# Չինական փիլիսոփայություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինական փիլիսոփայություն

փիլիսոփայության ճյուղ| Ենթակատեգորիա | • knowledge system  • փիլիսոփայություն   • Հին Արևելյան փիլիսոփայություն |
| Հետազոտվում է | Jian jia xue pai |
| Կազմված է | վուջի |

**Չինական փիլիսոփայություն** (չինարեն ավանդ. 中國哲學 ), վերաբերում է փիլիսոփայական ավանդույթներին, որոնք ծագել և զարգացել են Չինաստանի պատմական և մշակութային համատեքստում։ Այն ընդգրկում է համակարգված մտորումներ այնպիսի հարցերի շուրջ, ինչպիսիք են գոյությունը, գիտելիքը, բարոյագիտությունը և քաղաքականությունը: Զարգանալով ավելի քան երկու հազարամյակների ընթացքում՝ չինական փիլիսոփայությունը ներառում է դասական ավանդույթներ, ինչպիսիք են կոնֆուցիականությունը, դաոսականությունը և բուդդայականությունը, ինչպես նաև արևմտյան փիլիսոփայական հոսանքների ժամանակակից արձագանքները: Որպես փիլիսոփայության մշակութային ձև, այն անդրադառնում է համընդհանուր փիլիսոփայական մտահոգություններին, միաժամանակ արտացոլելով Չինաստանի պատմական և սոցիալական կոնկրետ պայմանները:

Չինական փիլիսոփայության պատմական զարգացումը սկսվել է Գարնանային և Աշնանային, ինչպես նաև Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջաններում, որը հայտնի է որպես «Մտքի հարյուր դպրոցներ»: Առաջացան այնպիսի խոշոր դպրոցներ, ինչպիսիք են կոնֆուցիականությունը, դաոսականությունը, մոհականությունը և լեգիզմը՝ մարդկային բնույթի, հասարակական կարգի և քաղաքական իշխանության վերաբերյալ առանձնահատուկ հայացքներով: Հան դինաստիայի օրոք կոնֆուցիականությունը հաստատվեց որպես պաշտոնական գաղափարախոսություն՝ դարեր շարունակ ձևավորելով Չինաստանի մտավոր և քաղաքական համակարգերը: Հետագա դարաշրջաններում չինական փիլիսոփայությունը ինտեգրեց հնդկական բուդդիզմի ազդեցությունները՝ հանգեցնելով նոր զարգացումների, ինչպիսիք են նորկոնֆուցիականությունը Սոնգ և Մին դինաստիաներում: Ժամանակակից շրջանում չինացի մտածողները ներգրավվեցին արևմտյան մտածողության մեջ, ինչի արդյունքում ի հայտ եկան «Ժողովրդի երեք սկզբունքները», չինական մարքսիզմը, նորկոնֆուցիականությունը և այլ փիլիսոփայական շարժումներ: 20-րդ դարի ընթացքում այս ավանդույթները վերաձևավորվեցին քաղաքական ցնցումների պատճառով և շարունակում են զարգանալ այսօր։

Չինական փիլիսոփայությունը, ինչպես մյուս փիլիսոփայական ավանդույթները, զբաղվում է մետաֆիզիկայի, իմացաբանության, բարոյագիտության և քաղաքական փիլիսոփայության հիմնարար հարցերով։ Տարբեր դպրոցների մտածողներ ուսումնասիրել են մարդկային բարության բնույթի, բարոյական գիտելիքների աղբյուրի և հասարակական կարգի հիմքերի վերաբերյալ բանավեճերը։ Կոնֆուցիականությունը շեշտը դնում է բարոյագիտական դաստիարակության և քաղաքական պատասխանատվության վրա. դաոսականությունը պաշտպանում է բնությանը և ինքնաբուխությանը համապատասխան կյանքը. իսկ բուդդայական և նորկոնֆուցիական մտածողները մշակել են գիտակցության և բարոյական պրակտիկայի մանրամասն տեսություններ: Վերացական տեսություններից զատ, չինական փիլիսոփայությունը նշանակալի դեր է խաղացել չինական կրթության, կառավարման և մշակութային կյանքի ձևավորման գործում: Ժամանակակից դարաշրջանում չինացի փիլիսոփաները շարունակում են վերաիմաստավորել դասական գաղափարները՝ միաժամանակ ներգրավվելով համաշխարհային փիլիսոփայական քննարկումներում։

Չինական փիլիսոփայությունը զգալի ազդեցություն է ունեցել Արևելյան Ասիայում։ Բուդդայական միտքը և նորկոնֆուցիական փիլիսոփայությունը տարածվել են Կորեայում, Ճապոնիայում և Վիետնամում, որտեղ ձևավորել են տեղական մտավոր և կրթական ավանդույթները: 17-րդ և 18-րդ դարերի ընթացքում կոնֆուցիականությունը գրավեց եվրոպական լուսավորականության մտածողների ուշադրությունը՝ հաճախ իդեալականացված կամ անճշտ մեկնաբանությունների միջոցով, որոնք, այնուամենայնիվ, դեր խաղացին բանականության, բարոյականության և աշխարհիկ կառավարման վերաբերյալ բանավեճերում: Ժամանակակից դարաշրջանում չինական փիլիսոփայությունն ավելի մեծ տեսանելիություն է ձեռք բերում համաշխարհային ակադեմիական աշխարհում, չնայած դեռևս մարտահրավերներ են մնում մշակութային կամ տարածաշրջանային շրջանակներից դուրս ավելի լայն փիլիսոփայական քննարկումների մեջ դրա ինտեգրման վերաբերյալ։

## Ընդհանուր ակնարկ

Չինական փիլիսոփայության զարգացումը լրջորեն սկսվել է Գարնանային և Աշնանային, ինչպես նաև Պատերազմող Պետությունների ժամանակաշրջաններում (մ.թ.ա. մոտ 770–221), որը հետագայում հայտնի է որպես «Մտքի հարյուր դպրոցներ» (诸子百家): Այնպիսի մտածողներ, ինչպիսիք են Կոնֆուցիոսը, Մեն Ցզին, Լաո Ցզին, Չժուան Ցզին, Մո Ցզին, Հան Ֆեյը և Սյուն Ցզին, հիմք են դրել այնպիսի կայուն ավանդույթների, ինչպիսիք են կոնֆուցիականությունը (儒家), դաոսականությունը (道家), մոհականությունը (墨家) և լեգալիզմը (法家): Այս դպրոցները քննարկում էին բարոյագիտության, կառավարման, մարդկային բնույթի և իդեալական հասարակական կարգի հարցեր՝ արտացոլելով քաղաքականապես մասնատված դարաշրջանի մտավոր խմորումները: Լեգիզմզմը որպես ամբողջական փիլիսոփայություն մեծ մասամբ անհետացավ Ցին Շի Հուանի ոչ ժողովրդական ավտորիտար կառավարման հետ ունեցած կապի պատճառով։ Այնուամենայնիվ, դրա գաղափարներից և ինստիտուտներից շատերը շարունակեցին ազդեցություն ունենալ չինական փիլիսոփայության վրա Հան դինաստիայի ողջ ընթացքում և դրանից հետո:

