Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Սննդի հիգիենա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծովամթերքի թեսթավորում Սննդի և դեղերի վարչության լաբորատորիայում
**Սննդի հիգիենա**, **սննդամթերքի հիգիենա**, հիգիենայի բաժին, որն ուսումնասիրում է սննդամթերքների բաղադրությունը, դրանց սննդային ու կենսաբանական արժեքը, սննդի կազմակերպման սկզբունքները։

## Սննդի հիգիենայի հիմնական խնդիրներ

Սննդի հիգիենայի հիմնական խնդիրներն են՝ մարդկանց ռացիոնալ սննդի հիմունքների մշակումը, ելնելով էներգիայի և առանձին սննդանյութերի (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, վիտամիններ և հանքային աղեր) նկատմամբ օրգանիզմի պահանջից, տարիքից, սեռից, աշխատանքի բնույթից, բնակլիմայական պայմաններից և այլն։ Դրա հիման վրա բնակչության տարբեր տարիքային և մասնագիտական խմբերի համար (գործարան, գյուղացիական տնտեսություն, դպրոց, մանկապարտեզ և այլն) մշակվում են սննդի ֆիզիոլոգիական օպտիմալ նորմաներ՝ բնակչության առողջության ու աշխատունակության պահպանման, կյանքի տևողության երկարացման համար։

Սննդի հիգիենան ուսումնասիրում է նաև սննդի բաղադրամասերի անբավարարության կամ ավելցուկի հետ կապված սննդային (ալիմենտար) հիվանդությունները (հիպովիտամինոզներ և ավիտամինոզներ, սննդային սնուցողական բնույթի խանգարումներ, տեղաճարակային խպիպ, սակավարյունության որոշ ձևեր և այլն), դրանց կանխարգելման միջոցները։ Սննդի հիգիենաով զբաղվում է բանվորական տարբեր խմբերի համար կանխարգելիչ սննդի, սննդային թունավորումների ճիճվային հիվանդությունների (տրիխինելոզ, տենիոզ և այլն), վարակիչ հիվանդությունների (բրուցելոզ, դաբաղ և այլն) ուսումնասիրության և դրանց կանխարգելման ու վերացման հարցերով։

## Սննդի հիգիենայի մշակում

Սննդի հիգիենան մշակում է սննդամթերքների մեջ թունաքիմիկատների և քիմիական պարարտանյութերի մնացորդային քանակներից առաջացող քրոնիկական թունավորումների կանխարգելման, սննդամթերքների արտադրության, պահպանման, տեղափոխման ու վաճառքի ընթացքում սանիտարահիգենիկ և հակահամաճարակային միջոցառումներ, ինչպես նաև հասարակական սննդի ձեռնարկություններում՝ սանիտարական հսկողության արդյունավետ մեթոդներ։ Սննդի հիգիենան օգտվում է հետազոտության ֆիզիկական, քիմիական, կենսաքիմիական, կենսաբանական, բակտերիոլոգիական, բուսաբանական, վիճակագրական և այլ մեթոդներից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 485)։*  |
# Սաջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Սաջ** |
| --- |
|  |
| Տեսակ | խոհանոցային պարագա |
| Ենթատեսակ | kitchen utensil? |
| Առաջացման երկիր | Հինդուստան |
| Հիմնական | մետաղ |
|  Tava Վիքիպահեստում |

**Սաջ**, **սաչ,** ադրբեջանական խոհանոցին հատուկ ուտեստների խմբի անվանում։ Ամենագլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ ուտեստը պատրաստելիս օգտագործում են նույնանուն սպասք (գոգավոր տապակ), որին նաև ասում են թավա։

## Սպասք

Սաջ (*saj tava* կապակցության մեջ թավա բառն ունի հնդկա-արիական ծագում և նշանակում է պատրաստել (ուտելիք))։ Գոգավոր կամ գրեթե հարթ տապակ է, որը սովորաբար պատրաստված է լինում թուջից, բարձրածխածնային պողպատից կամ ալյումինից՝ երբեմն էմալապատված կամ չկպչող ծածկույթվ։ Տապակի հակառակ կողմը օգտագործում են բլիթներ և այլ տեսակի հացաբուլկեղեն պատրաստելու համար, օրինակ՝ պիտա կամ գյոզլեմե։

