը
* ծառայությունների որակի բարձրացումը
* ՀՀ-ի տարածքում տրանսպորտային արտադրության հզորության ավելացումը
* եվրոպական-ասիական տրանսպորտային-լոգիստիկական համակարգում ինտեգրումը

## «ՀԿԵ» ՓԲԸ-ի տեխնիկական բնութագիրը

Հայաստանի երկաթգծի բաց ծավալուն երկարությունը կազմում է 1328,6 կմ, որից 780 կմ գլխավոր ուղիներն են։ «ՀԿԵ» ՓԲԸ-ի շահագործման երկարությունը 726 կմ է։

Բոլոր չորս կցվանքների աշխատանքի դեպքում «ՀԿԵ» ՓԲԸ-ի փոխադրական ունակությունը կազմում է տարեկան 50 միլիոն տոննա և 5,5 միլիոն ուղևորներ, իսկ Այրումի միայն մի կցվանքի թողունակությունը օրական 18 զույգ գնացք է։

«ՀԿԵ» ՓԲԸ-ն ունի 75 կայարան, որոնցից չորսը կցվանքային են՝

* Այրում-Սադախլո (Վրաստան)
* Ախուրյան-Դոգուկապի(Թուրքիա)
* Երասխ-Վելիդաղ (Ադրբեջան)
* Իջևան-Բարխուդարլի (Ադրբեջան)

## Շարժակազմը և երկաթուղագծերը

* գլխավոր ուղու երկարությունը՝ 780 կմ, որից 2,56% երկուղի է
* ռելսամեջի (աղուր) լայնությունը՝ 1520 մմ է
* գծի էլեկտրաֆիկացումը՝ 98%
* բեռնատար վագոնների քանակը՝ 1839,
* էլեկտրաքարշերի քանակը՝ 49, որից 18-ը՝ (Թխ8), 31-ը՝ (Թխ10)
* ուղևորատար վագոնների քանակը՝ 135
* ջերմաքարշերի քանակը՝ 30

## Հետաքրքիր փաստեր

* Ձմռան համեմատությամբ ամռանը Երևան-Թբիլիսի երկաթգծի ռելսերի երկարությունը ավելանում է 150 մետրով։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* ՀՀ Կապի և տրանսպորտի նախարարության պաշտոնական կայք Արխիվացված 2010-05-24 Wayback Machine
* Հարավ կովկասյան երկաթուղու պաշտոնական կայք
# Սնուկերի աշխարհի առաջնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Սնուկերի աշխարհի առաջնություն** (անգլ.՝ World Snooker Championship), սնուկերի գլխավոր պրոֆեսիոնալ վարկանշային մրցաշար։

Սկսած 1973/74 թվականի մրցաշրջանից, այն ընդգրկված է վարկանիշային մրցաշարերի ցանկում։ Ներկայումս առաջնությունը անց է կացվում Քրուսիբլ թատրոնում (անգլ.՝ Crucible Theatre) Շեֆիլդում (Անգլիա)։ Այս մրցաշարը իր հեղինակությամբ, վարկանշային միավորներով և մրցանակային գումարով ամենաբարձրն է և անց է կացվում ամեն տարի մրցաշրջանի ավարտին։ Առաջնությունն առաջին անգամ անց է կացվել 1927 թվականին Բիրմինգհեմում։ Ընդհանուր առաջնությունը ամենից շատ հաղթել է Ջո Դևիսը՝ 15 անգամ։ Ներկայումս (1969 թվականից հետո), առաջնության լավագույն արդյունքը պատկանում է Ստեֆան Հենդրիին, ով հաղթել է առաջնությունը յոթ անգամ, նրան հաջորդում են Սթիվ Դևիսը և Ռեյ Ռեարդնը, ովքեր հաղթել են վեց անգամ։ Առաջնության ներկայիս հաղթողը Մարկ Սելբին է, ով հաղթել է տիտղոսն առաջին անգամ։

## Պատմություն

### Վաղ տարիներ

Չնայած սնուկեր սկսել են խաղալ շուրջ 1870-ական թվականներին, այս խաղի կանոնները պաշտոնապես ընդունվել են Billiard Association & Control Club կազմակերպության կողմից (ներկայումս՝ Billiard Association & Control Council 1919 թվականին։ Այդ ժամանակ անգլիական բիլիարդը իշխող դիրք ուներ բիլարդային խաղերում, և այդ իսկ պատճառով կազմակերպությունը սնուկերի մարզային մրցաշարերի գաղփարը իրագործեց միայն 1920-ական թվականների սկզբին։ Շատ պրոֆեսիոնալ խաղացողներ գիտակցում էին սնուկերի ներուժը և համառորեն պահանջում էին անցկացնել սնուկերի աշխարհի առաջնություն։ Վերջ ի վերջո, դրանով անմիջապես զբաղվում է Բիլ Քեմկինը, ով Բիրմիգհեմում բիլիարդի ակումբի սեփականատեր էր։ Նրա ընկեր Ջո Դևիսը նրա հետ մշակում և ներկայացում է մրցաշարի մշակված ծրագիրը BA & CC-ին։ Նրանց առաջարկը ընդունվում է։