Հան դինաստիայի վաղ շրջանում այս մրցակցող ավանդույթները սկսեցին գործնականում միաձուլվել, սակայն միայն Վու կայսեր (մ.թ.ա. 141–87) գահակալության տարիներին էր, որ կոնֆուցիականությունը, Տոն Ճունշունի աշխատանքի միջոցով, պաշտոնապես ընդունվեց որպես պետական գաղափարախոսություն: Կոնֆուցիականության այս միստիկացված ձևի ինստիտուցիոնալացումը, որը հարստացված էր Ին-Յանի և Հինգ տարրերի տեսությունների (阴阳五行) տիեզերաբանական տարրերով, որը հաճախ ամփոփվում է որպես «Հարյուր դպրոցների մերժում, միայն կոնֆուցիականության պատիվ» (罢黜百家，独尊儒术), դարեր շարունակ ձևավորել է չինական կրթությունը, բյուրոկրատիան և քաղաքական միտքը: Մինչդեռ դաոսականությունը զարգացավ որպես կազմակերպված կրոն, բուդդայականությունը(佛教) Հնդկաստանից ներխուժեց Չինաստան և հետագա դարերում ավելի ու ավելի մեծ ճանաչում ձեռք բերեց:

Բուդդայականությունը Չինաստան է մտել Հան դինաստիայի օրոք և զարգացել է որպես խոշոր փիլիսոփայական ուժ՝ Կումարաջիվայի և Սյուն Ցզիի նման գործիչների թարգմանչական ջանքերի շնորհիվ, ովքեր ներմուծել են Մադհյամակայի (中观) և Յոգաչարայի (唯识) մտածողությունը, որը խորապես ազդել է չինական մետաֆիզիկայի, իմացաբանության և սոտերիոլոգիայի վրա: 5-7-րդ դարերում հնդիկ վանական Բոդհիդհարման փոխանցեց Չան (Զեն) բուդդիզմի (禅宗) հիմունքները, որոնք հետագայում Հույնենգի կողմից վերափոխվեցին չինական հստակ ավանդույթի, որը շեշտը դնում էր հանկարծակի զարթոնքի (顿悟) և անմիջական փորձառության վրա: Ժամանակի ընթացքում բուդդայական մետաֆիզիկան և բարոյական հոգեբանությունը զգալիորեն ազդեցին դաոսական մտածողության վրա և հրահրեցին կոնֆուցիական արձագանքներ՝ հիմք դնելով հետագա սինթեզների, ինչպիսին է նեոկոնֆուցիականությունը, համար:

Թանի դինաստիայի կեսերից սկսած՝ որոշ գիտնականներ, որոնք ունեին մշակութային ինքնության ուժեղ զգացում, ջանքեր ձեռնարկեցին վերակենդանացնելու կոնֆուցիականությունը՝ ի պատասխան այն բանի, ինչը նրանք ընկալում էին որպես բուդդիզմի բարոյական նիհիլիզմ: Հան Յուն այս շարժման առաջատար դեմքերից էր. նա քննադատում էր բուդդայական վանականներին՝ անարդյունավետ լինելու և կոնֆուցիական սոցիալական պատասխանատվության էթիկան խաթարելու համար: Տանգի կայսր Վուզոնգի և ուշ Չժոուի կայսր Շիզոնգի օրոք բուդդիզմի ճնշման (三武一宗灭佛) երկու խոշոր ալիքներից հետո քաղաքական և մտավոր կյանքում բուդդիզմի գերիշխանությունը նվազեց: Սոնգ դինաստիայի օրոք կոնֆուցիացի գիտնական-պաշտոնյաները քննադատաբար յուրացրին բուդդայական և դաոսական փիլիսոփայության և պրակտիկայի տարրերը՝ հիմք դնելով այն բանին, ինչը հետագայում դարձավ նեոկոնֆուցիականություն (宋明理学): Չժան Զայը ձևակերպեց ցիի (նյութի, 气) փիլիսոփայությունը որպես ողջ գոյության նյութական հիմք: Չենգ եղբայրները (Չենգ Հաո և Չենգ Յի) շեշտը դրեցին լիի (սկզբունք, 理) և ներքին մշակման անհրաժեշտության վրա՝ եսասիրական ցանկությունները վերացնելու և բարոյական բնույթը վերականգնելու համար:

Այս վաղ շրջանի մտածողների վրա հիմնվելով՝ Չժու Սին համակարգեց նորկոնֆուցիական միտքը՝ այն վերածելով համապարփակ մետաֆիզիկական և բարոյագիտական շրջանակի։ Նա լի-ն (սկզբունք) համարեց տիեզերքի հիմքում ընկած կառուցվածքը, պաշտպանեց «իրերի ուսումնասիրությունը» (格物)՝ որպես գիտելիքի ուղի, և ընդգծեց տիանլիի (Երկնային Սկզբունք, 天理) պահպանման կարևորությունը՝ վերացնելով անձնական ցանկությունը: Յուան դինաստիայից սկսած՝ Սկզբունքների դպրոցը (程朱理学) դարձավ պետական ուղղափառություն և կայսերական քննական համակարգի հիմքը Մին և Ցին դինաստիաների ողջ ընթացքում՝ կենտրոնական դեր խաղալով կառավարման, կրթության և բարոյական կարգավորման գործում: Մին դինաստիայի ուշ շրջանում արագ առևտրային ընդլայնումը և ծաղկող հրատարակչական արդյունաբերությունը հանգեցրին մտածողության նոր հոսանքների ի հայտ գալուն, որոնցից շատերը մարտահրավեր նետեցին Չժու Սիի վարդապետություններին: Դրանցից ամենաազդեցիկը Վան Յանմինի «Մտքի դպրոցն» էր (陆王心学), որը արտաքին հետազոտությունը փոխարինեց ներհայեցողական բարոյական գիտակցությամբ (良知) և ընդգծեց գիտելիքի և գործողության միասնությունը՝ Չժուի իմացաբանական պարադոքսը լուծելու համար: Վանի փիլիսոփայությունը լայն աջակցություն և նույնիսկ քաղաքական ազդեցություն ստացավ, չնայած այն երբեք չփոխարինեց Սկզբունքների դպրոցին՝ որպես պետության կողմից հաստատված ուղղափառություն: Մին դինաստիայի անկումից հետո կոնֆուցիական գիտնականները մտան խորը մտորումների շրջան: Նրանց թվում էր Վան Ֆուժին, որը մշակեց ինտեգրատիվ սինթեզ՝ հիմնվելով նորկոնֆուցիականության, բուդդայականության և դաոսականության վրա: Չնայած նրա ազդեցությունը կենդանության օրոք սահմանափակ էր, նրա գաղափարները նոր հետաքրքրություն առաջացրին Ցին դինաստիայի ուշ շրջանում և հետագայում վերաիմաստավորվեցին որպես ժամանակակից քաղաքական գաղափարախոսությունների ոգեշնչման աղբյուր, այդ թվում՝ մաոիստական մտքի որոշ ասպեկտների համար: Ցին դինաստիայի օրոք տեղի ունեցավ ապացուցողական գիտության (乾嘉学派) և բանասիրության վերելքը, չնայած պաշտոնական գաղափարախոսությունը մնաց պահպանողական, հատկապես գրական ինկվիզիցիայի գագաթնակետին:

Ցին դինաստիայի ուշ շրջանից սկսած՝ չինական փիլիսոփայությունը խորը վերափոխման ենթարկվեց՝ ի պատասխան ազգային ճգնաժամի, արևմտյան իմպերիալիզմի և դինաստիական աշխարհայացքի փլուզման։ Յան Ֆուի նման մտածողները արևմտյան ստեղծագործությունների թարգմանությունների միջոցով ներմուծեցին լիբերալիզմը, սոցիալական դարվինիզմը և ուտիլիտարիստական մտածողությունը, մինչդեռ Կանգ Յուվեյի նման բարեփոխիչները ձգտեցին արդիականացնել կոնֆուցիականությունը՝ դարձնելով այն ազգային կրոն (立教改制): Չինաստանի Հանրապետության վաղ շրջանում Նոր մշակույթի շարժումը խթանում էր գիտությունն ու ժողովրդավարությունը՝ միաժամանակ դատապարտելով ավանդական բարոյականությունը, ինչը հանգեցրեց դասական կոնֆուցիականության մարգինալացմանը: Միևնույն ժամանակ, Աբրահամ Լինքոլնի ազդեցության տակ, Սուն Յաթսենը մշակեց Ժողովրդի երեք սկզբունքները (三民主义)՝ ազգայնականություն (民族), ժողովրդավարություն (民权) և ժողովրդի կենսապահովում (民生)՝ որպես քաղաքական-փիլիսոփայական շրջանակ, որը համատեղում էր արևմտյան հանրապետականությունը չինական բարոյական արժեքների հետ: Ազգայնական կուսակցության (Գուոմինդան, 国民党) գաղափարախոսությունը ներառեց այս համակարգը իր կառավարման ռազմավարության մեջ՝ ստեղծելով չինական պետության համար մոդեռնիստական, բայց մշակութային արմատներ ունեցող հիմք։ Ազգայնական կուսակցության (Գուոմինդան, 国民党) գաղափարախոսությունը ներառեց այս համակարգը իր կառավարման ռազմավարության մեջ՝ ստեղծելով չինական պետության համար մոդեռնիստական, բայց մշակութային արմատներ ունեցող հիմք: Ապրիլի 12-ի զտումներից հետո Չան Կայշիի ազգայնական աջակողմյան կուսակցությունը համատեղեց «Ժողովրդի երեք սկզբունքները» կոնֆուցիականության, ավտորիտար կառավարման և ազգայնական գաղափարախոսության հետ՝ մշակելով լիբերալիզմին և մարքսիզմին բացահայտորեն հակադրվող շրջանակ, որը հաճախ անվանում են չիանգիզմ (蒋介石主义):

Մաո Ցզե Դունի միտքը (毛泽东思想) բխում էր Խորհրդային Միության մարքսիզմ-լենինիզմից (马克思列宁主义), մասնավորապես ստալինյան ուսմունքից (斯大林主义), ինչպես նաև ուշ ցինյան հակակապիտալիստական, հունանիստական հակակապիտալիզմից։ Հանրապետականների ժամանակաշրջանի Չինաստանում տարածված տրամադրություններ: Վան Մինգի դեմ Կոմունիստական կուսակցության ներսում գաղափարական առաջնորդության համար պայքարում Մաոն վերաիմաստավորեց մարքսիստական տերմինաբանությունը և մշակեց յուրահատուկ տեսական համակարգ, որը կենտրոնացած էր այնպիսի հասկացությունների վրա, ինչպիսիք են պրակտիկան (实践), հակասությունը (矛盾) և դիալեկտիկական մատերիալիզմը (辩证唯物主义), որոնք ձեռք բերեցին ինստիտուցիոնալ հեղինակություն նրա քաղաքական հաջողությունից հետո և դարձան անվիճելի ուղղափառություն: 1949 թվականին կոմունիստների հաղթանակից հետո մաոիզմը դարձավ գերիշխող պետական գաղափարախոսական համակարգ։ Մշակութային հեղափոխության ուշ փուլերում դրա քննարկումը դարձավ ավելի ու ավելի ծիսականացված և հեռացավ տեսական ամբողջականությունից: Չնայած մաոիստական շրջանն ավարտվեց 1976 թվականին, Մաո Ցզե Դունի միտքը մնում է Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ուղեցույց գաղափարախոսություններից մեկը, և դրա հարացուցային ազդեցությունը փիլիսոփայական քննարկումների, ինստիտուցիոնալ նորմերի և մտավոր արտահայտման եղանակների վրա շարունակում է ձևավորել չինական միտքը:

1980-ական թվականներից ի վեր չինական փիլիսոփայությունը աստիճանաբար բազմազանեցվել է տնտեսական բարեփոխումների պայմաններում: Նորկոնֆուցիականությունը, որը սկզբնապես մշակվել էր Թայվանի և Հոնկոնգի գիտնականների կողմից, ինչպիսիք են Մոու Զոնգսանը և Տան Ջունյին, վերահաստատվեց մայրցամաքում և երկխոսության մեջ մտավ արևմտյան հումանիզմի հետ: Միաժամանակ, մարքսիստական հումանիզմը, էքզիստենցիալիզմը, ֆենոմենոլոգիան, Ֆրանկֆուրտյան դպրոցը, ռոլսյանիզմը և անալիտիկ (վեր;ուծական) փիլիսոփայությունը ազդեցություն ձեռք բերեցին ակադեմիական շրջանակներում: Պետական գաղափարախոսությունը շեղվեց դեպի «Չինական բնութագրերով սոցիալիզմ» (中国特色社会主义)՝ շեշտը դնելով պրագմատիզմի (օգտապաշտության) և ազգային երիտասարդացման վրա՝ ընտրողաբար հիմնվելով ավանդական արժեքների վրա։ Չնայած քաղաքական սահմանափակումները շարունակվում են, ժամանակակից փիլիսոփաները փորձել են մշակել յուրօրինակ շրջանակներ, որոնք կանդրադառնան համաշխարհային բարոյագիտության, լեզվին և սուբյեկտիվությանը։ Այնուամենայնիվ, հեղափոխական փիլիսոփայության ժառանգությունը և պետության շարունակական ներգրավվածությունը գաղափարախոսության մեջ շարունակում են ձևավորել Չինաստանում փիլիսոփայական հետազոտության կառուցվածքն ու սահմանները:

Հան մշակութային շրջաններում արմատավորված կոնֆուցիական, դաոսական և բուդդայական ավանդույթներից բացի, Չինաստանի բազմազգ տարածքում զարգացել են այլ փիլիսոփայական համակարգեր: Տիբեթյան բուդդիզմը (藏传佛教), որը ձևավորվել է Յուան դինաստիայից սկսած, ձևավորել է համակարգված ավանդույթ, որը ներառում է Մադհյամակայի միտքը և բուդդայական տրամաբանությունը (պրամանա, 因明), մասնավորապես՝ Ցոնգխապայի կողմից հիմնադրված Գելուգ դպրոցի (格鲁学派) միջոցով: Այս ավանդույթը մեծ ազդեցություն է ունեցել մոնղոլական և մանջուրական քաղաքական ինստիտուտների վրա և շարունակում է կենտրոնական դեր խաղալ տիբեթյան մտավոր կյանքում:

Սկսած 17-րդ դարից, կաթոլիկ միսիոներները, մասնավորապես՝ ճիզվիտներ, ինչպիսիք են Մատեո Ռիչչին և Յոհան Ադամ Շալ ֆոն Բելը, Չինաստան ներմուծեցին արիստոտելյան և թոմիստական փիլիսոփայությունը: Նրանք արևմտյան փիլիսոփայական հասկացությունները թարգմանեցին կոնֆուցիական տերմինաբանության և փորձեցին երկխոսություն հաստատել կաթոլիկ աստվածաբանության և չինական բարոյագիտական ավանդույթների միջև: Չնայած հակասական լինելուն, այս ջանքերը ստեղծեցին միջմշակութային փոխանակման կայուն ժառանգություն, որը ձևավորեց ժամանակակից չինական մտավոր պատմության զարգացումը:

Իսլամական փիլիսոփայությունը Չինաստանում, որը հաճախ անվանում են Իսլամական Երկնային Ուսումնասիրություններ (天方理学), ծաղկում ապրեց հատկապես Մին և Ցին դինաստիաների օրոք: Մուսուլման գիտնականներ, ինչպիսիք են Լյու Չժին և Մա Չժուն, համադրեցին իսլամական աստվածաբանությունը կոնֆուցիական բարոյագիտության հետ՝ մշակելով առանձնահատուկ մետաֆիզիկական և բարոյագիտական շրջանակներ, որոնք հայտնի են որպես «Հուի կոնֆուցիականություն» (回儒): Նրանց աշխատությունները արտացոլում էին իսլամական և չինական մտածողությունը համատեղ մտավոր աշխարհում հաշտեցնելու ջանքերը:

## Վաղ հավատալիքներ

Շան դինաստիայի վաղ շրջանի մտածողությունը հիմնված էր ցիկլերի վրա, ինչպիսիք են 10 ցողունները և 12 երկրային ճյուղերը: Այս պատկերացումը բխում է այն բանից, ինչ Շան դինաստիայի մարդիկ կարող էին դիտարկել իրենց շուրջը՝ օրվա և գիշերվա ցիկլեր, եղանակների անընդհատ փոփոխություն, և նույնիսկ լուսինը մեծանում և փոքրանում էր, մինչև նորից մեծանում էր: Այսպիսով, այս պատկերացումը, որը մնացել է արդիական չինական պատմության ընթացքում, արտացոլում է բնության կարգը: Համադրելով այն, այն նաև նշում է հիմնարար տարբերություն արևմտյան փիլիսոփայությունից, որտեղ ժամանակի գերիշխող տեսակետը գծային առաջընթացն է: Շան ժամանակաշրջանում նախնիների պաշտամունքը առկա էր և համընդհանուր ճանաչված:

Երբ Շան դինաստիան տապալվեց Չժոուի կողմից, ներմուծվեց նոր քաղաքական, կրոնական և փիլիսոփայական հասկացություն՝ «Երկնքի մանդատ»։ Ասում են, որ այս մանդատն ընդունվում էր, երբ կառավարիչները դառնում էին անարժան իրենց դիրքին և արդարացնում էր Չժոուի կառավարումը։ Ասում են, որ Չժոուի դուքսը վաղ արեգակնային տերմինները կազմել է՝ չափելով գնոմոնով, որը ավելացվել էր ամբողջական արեգակնային տերմինները կազմելու համար։ Ասում են նաև, որ նա օգտագործել է եռաչափ քառակուսիներ և գրել է Չժոուի Սուանցզինը իր աստղագուշակի հետ։ Մի քանի վաղ համոզմունքներ կարելի է գտնել Գուիցանում և, թերևս, ամենավաղ չինական գրքում՝ Դա Դայ Լիջիի Սյաի փոքրիկ օրացույցում, չնայած վիճելի է, որ Սյա դինաստիան է դրա ծագումը:

## Հին փիլիսոփայություն

### Գարնան և աշնան դարաշրջան

Մ.թ.ա. մոտ 500 թվականին, Չժոու նահանգի թուլացումից և Չինաստանի Գարնանային և Աշնանային շրջանների անցնելուց հետո, սկսվեց չինական փիլիսոփայության դասական շրջանը։ Սա հայտնի է որպես Մտքի հարյուր դպրոցներ (諸子百家; zhūzǐ bǎijiā; «տարբեր գիտնականներ, հարյուր դպրոցներ»)։ Այս շրջանը համարվում է չինական փիլիսոփայության ոսկեդարը։ Այս ժամանակաշրջանում և հետագա Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանում հիմնադրված բազմաթիվ դպրոցներից չորս ամենաազդեցիկներն էին կոնֆուցիականությունը, դաոսականությունը (հաճախ գրվում է «դաոսականություն»), մոհականությունը և լեգիզմը:

#### Կոնֆուցիականություն

Կոնֆուսիոս
Կոնֆուցիականությունը փիլիսոփայական դպրոց է, որը զարգացել է Կոնֆուցիոսի ուսմունքներից, որոնք հավաքագրվել և գրվել են նրա աշակերտների կողմից նրա մահից հետո՝ «Ասույթներում», և «Պատերազմող պետությունների» ժամանակաշրջանում՝ Մենցիուսը «Մենցիուսում» և Սյունցզին «Սյունցզիում»: Այն բարոյական, սոցիալական, քաղաքական և կրոնական մտածողության համակարգ է, որը հսկայական ազդեցություն է ունեցել չինական պատմության, մտածողության և մշակույթի վրա մինչև 20-րդ դարը: Որոշ արևմտյան մարդիկ այն համարել են կայսերական Չինաստանի «պետական կրոն»՝ ասիական մշակույթի վրա իր երկարատև ազդեցության պատճառով: Դրա ազդեցությունը տարածվել է նաև Կորեայում, Ճապոնիայում, Վիետնամում և շատ այլ ասիական երկրներում։

Կոնֆուցիականությունն իր ազդեցության գագաթնակետին հասավ Թան և Սոն դինաստիաների օրոք՝ վերանվանված կոնֆուցիականության՝ նորկոնֆուցիականության ներքո: Կոնֆուցիոսն ընդլայնեց չինական կրոնի և մշակույթի արդեն իսկ առկա գաղափարները՝ արտացոլելու Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանի քաղաքական քաոսի ժամանակաշրջանն ու միջավայրը: Քանի որ Կոնֆուցիոսը չինական մշակույթը այնքան խորը ներառեց իր փիլիսոփայության մեջ, որ այն կարողացավ արձագանք գտնել Չինաստանի ժողովրդի մոտ: Այնուամենայնիվ, կոնֆուցիականության և ժամանակակից չինական հասարակության միջև փոխհարաբերությունները անընդհատ վերափոխվում են՝ արտացոլելով ժամանակակից Չինաստանի զարգացող մշակութային, քաղաքական և սոցիալական լանդշաֆտը:

Կոնֆուցիոսը մեծապես շեշտում էր հասարակության մեջ միկրոտիեզերքների (ընտանիքի և համայնքի ենթամիավորներ) գաղափարը, որտեղ հաջողությունները հաջողակ պետության կամ երկրի հիմքն էին։ Կոնֆուցիոսը հավատում էր կրթության օգտագործմանը՝ մարդկանց էթիկայի, հասարակական վարքագծի և այլ մարդկանց նկատմամբ հարգանքի վերաբերյալ գիտելիքները խորացնելու համար։ Կրթության, հաջողակ ընտանիքի և իր բարոյագիտական ուսմունքների համադրությամբ նա հավատում էր, որ կարող է կառավարել Չինաստանում կայացած հասարակությունը:

#### Դաոսականություն

Դաոսական աստվածության չինական ապակեպատ քարե արձան, Մին դինաստիայից, 16-րդ դարԲագուա՝ ժամանակակից թայջիտու Ի Չինգի տրիգրամներով
Դաոսականությունը ծագել է որպես փիլիսոփայություն, իսկ ավելի ուշ զարգացել է նաև որպես կրոն՝ հիմնված Տաո Թե Չինգի (վերագրվում է Լաո Ցզիին) և Չժուան Ցզիի (մասամբ վերագրվում է Չժուան Չժոուին) տեքստերի վրա: Դաո բառը (道; նաև տառադարձվում է որպես Դաո) բառացիորեն նշանակում է «ուղի» կամ «ճանապարհ»: Այնուամենայնիվ, դաոսականության մեջ այն ավելի հաճախ վերաբերում է մետաֆիզիկական ուժի, որը ընդգրկում է ամբողջ տիեզերքը, բայց որը չի կարող նկարագրվել կամ զգացվել։