## Բաղադրամասեր

Ադրբեջանում և Թուրքիայում սաջը ավանդաբար պատրաստում են գառան մսից։ Մյուս բաղադրամասերն են կենդանական ճարպը (սովորաբար դմակ) և բանջարեղենը. Այստեղ կան մի շարք տարբերակներ և համակցություններ, օրինակ՝ կարտոֆիլ, լոլիկ, սմբուկ և քաղցր պղպեղ, նաև գլուխ սոխ և սխտոր։ Գառան միսը կարելի է փոխարինել հորթի կամ ճտի մսով։ Կարելի է ավելացնել դդմիկ, լոբի, սունկ, նաև կանաչեղեն, իսկ մատուցելիս՝ նռանհատիկներ։

## Պատրաստում և մատուցում

Պատրաստման ընդհանուր սկզբունքը հետևյալն է․ սկզբում սաջ-տապակի մեջ լցնում են ամենախիտ և ամենապինդ մթերքները (մսից սկսած), այնուհետև բանջարեղենները՝ ըստ խտության նվազման (օրինակ՝ սկզբում ավելացվում է կարտոֆիլը, հետո՝ լոլիկները), պարբերաբար ավելացնում են աղ և կտրատված կանաչի։ Արդեն պատրաստ մթերքները վերցնում են թավայի վրայից կամ տանում են թավայի ծայրերը (այստեղ ջարմաստիճանը ավելի ցածր է)։ Ավանդական ձևով ուտեստը մատուցում են հենց թավայի մեջ (որտեղ ավելացնում են պատրաստման սկզբում մյուսներից առանձնացրած բաղադրամասերը)։ Ուտեստի վրա ցանում են կանաչի և նռան հատիկներ, մատուցում են բլիթների կամ լավաշի հետ։

## Ծանոթագրություններ
# Վինդալու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Վինդալու** |
| --- |
| Վինդալուի բաղադրիչները |
| Ենթատեսակ | Indian curry? |
| Առաջացման երկիր |  Հնդկաստան |
| Հիմնական | կոճապղպեղ, կարմիր պղպեղ, խոզի միս, շաքար և քացախ |
|  Vindalho Վիքիպահեստում |

**Վինդալու**, պորտուգալացի նավաստիների կողմից Գոա բերված հայտնի հնդկական կերակրատեսակ։

Վինդալու անունն առաջացել է պորտուգալերեն vinho de alho (*սխտորի գինի*) անվանումից։ Կերակրատեսակի պատմությունը սերտորեն կապված է Գոա հնդկական նահանգի հետ, ուր ճամփորդում էին պորտուգալացի նավաստիները։ Այս եղանակով սխտորի հետ շոգեխաշված և քացախի մեջ ավանդական եղանակով թթվեցված խոզի միսը (Պորտուգալիայում տարածված է հենց գինու քացախը) հայտնվել է Հնդկաստանում, որտեղ նրան ավելացվել են հնդկական շատ ավանդական համեմունքներ (օրինակ՝ կումին, դարչին, մանանեխի սերմեր, կայենական պղպեղ և թամարինդի պտուղներ), սակայն այն պահպանել է պորտուգալական խոհանոցի որոշ գծեր (գինու կամ խնձորի քացախ, տապակած սոխ կամ սխտոր)

Ավանդական բաղադրատոմսը ենթադրում է հետևյալ բաղադրիչների առկայությունը՝ խոզի միս, քացախ և սխտոր, կծու համեմունքների խառնուրդ (գարամ մասալա և կարի), սակայն գոյություն ունեն շատ տարբերակներ՝ սկսած խոզի մսի փոխարինումը մեկ այլ մսով, ավարտած՝ թեթև, ոչ կծու բուսական վինդալուի տարատեսակներով։