Առաջին աշախարհի առաջնությունը կայացել է 1926 թվականի նոյեմբերից 1927 թվականի մայիսը Բիրմիգհեմում, Անգլիա, որին մասնակցեցին 10 խաղացող։ Առաջին խաղը կայացավ Մելբուրն Ինմենի և Թոմ Նումենի միջև, իսկ առաջնության հաղթող ճանաչվեց անգլիացի Ջո Դևիսը։ Նա մրցաշարի կազմակերպիչներից մեկն էր։ Դևիսը հաղթանակի համար նա ստացավ 6.10 £ (մոտ երեք հարյուր ֆունտ ստերլինգ), իսկ չեմպիոնի գավաթը գնել էր սեփական գումարներով։ Մրցաշարի ամենաբարձր բրեյկը կատարել էր Ալբերտ Կոուպը՝ 60 միավոր։

Ջո Դևիս՝ սնուկերի աշխարհի առաջին չեմպիոնը
Վերջին տարիներին առաջնությունը տեղափոխվում էր տարբեր քաղաքներ, բայց երկիրը մնում էր նույնը։ Մինչև 1946 թվականի առաջնությունը հաղթեց Ջո Դևիսը, բացի այդ, 1936 թվականին նա կատարեց պաշտոնապես առաջին գրանցված սենչուրի բրեյկը։ 1940 թվականին Ֆրեդ Դևիսը եզրափակիչում որոշիչ ֆրեյմում պարտվեց իր մեծ եղբորը՝ Ջոյին։

## Ծանոթագրություններ
# Ծով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ծով (այլ կիրառումներ)
Սև ծով
**Ծով**, Համաշխարհային օվկիանոսի մաս, որը քիչ թե շատ մեկուսացած է ցամաքով (թերակղզիներով, կղզիներով) կամ ստորջրյա բարձունքներով։ Աշխարհում կա 63 ծով,իսկ ամենամեծը`Սարգասսոն է։Օվկիանոսի բաց մասերից գլխավորապես տարբերվում է ջրաբանական, օդերևութաբանական և կլիմայական ռեժիմով։ Որոշ ծովեր հանդիսանում են այլ ծովերի մասեր (օրինակ՝ Էգեյան ծովը Միջերկրական ծովի մասն է)։ Մի քանի տիպիկ ծովեր ավանդաբար կրում են «ծոց» սխալ անվանումը (Մեքսիկական, Հուդզոնի, Պարսից)։ Դրան հակառակ ծով են կոչվում մի քանի լճեր (Կասպից, Արալյան, Մեռյալ), օվկիանոսային բաց տարածություններ (Սարգասյան, Ֆիլիպինյան)։Ջրային տարածքը զբաղեցնում է մոլորակի 71 տոկոսը։

Ծովերը երկրաբանական առումով երիտասարդ են։ Դրանք առաջացել են պալեոգեն-նեոգենում և վերջնականապես ձևավորվել անթրոպոգենում։ Կլիման և ջրի ջերմաստիճանը կախված են ծովի աշխարհագրական լայնությունից, ջրային զանգվածի ծավալից ու խորությունից, հարակից ցամաքների կլիմայից։ Դրանցից շատերի (Միջերկրական ծով, Կարմիր ծով, Ավստրալա-Ասիական ծով, Պարսից ծոց) ջուրը թե՛ մակերեսին և թե՛ խորքում ավելի տաք է, քան օվկիանոսի հարևան տարածություններինը, իսկ մյուսներինը (Օխոտի, Բերինգի ծովեր, Ա. Լավրենտիոսի, Հուդզոնի ծոցեր)՝ ավելի սառը։ Աշխարհում ջրոլորտի մակերևութային առավելագույն ջերմաստիճանները գրանցված են ոչ թե օվկիանոսներում (32 °C), այլ՝ ծովերում (Կարմիր ծովում, Պարսից ծոցում՝ մինչև 35 °C): Ծովի ջրի աղիությունը, ի տարբերություն օվկիանոսի, խիստ տատանվում է։ Սև ծովի մակերեսին աղիությունը 18‰ է, իսկ հյուսիսային ափերի մոտ, թափվող գետերի շնորհիվ, հասնում է 5-6‰-ի։ Խոնավ ու ցուրտ շրջանում գտնվող Բալթիկ ծովի աղիությունը 6-8‰ է։ Չորային կլիմա ունեցող երկրներով շրջապատված ծովերի աղիությունը բարձր է, Միջերկրական ծովինը 38-39‰ է, Կարմիր ծովինը՝ մինչև 41,5‰: Ծովի և օվկիանոսի միջև տեղի է ունենում ջրափոխանակություն (նեղուցներով)։ Սառցակալումն ինտենսիվ է Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ծայրամասային ծովերում, որտեղ սառույցները պահպանվում են նաև ամռանը։ Բարեխառն գոտու հյուսիսային մասի ծովերում սառցապատումն ավելի վաղ է սկսվում (հոկտեմբեր-նոյեմբեր)՝ ջրի նվազ աղիության և ցամաքի շուտ սառչելու հետևանքով։ Ամռանը, ցամաքի տաքացման և գետային տաք ջրերի ներհոսքի շնորհիվ, սառցապատումը շուտ է վերանում, քան օվկիանոսում։ Ծովի ջրի գույնը բարձր ջերմաստիճանի և զգալի աղիության պայմաններում կապույտ է, մերձբևեռային սառը և նվազ աղիության դեպքում՝ կանաչավուն։