Չինական բոլոր խոշոր փիլիսոփայական դպրոցներն ուսումնասիրել են բարոյական կյանք վարելու ճիշտ ուղին, բայց դաոսականության մեջ այն ​​ընդունում է ամենավերացական իմաստները, ինչի պատճառով այս դպրոցը կոչվել է դրա անունով: Այն պաշտպանում էր անգործությունը (ու վեյ), մեղմության ուժը, ինքնաբուխությունը և հարաբերականությունը: Չնայած այն ծառայում է որպես կոնֆուցիականության՝ ակտիվ բարոյականության դպրոցի մրցակից, այս մրցակցությունը խաթարվում և հեռանկար է ստանում «կիրառեք կոնֆուցիականությունը դրսից, դաոսականությունը՝ ներսից» արտահայտությունը։

Դաոսականության ուշադրության կենտրոնում հիմնականում այն ​​մտածողությունն է, որ աշխարհը ավելի լավը դարձնելու մարդկային փորձերը իրականում աշխարհը ավելի վատն են դարձնում։ Հետևաբար, ավելի լավ է ձգտել ներդաշնակության՝ նվազագույնի հասցնելով բնության կամ մարդկային գործերին հնարավոր վնասակար միջամտությունը:

### Պատերազմող պետությունների շրջան

#### Լեգիզմ

Փիլիսոփա Հան Ֆեյը նախկինում համադրել էր իր նախորդների մեթոդները, որոնք հայտնի պատմաբան Սիմա Տանը հետմահու անվանել էր «Օրինականություն»: «Երբ դարաշրջանը փոխվում էր, փոխվում էին նաև սովորույթները» սկզբունքով, Հան դինաստիայից առաջ ուշ շրջանի բարեփոխիչները շեշտը դնում էին օրենքով սահմանված կառավարման վրա։

Հան Ֆեյի փիլիսոփայության մեջ կառավարիչը պետք է իր հպատակներին կառավարի հետևյալ եռյակի միջոցով.

1. *Ֆա* (չինարեն՝ {{{1}}}
). օրենք կամ սկզբունք
2. *Շու* (չինարեն՝ {{{1}}}
). մեթոդ, մարտավարություն, արվեստ կամ պետականագործություն։
3. *Շի* (չինարեն՝ {{{1}}}
). լեգիտիմություն, իշխանություն կամ խարիզմա։

Այն, ինչ որոշները անվանում են Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանի ներքին իրական քաղաքականություն, խիստ առաջադեմ էր և խիստ քննադատական ​​էր կոնֆուցիական և մոհիստական ​​դպրոցների նկատմամբ: Սակայն Ցին դինաստիայի կարգախոսը կմեղադրվեր ամբողջատիրական հասարակություն ստեղծելու համար, որի հետևանքով անկում ապրեց: Դրա հիմնական կարգախոսն է. «Սահմանեք հստակ խիստ օրենքներ կամ կիրառեք խիստ պատիժ»: Հան Ֆեյի փիլիսոփայության մեջ կառավարիչը տիրապետում էր օրենքի միջոցով սահմանված պարգևատրման և պատժի վերաբերյալ իշխանության: Շան Յանը և Հան Ֆեյը խրախուսում էին օրենքի բացարձակ պահպանումը՝ անկախ հանգամանքներից կամ անձից: Նախարարները պետք է պարգևատրվեին միայն այն դեպքում, եթե նրանց խոսքերը համապատասխանում էին իրենց առաջարկների արդյունքներին: Լեգալիզմը, համաձայն Շան Յանի մեկնաբանության, կարող էր խրախուսել պետությանը լինել միլիտարիստական ​​ավտարկիա:

#### Նատուրալիստներ

Բնագետների դպրոցը կամ Ին-Յանի դպրոցը (չինարեն՝ {{{1}}}
) Պատերազմող պետությունների դարաշրջանի փիլիսոփայություն էր, որը համադրում էր ին-յանի և Ու Սինի հասկացությունները։ Զոու Յանը համարվում է այս դպրոցի հիմնադիրը: Նրա տեսությունը փորձում էր բացատրել տիեզերքը բնության հիմնական ուժերի տեսանկյունից՝ ինի (մութ, սառը, իգական, բացասական) և յանի (լույս, տաք, արական, դրական) փոխլրացնող գործակալների և հինգ տարրերի կամ հինգ փուլերի (ջուր, կրակ, փայտ, մետաղ և հող) միջոցով։

Իր վաղ շրջանում այս տեսությունն առավել սերտորեն կապված էր Յանի և Ցի վիճակների հետ։ Հետագա ժամանակաշրջաններում այս իմացաբանական տեսությունները նշանակություն ունեցան թե՛ փիլիսոփայության, թե՛ ժողովրդական համոզմունքների մեջ։ Այս դպրոցը ներծծվեց դաոսականության ալքիմիական և կախարդական չափումների, ինչպես նաև չինական բժշկական շրջանակի մեջ։ Դրա մասին ամենավաղ պահպանված գրառումները գտնվում են Մավանգդուի տեքստերում և Հուանգդի Նեյցզինում։

#### Մոհականություն

Մոզիի կողմից հիմնադրված մոհիզմը (Մոիզմ) խրախուսում է համընդհանուր սերը՝ փոխադարձ օգուտի նպատակով: Բոլորը պետք է սիրեն միմյանց հավասարապես և անաչառ՝ հակամարտությունից և պատերազմից խուսափելու համար: Մոզին կտրականապես դեմ էր կոնֆուցիական ծեսին՝ փոխարենը շեշտը դնելով պրագմատիկ գոյատևման վրա՝ գյուղատնտեսության, ամրացման և պետականության միջոցով: Ավանդույթը հակասական է, և մարդիկ կարիք ունեն ավանդականից դուրս ուղեցույցի՝ որոշելու համար, թե որ ավանդույթներն են ընդունելի: Այնուհետև բարոյական ուղեցույցը պետք է խթանի և խրախուսի սոցիալական վարքագիծը, որը մեծացնում է ընդհանուր օգուտը: Որպես իր տեսության դրդապատճառ՝ Մոզին բերեց Երկնքի կամքը, բայց կրոնական լինելու փոխարեն նրա փիլիսոփայությունը զուգահեռվում է ուտիլիտարիզմին:

#### Տրամաբաններ

Տրամաբանները (Անունների դպրոց) զբաղվում էին տրամաբանությամբ, պարադոքսներով, անուններով և իրականությամբ (նման է անունների կոնֆուցիական ուղղմանը): Տրամաբան Հուի Շին Չժուան-ցզիի բարեկամ մրցակիցն էր, որը դաոսականության դեմ հանդես էր գալիս թեթև և հումորային ձևով: Մեկ այլ լոգիստ՝ Գոնգսոնգ Լոնգը, հեղինակել է «Երբ սպիտակ ձին ձի չէ» հայտնի երկխոսությունը:

#### Գյուղատնտեսականներ

Գյուղատնտեսականությունը վաղ գյուղատնտեսական սոցիալական և քաղաքական փիլիսոփայություն էր, որը պաշտպանում էր գյուղացիական ուտոպիստական կոմունալիզմը և հավասարությունը: Փիլիսոփայությունը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ մարդկային հասարակությունը սկիզբ է առնում գյուղատնտեսության զարգացումից, իսկ հասարակությունները հիմնված են «մարդկանց բնական հակվածության վրա՝ գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու»:

Գյուղատնտեսականները կարծում էին, որ իդեալական կառավարությունը, որը մոդելավորված է Շեննոնի կիսաառասպելական կառավարման օրինակով, գլխավորում է բարեգործ թագավորը, որը ժողովրդի հետ աշխատում է դաշտերը մշակելու գործում: Գյուղատնտես թագավորը չի վարձատրվում կառավարության կողմից՝ նրա գանձարանների միջոցով. նրա ապրուստը ստացվում է դաշտերում աշխատելով ստացած շահույթից, այլ ոչ թե իր ղեկավարությունից: Կոնֆուցիականներին հակառակ, գյուղատնտեսականները չէին հավատում աշխատանքի բաժանմանը, փոխարենը պնդելով, որ երկրի տնտեսական քաղաքականությունը պետք է հիմնված լինի հավասար ինքնաբավության վրա: Նրանք կողմ էին գների ֆիքսմանը, որի դեպքում բոլոր նմանատիպ ապրանքները, անկախ որակի և պահանջարկի տարբերություններից, սահմանվում են բացարձակապես նույն, անփոփոխ գնով:

## Վաղ կայսերական դարաշրջանի փիլիսոփայություն

### Պատմություն

#### Ցին և Հան դինաստիաներ

Կարճատև հիմնադիր Ցին դինաստիան, որտեղ պաշտոնական փիլիսոփայությունը լեգիզմն էր, վերացրեց մոհիստական և կոնֆուցիական դպրոցները: Լեգիզմը մնաց ազդեցիկ վաղ Հան դինաստիայի ժամանակ՝ դաոսական-ռեալիստական գաղափարախոսության ներքո, Հուանգ Լաոյի օրոք, մինչև Հանի կայսր Վուն ընդունեց կոնֆուցիականությունը որպես պաշտոնական ուսմունք: Կոնֆուցիականությունը և դաոսականությունը դարձան չինական մտքի որոշիչ ուժերը մինչև բուդդայականության ներդրումը։

Կոնֆուցիականությունը հատկապես ուժեղ էր Հան դինաստիայի ժամանակ, որի մեծագույն մտածողը Դոն Չժոնշուն էր, որը կոնֆուցիականությունը ինտեգրեց Չժոնշուի դպրոցի մտքերի և հինգ տարրերի տեսության հետ: Նա նաև Նոր Տեքստի դպրոցի կողմնակից էր, որը Կոնֆուցիոսին համարում էր աստվածային կերպար և Չինաստանի հոգևոր կառավարիչ, որը կանխատեսեց և սկսեց աշխարհի զարգացումը դեպի համընդհանուր խաղաղություն։

Ի տարբերություն դրա, կար Հին Տեքստի դպրոց, որը պաշտպանում էր հին լեզվով գրված կոնֆուցիական աշխատությունների օգտագործումը (այստեղից էլ ծագում է «Հին Տեքստ» անվանումը), որոնք շատ ավելի հուսալի էին։ Մասնավորապես, նրանք հերքեցին Կոնֆուցիոսի աստվածային կերպար լինելու ենթադրությունը և նրան համարեցին մեծագույն իմաստուն, այլ պարզապես մարդ և մահկանացու։

#### Վեց դինաստիաներ

3-րդ և 4-րդ դարերում ի հայտ եկավ Սյուան Սյուեն (խորհրդավոր ուսմունք), որը կոչվում է նաև նորդաոսականություն։

Բուդդայականությունը Չինաստան է հասել մ.թ. 1-ին դարում, սակայն միայն Հյուսիսային և Հարավային, Սուի և Թան դինաստիաների օրոք է այն զգալի ազդեցություն և ճանաչում ձեռք բերել։ Սկզբում այն համարվում էր դաոսական աղանդի մի տեսակ։ Մահայանա բուդդիզմը Չինաստանում շատ ավելի հաջողակ էր, քան իր մրցակից Հինայանան, և 5-րդ դարից ի վեր ի հայտ եկան ինչպես հնդկական դպրոցները, այնպես էլ տեղական չինական աղանդները։ Երկու կարևորագույն վանական փիլիսոփաներ էին Սենչժաոն և Դաոշենգը։ Սակայն այս դպրոցներից, հավանաբար, ամենաազդեցիկ և ինքնատիպը Չան աղանդն էր, որն ավելի ուժեղ ազդեցություն ունեցավ Ճապոնիայում, քանի որ Զեն աղանդը։

Թան դարաշրջանի կեսերին բուդդայականությունը հասավ իր գագաթնակետին, և, ըստ որոշ տեղեկությունների, կար 4600 վանք, 40000 ճգնարան և 260500 վանական և միանձնուհի։ Բուդդայական հոգևորականության իշխանությունն այնքան մեծ էր, իսկ վանքերի հարստությունը՝ այնքան տպավորիչ, որ դա քննադատություն առաջացրեց կոնֆուցիացի գիտնականների կողմից, ովքեր բուդդայականությունը համարում էին օտար կրոն: 845 թվականին Վուզոնգ կայսրը հրամայեց Մեծ հակաբուդդայական հալածանքներ՝ բռնագրավելով հարստությունը և վանականներին ու միանձնուհիներին վերադարձնելով աշխարհիկ կյանք: Այդ ժամանակից ի վեր բուդդայականությունը կորցրեց իր ազդեցության մեծ մասը:

### Մտքի դպրոցներ

#### Սյուան Սյուե

Սյուան Սյուեն փիլիսոփայական դպրոց էր, որը համատեղում էր կոնֆուցիականության և դաոսականության տարրերը՝ վերաիմաստավորելով Ի Չինը, Տաո Թե Չինը և Չժուանցզին: Այս շարժման ամենակարևոր փիլիսոփաներն էին Վան Բին, Սյան Սյուն և Գուո Սյանը: Այս դպրոցի հիմնական հարցն այն էր, թե արդյոք գոյությունը նախորդում է չգոյությանը (չինարեն՝ մինգ և ումինգ): Այս դաոսական մտածողների, ինչպես «Բամբուկե պուրակի յոթ իմաստունների» առանձնահատկություններից մեկը ֆեն լյուի (բառացիորեն՝ քամի և հոսք) հասկացությունն էր, որը մի տեսակ ռոմանտիկ ոգի էր, որը խրախուսում էր հետևել բնական և բնազդային ազդակին:

#### Բուդդայականություն

*Սակյամունի Բուդդան, նկարիչ Չժան Շենգվենի կողմից, 1173–1176 թվականներ, Սոնգ դինաստիա*Բուդդայականությունը կրոն է, գործնական փիլիսոփայություն և, հնարավոր է, նաև հոգեբանություն, որը կենտրոնանում է Գաութամա Բուդդայի ուսմունքների վրա, ով ապրել է Հնդկական ենթամայրցամաքում, ամենայն հավանականությամբ, մ.թ.ա. 6-րդ դարի կեսերից մինչև 5-րդ դարի սկիզբը: Երբ օգտագործվում է ընդհանուր իմաստով, Բուդդա բառը սովորաբար համարվում է այն մարդը, ով բացահայտում է իրականության իրական բնույթը։

Մինչև մ.թ. 4-րդ դարը բուդդայականությունը քիչ ազդեցություն է ունեցել Չինաստանի վրա, բայց 4-րդ դարում դրա ուսմունքները հիբրիդացվել են դաոսականության ուսմունքների հետ: Բուդդիզմը Չինաստան բերեց բազմաթիվ դժոխքների գաղափարը, որտեղ գնում էին մեղավորները, բայց մահացած մեղավորների հոգիները կարող էին փրկվել բարեպաշտ գործողություններով: Քանի որ չինական ավանդական միտքը ավելի շատ կենտրոնացած էր էթիկայի, քան մետաֆիզիկայի վրա, բուդդայական և դաոսական հասկացությունների միաձուլումը ստեղծեց մի քանի դպրոցներ, որոնք տարբերվում էին սկզբնական հնդկական դպրոցներից։