Կերակրատեսակը լայնորեն հայտնի է դարձել Մեծ Բրիտանիայում, որտեղ այն՝ որպես օրենք, համարվում է կարիներից ամենակծուն, ինչը հակասում է Գոայի խոհանոցի վաղեմի ավանդույթներին, որտեղ այն հնդկական այլ խոհանոցների համեմատությամբ ավելի քիչ է կծու։

## Հետաքրքիր փաստեր

* Կերակրատեսակի անվան մեջ կա որոշ հակասություն, քանի որ «ալու» հինդի լեզվում նշանակում է «կարտոֆիլ», բայց վինդալույի դասական բաղադրատոմսի մեջ կարտոֆիլ չկա։
* Բրիտանական Fat Les խումբը գրել է անգլիական ֆուտբոլային օրհներգերի ծաղրերգություն՝ օգտագործելով անգլիական ֆուտբոլասերների ծաղրանկարները, որոնք անսահմանափակ գարեջուր ու կարի էին օգտագործում և իրենց ողջ կյանքը կառուցում ֆուտբոլի շուրջ։ Երգը կոչվում է «Vindaloo» (անգլիացված տարբերակ)։ Չնայած երգը ծաղրերգություն է, այն դարձել է 1998 թվականի Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության օրհներգը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Оригинальный рецепт свинины виндалу Արխիվացված 2014-08-19 Wayback Machine
* Современный вариант приготовления свинины виндалу
# Ջրկոտեմ դեղատու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| **Ջրկոտեմ** |
|  Ջրկոտեմ |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Բույսեր (Plantae) |
| **Տիպ/Բաժին** | Անոթավոր բույսեր (Tracheophytes) |
| **Ենթատիպ** | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
| **Կարգ** | Կաղամբածաղկավորներ (Brassicales) |
| **Ընտանիք** | Կաղամբազգիներ (Brassicaceae) |
| **Տրիբա** | *Cardamineae* |
| **Ցեղ** | Ջրկոտեմ *(Nasturtium)* |
| **Տեսակ** | **Ջրկոտեմ(N. officinale)* |
| **Միջազգային անվանում** |
| Nasturtium officinaleR.Br. |
| **Կարգավիճակ** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**  Քիչ մտահոգող տեսակ |

**Ջրկոտեմ դեղատու** (լատիներեն՝ Nasturitum officinale), խաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող դեղաբույս։

## Նկարագրություն

Մինչև 60 սմ բարձրությամբ, հաստ սնամեջ ցողունով և արագ աճող հավելյալ արմատներով բազմամյա խոտաբույս է։ Կենտ-փետրաձև տերևները կազմված են 2-7 զույգ օվալաձև տերևիկներից։ Խոշոր և ձվաձև գագաթնային տերևիկը կոթունավոր է։ Կարճ ողկույզներում հավաքված են ծաղիկները, որոնք սպիտակ են և քառանդամ։ Պսակը բաժակից կրկնակի երկար է, իսկ առէջաթելերը մանուշակագույն են։ Սերմերը դասավորված են երկու շարքերով՝ կարճ, գծային փքված պատիճակներում։

## Տարածվածություն

Մեղրատու բույս է, որն աճում է ստորին լեռնային գոտու խոնավ վայրերում, աղբյուրների մոտ, գետափերին, հաճախ նաև ջրում։ Հանդիպում է Տավուշի, Լուռու, Արմավիրի, Արարատի, Կոտայքի, Սյունիքի մարզերում, Երևանում։ Որպես բանջարեղենային բույս աճեցվում է որոշ եվրոպական երկրներում։

## Նշանակություն

Գլիկոզիդներ, ալկալոիդներ, սապոնիններ, կալիումի, երկաթի, ֆոսֆորի աղեր պարունակող վիտամիններով հարուստ բույս է։ Սերմերից ստանում են մանանեխի փոխարեն օգտագործվող ճարպային և եթերային յուղ («մանանեխային յուղ»)։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջրկոտեմ դեղատու» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջրկոտեմ դեղատու» հոդվածին։ |