Ծովային հոսանքներ առկա են համարյա բոլոր ծովերում։ Դրանց առաջացման պատճառը քամիները և գետերն են։ Գերակշռող ուղղությունը ցիկլոնային է։ Ծովի օրգանական աշխարհը, ի տարբերություն բաց օվկիանոսի, ներկայացված է զգալի թվով էնդեմիկ տեսակներով և հաճախ ավելի բազմազան է, որի պատճառները, բացի մեկուսացվածությունից, հանդիսանում են ծովում կյանքի բազմազան պայմաններն ու ջրավազանների երկրաբանական առանձնահատկությունները։

## Տես նաև

* Օվկիանոս
* Գետ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 133)։*  |

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ծով»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |
# Ասիական վագրակատու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Ասիական վագրակատու** |
|  Ասիական վագրակատու |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Գիշատիչներ (Carnivora) |
| **Ընտանիք** | Կատվազգիներ (Felidae) |
| **Ցեղ** | **Acinonyx** |
| **Տեսակ** | Վագրակատու *(A. jubatus)* |
| **Ենթատեսակ** | **Ասիական վագրակատու(A. j. venaticus)* |
| **Միջազգային անվանում** |
| Acinonyx jubatus venaticusGriffith, 1821 |
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**  Կրիտիկական վիճակում գտնվող |

**Ասիական վագրակատու** (լատիներեն՝ Acinonyx jubatus venaticus)՝ վագրակատվի տեսակի ենթատեսակներից մեկը, որը նախկինում տարածված էր Մերձավոր Արևելքի և Հնդկաստանի տարբեր շրջաններում, ներկայումս պահպանվել է միայն Իրանում ոչ մեծ պոպուլյացիաների տեսքով։

## Նկարագրություն

Արտաքինից գրեթե չի տարբերվում աֆրիկյան ենթատեսակից (սակայն նրանց միջև գենետիկական տարբերությունները էական են), բացառությամբ համեմատաբար ավելի կարճ մազածածկույթի, էգերը փոքր են արուներից։ Մարմնի երկարությունը միջինում կազմում է 110-150 սմ, պոչի երկարությունը՝ 60-80 սմ, քաշը տատանվում է 40-60 կգ-ի սահմաններում։

## Տարածվածություն և կենսակերպ

Բնակվում են հիմնականում լեռնային շրջաններում, ինչպես նաև կիսաանապատներում և տափաստաններում, անտառային գոտիներում հազվադեպ են հանդիպում։ Նախկինում նրանց համար որսորդության հիմնական օբյեկտներ էին հանդիսանում խոշոր կճղակավոր կենդանիները (լեռնային ոչխարները, այծերը, վիթեր), սակայն ներկայումս, կապված խոտակերների թվաքանակի նվազեցման հետ, ասիական վագրակատուները որսում են նաև մանր կենդանիներ և պարբերաբար հարձակվում են ընտանի անասունների վրա։ Որպես կանոն՝ վարում են միայնակ կյանք, սակայն խոշոր կենդանիների որսի համար կարող են կազմել մինչև 4 վագրակատվից բաղկացած խմբեր։ Հղիությունը տևում է 85-95 օր, ձագերը սովորաբար լինում են 2-6 հատ։ Ձագերը ինքնուրույն կյանք են սկսում վարել 12-20 ամսականում։ Վայրի բնության մեջ ասիական վագրակատվի կյանքի միջին տևողությունը 20-25 տարի է։ Անազատության մեջ այս կենդանիները գրեթե երբեք չեն բազմանում։

Ասիական վագրակատուն տարածված է եղել Արաբիայից ու Պաղեստինից մինչև Հնկաստանի կենտրոնական մասերը և ներկայիս Ղազախստանի հյուսիսում, սակայն մորթու համար որսագողերի կողմից ինտենսիվ ոչնչացման արդյունքում, ինչպես նաև նրանց հիմնական սնունդ հանդիսացող կճղակավորների թվի նվազման պատճառով ասիական վագրակատուները 1947 թվականին ամբողջությամբ վերացել են Հնդակաստանում, իսկ 1960-1980 ական թվականներին նաև ողջ Միջին Արևելքում (բացառությամբ Իրանի, որտեղ նույնպես նրանց պոպուլյացիան էապես նվազել է)։ 2000 թվականից Վայրի բնության պաշտպանության միությունը իրանցի գիտնականների հետ համատեղ սկսեց մշակել երկրի 5 շրջանների պաշտպանության միջոցառումը, որտեղ պահպանվում են ասիական վագրակատվի պոպուլյացիաները։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ասիական վագրակատու» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ասիական վագրակատու» հոդվածին։ |