Փիլիսոփայական արժեք ունեցող ամենաակնառու օրինակներն են Սանլունը, Տյանտայը, Հուայանը և Չանը (հայտնի է նաև որպես Զեն): Նրանք ուսումնասիրում են գիտակցությունը, ճշմարտության մակարդակները, թե արդյոք իրականությունը վերջնականապես դատարկ է, և թե ինչպես պետք է հասնել լուսավորության: Բուդդայականությունն ունի հոգևոր ասպեկտ, որը լրացնում է նորկոնֆուցիականության գործողությունը, որտեղ ականավոր նորկոնֆուցիականները պաշտպանում են մեդիտացիայի որոշակի ձևեր:

## Կայսերական դարաշրջանի կեսից մինչև ուշ շրջանի փիլիսոփայություն

### Պատմություն

Նորկոնֆուցիականությունը հին կոնֆուցիական սկզբունքների վերածնված տարբերակ էր, որը ի հայտ եկավ Սոնգ դինաստիայի շրջանում՝ բուդդայական, դաոսական և լեգիստական ​​առանձնահատկություններով: Առաջին փիլիսոփաները, ինչպիսիք են Շաո Յոնգը, Չժոու Դունյին և Չան Զայը, տիեզերագետներ էին և աշխատել են «Ի Չին»-ի վրա: Չենգ եղբայրները՝ Չենգ Յին և Չենգ Հաոն, համարվում են նորկոնֆուցիականության երկու հիմնական մտածողության դպրոցների հիմնադիրները՝ առաջինը՝ Սկզբունքային դպրոց, երկրորդը՝ Մտքի դպրոց:

Սկզբունքային դպրոցը գերիշխանություն ձեռք բերեց Սոնգ դինաստիայի օրոք՝ Չժու Սիի կողմից մշակված փիլիսոփայական համակարգի շնորհիվ, որը դարձավ հիմնական ուղղություն և պաշտոնապես ընդունվեց կառավարության կողմից Յուան դինաստիայի օրոք կայսերական քննությունների համար: Մտքի դպրոցը մշակվել է Չժու Սիի գլխավոր մրցակից Լու Ցզիույանի կողմից, բայց շուտով մոռացվել է: Միայն Մին դինաստիայի օրոք Մտքի դպրոցը վերակենդանացավ Վան Շուրենի կողմից, որի ազդեցությունը հավասար է Չժու Սիի ազդեցությանը: Այս դպրոցը հատկապես կարևոր էր Ճապոնիայում:

Ցին դինաստիայի օրոք շատ փիլիսոփաներ դեմ էին նորկոնֆուցիականությանը, և տեղի ունեցավ Հան դինաստիայի կոնֆուցիականության վերադարձ, ինչպես նաև Հին և Նոր տեքստերի միջև վեճի վերսկսում։ Այս ժամանակահատվածում սկսվեց նաև արևմտյան մշակույթի ներթափանցումը, սակայն չինացիների մեծ մասը կարծում էր, որ արևմտյանները գուցե ավելի զարգացած էին տեխնոլոգիայի և պատերազմի մեջ, բայց Չինաստանը գերիշխող դիրք ուներ բարոյական և մտավոր ոլորտներում։

Չինական մշակույթը մեծ ազդեցություն է ունեցել Արևելյան Ասիայի այլ պետությունների ավանդույթների վրա, և դրա փիլիսոփայությունը անմիջականորեն ազդել է կորեական փիլիսոփայության, վիետնամական փիլիսոփայության և ճապոնական փիլիսոփայության վրա: Չինական ուշ շրջանի դինաստիաների, ինչպիսին է Մին դինաստիան (1368–1644), ինչպես նաև կորեական Չոսոն դինաստիայի (1392–1897) ժամանակաշրջանում վերածնված նեոկոնֆուցիականությունը, որը գլխավորում էին այնպիսի մտածողներ, ինչպիսին է Վան Յանգմինը (1472–1529), դարձավ մտքի գերիշխող դպրոց և խթանվեց կայսերական պետության կողմից։ Ճապոնիայում Տոկուգավա Սյոգունատը (1603–1867) նույնպես ուժեղ ազդեցություն է կրել կոնֆուցիական փիլիսոփայությունից:

### Մտքի դպրոցներ

#### Նորկոնֆուցիականություն

Չնայած կոնֆուցիականությունը կորցրեց իր ժողովրդականությունը՝ զիջելով դաոսականությանը և բուդդայականությանը, նորկոնֆուցիականությունը միավորեց այդ գաղափարները ավելի մետաֆիզիկական շրջանակի մեջ։ Դրա հասկացությունների թվում են լի (սկզբունք, նման Պլատոնի ձևերին), ցի (կենսական կամ նյութական ուժ), թայջի (Մեծ վերջնական ուժը) և սին (միտք)։ Սոնգ դինաստիայի փիլիսոփա Չժոու Դունյին (1017–1073) սովորաբար համարվում է նորկոնֆուցիականության առաջին իսկական «առաջամարտիկը», որն իր բարոյագիտական փիլիսոփայության համար օգտագործում է դաոսական մետաֆիզիկան որպես շրջանակ:

Նորկոնֆուցիականությունը զարգացել է ինչպես ավանդական կոնֆուցիական գաղափարների վերածնունդ, այնպես էլ բուդդայականության և կրոնական դաոսականության գաղափարների նկատմամբ արձագանք։ Չնայած նորկոնֆուցիականները դատապարտում էին բուդդայական մետաֆիզիկան, նորկոնֆուցիականությունը փոխառել է դաոսական և բուդդայական տերմինաբանություն և հասկացություններ: Նորկոնֆուցիական փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Չժու Սին և Վան Յանգմինը, համարվում են նորկոնֆուցիականության ամենակարևոր դեմքերը:

* Չժու Սին նորկոնֆուցիականության առաջատար դեմքերից էր։
* Վան Յանգմինգը նորկոնֆուցիականության կարևոր դեմք էր։

## Ժամանակակից դարաշրջան

Արդյունաբերական և ժամանակակից դարաշրջաններում չինական փիլիսոփայությունը նույնպես սկսել էր ինտեգրել արևմտյան փիլիսոփայության հասկացությունները՝ որպես արդիականացմանն ուղղված քայլեր: Չինական փիլիսոփայությունը երբեք չի զարգացրել մարդու իրավունքների հայեցակարգը, ուստի դասական չինարենում բացակայում էին դրանց համար բառեր: 1864 թվականին Վ.Ա.Պ. Մարտինը ստիպված էր հորինել «քվանլի» բառը (չինարեն՝ {{{1}}}
) թարգմանել «իրավունքների» արևմտյան հասկացությունը Հենրի Ուիթոնի «Միջազգային իրավունքի տարրերը» դասական չինարեն թարգմանելու գործընթացում:

1911 թվականի Սինհայի հեղափոխության ժամանակ բազմաթիվ կոչեր էին հնչում՝ Չինաստանի հին կայսերական ինստիտուտներն ու գործելակերպը լիովին վերացնելու համար, ինչպիսին էր Մայիսի 4-ի շարժումը: Փորձեր են եղել չինական փիլիսոփայության մեջ ներառել ժողովրդավարությունը, հանրապետականությունը և արդյունաբերությունը, մասնավորապես՝ Սուն Յաթ-Սենի կողմից 20-րդ դարի սկզբին: Մաո Ցզեդունի կողմից ավելացվել են մարքսիզմը, ստալինիզմը, չինական մարքսիստական փիլիսոփայությունը և այլ կոմունիստական մտածողությունը:

Երբ 1949 թվականին իշխանության գլուխ անցավ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը, նախկին մտքի դպրոցները դատապարտվեցին որպես հետամնաց, իսկ ավելի ուշ՝ մաքրագործվեցին Մշակութային հեղափոխության ժամանակ՝ որպես «Չորս Հների» դեմ արշավի մի մաս:

Սի Ցզինպինի գլխավոր քարտուղարության օրոք Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը նպաստել է չինական փիլիսոփայության վերածննդին: 2024 թվականին Արևելյան Չինաստանի նորմալ համալսարանը հիմնադրել է Չինական Ժուզի հետազոտական ինստիտուտը՝ չինական փիլիսոփայությունների ուսումնասիրությունը խթանելու համար:

### Նոր կոնֆուցիականություն

## Փիլիսոփաներ

* Կոնֆուցիոս, որը համարվում է Մեծ Վարպետ, բայց երբեմն ծաղրի է ենթարկվում դաոսականների կողմից։
* Մենցիոս, Կոնֆուցիոսի հետևորդ, որն ունի իդեալիստական ոգեշնչում։
* Սյուն Ցզին, Կոնֆուցիոսի մեկ այլ հետևորդ, ավելի մոտ է ռեալիզմին, Հան Ֆեյի և Լի Սիի ուսուցիչը։
* Չժու Սի, նորկոնֆուցիականության հիմնադիր։
* Վան Յանգմինգ, «մտքի վիճակի» ամենաազդեցիկ կողմնակիցը։ (Սինսյուե (ժ))։
* Լաո Ցզին, դաոսական դպրոցի կիսաառասպելական հիմնադիրը։
* Չժուան Չժոու, որը համարվում է Չժուան Ցզիի հեղինակը։
* Լի Յուկոուն, որը համարվում է Լիեզիի հեղինակը։
* Յանգ Չժուն, առաջարկել է էթիկական էգոիզմ և հիմնադրել է Յանգիզմը։
* Մոզի, մոհիստական դպրոցի հիմնադիրը։
* Շան Յանգ, լեգիստների հիմնադիր և Ցին դինաստիայի կարևորագույն բարեփոխիչ։
* Հան Ֆեյ, լեգիզմի ամենանշանավոր տեսաբաններից մեկը։
* Լի Սին, լեգիզմի հիմնական կողմնակից և կիրառող։

## Չինական փիլիսոփայությունը որպես փիլիսոփայություն

Հին չինացի վարպետների միտքը փիլիսոփայություն անվանելու վերաբերյալ բանավեճը քննարկվել է այս ակադեմիական առարկայի Չինաստան ներմուծումից ի վեր։ Մանրամասների համար տե՛ս «Չինական փիլիսոփայության օրինականությունը»։

## Հայեցակարգեր

Չնայած առանձին փիլիսոփայական դպրոցները զգալիորեն տարբերվում են, այնուամենայնիվ, նրանք ունեն ընդհանուր բառապաշար և ընդհանուր մտահոգություններ։

Չինական փիլիսոփայության մեջ հաճախ հանդիպող տերմինների շարքում են՝

* 道
 Դաո (Ճանապարհ կամ մարդու ուսմունք)
* 德
 Դե (առաքինություն, ուժ)
* 理
 Լի (սկզբունք, օրենք)
* 氣
 Ցի (կենսական էներգիա կամ նյութական ուժ)
* 太極
Թայ-չին (Մեծ Երկնային Առանցք) կազմում է երկու միմյանց լրացնող բևեռների՝ ինի և յանի միասնությունը: Յին բառը սկզբնապես վերաբերում էր արևից հակառակ ուղղված լեռան լանջին: Փիլիսոփայական առումով այն խորհրդանշում է մութ, պասիվ, կանացի սկզբունքը, մինչդեռ Յանը (արևին ուղղված լեռան լանջը) խորհրդանշում է պայծառ, ակտիվ, արական սկզբունքը: Ինը և Յանը հակառակորդ չեն, դրանք հակադարձ համեմատական են միմյանց՝ ինչպես ալիքի վերելքն ու անկումը, և ճանաչվում են իրենց համեմատությամբ:

Չինական փիլիսոփայության ընդհանրությունների շարքում կարելի է առանձնացնել հետևյալը.

* Մարդուն բնությունից անջատ չդիտարկելու միտումը։
* Միաստված աստվածության բնույթի և գոյության վերաբերյալ հարցերը, որոնք խորապես ազդեցություն են ունեցել արևմտյան փիլիսոփայության վրա, կարևոր չեն եղել չինական փիլիսոփայություններում կամ մեծ հակամարտության աղբյուր չեն եղել չինական ավանդական կրոնում:
* Այն համոզմունքը, որ փիլիսոփայության նպատակը հիմնականում բարոյագիտական և գործնական ուղեցույց ծառայելն է։
* Քաղաքական ուղղվածություն. Հարյուր դպրոցների գիտնականների մեծ մասը փորձում էր համոզել կառավարչին վարվել այնպես, ինչպես իրենք էին կողմ:

## Տես նաև

* Չինաստանի պատմություն
* Կոնֆուցիականություն
* Չինաստանի մշակույթ
* Հին Արևելյան փիլիսոփայություն
* Դաոսականություն

## Ծանոթագրություն

## Գրականություն

* Bo Mou (Editor), *History of Chinese Philosophy*, Routledge, 2009.
* Chan, Wing-tsit (1963), *A Sourcebook of Chinese Philosophy*, Princeton: Princeton University Press, ISBN 978-0-691-07137-4
* Antonio S. Cua (Editor), *Encyclopedia of Chinese Philosophy*, Routledge, 2003.
* Feng Youlan, *A History of Chinese Philosophy* (Princeton Paperbacks), tr. Derk Bodde, 1983.
* Herrlee Glessner Creel, *Chinese Thought, from Confucius to Mao Zedong*, 1971.
* A. C. Graham, *Disputers of the Tao; Philosophical Argument in Ancient China*, 1989.
* Christoph Harbsmeier, *Logic and Language in Ancient China*, Joseph Needham, *Science and Civilisation in China*, Volume 7, Part I, Cambridge University Press, 1998.
* Philip J. Ivanhoe and Bryan W. Van Norden (Editors), *Readings in Classical Chinese Philosophy*, 2nd edition, Indianapolis: Hackett Publishing, 2005.
* Karyn Lai, *Introduction to Chinese Philosophy*, Cambridge University Press, 2008.
* Lin Yutang, *The Importance of Living*, William Morrow Paperbacks, 1998.
* Jana S. Rošker, *Searching for the Way: Theory of Knowledge in Pre-modern and Modern Chinese Philosophy* Hong Kong Chinese University Press, 2008.
* Roel Sterckx, *Chinese Thought. From Confucius to Cook Ding.* London: Penguin, 2019.
* Roel Sterckx, *Ways of Heaven. An Introduction to Chinese Thought.* New York: Basic Books, 2019.
* Justin Tiwald and Bryan W. Van Norden (Editors), *Readings in Later Chinese Philosophy: Han Dynasty to the 20th Century*, Indianapolis: Hackett Publishing, 2014.
* Bryan W. Van Norden, *Introduction to Classical Chinese Philosophy*, Indianapolis: Hackett Publishing, 2011.
* Arthur Waley, *Three Ways of Thought in Ancient China*, 1983.

## Արտաքին հղումներ

* Article "The Chinese Concept of Space"
* Article "The Chinese Concept of Time"
* The Hundred Schools of Thought
* Chinese Text Project – Chinese philosophy texts in classical Chinese with English and modern Chinese translations
* Contesting Confucius Henry Zhao, New Left Review 44, March–April 2007
* *Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers*, 1751–1772, ""Philosophie des Chinois" [in French]