# Քաղաքական սպեկտր

| Քաղաքական սպեկտր  |
| --- |
|  Երկկողմանի քաղաքական կողմնացույցի գծապատկեր, հորիզոնական՝ սոցիալ-տնտեսական առանցքով և ուղղահայաց՝ սոցիալ-մշակութային առանցքով և գաղափարապես ներկայացուցչական քաղաքական գույներով, օրինակ` քաղաքական սպեկտրի հաճախակի օգտագործվող մոդելի համար |
|  Political spectrum Վիքիպահեստում |

**Քաղաքական սպեկտր**, համակարգ, որը միմյանց է կապում տարբեր քաղաքական դիրքեր՝ բնութագրելու և դասակարգելու մեկ կամ մի քանի այլ երկրաչափական առանցքներ, որոնք ներկայացնում են անկախ քաղաքական հարթություններ: Քաղաքական կողմնացույցի ու քաղաքական քարտեզի արտահայտություններն օգտագործվում են նաև քաղաքական սպեկտրում, հատկապես դրա երկչափական մոդելների համար։

Երկարատև սպեկտրները ներառում են ձախ-աջ հարթություն, որն ի սկզբանե վերաբերում էր նստաշրջանի կազմակերպմանը Ֆրանսիայի պառլամենտի հեղափոխությունից հետո (1789–1799), ձախ կողմում գտնվում էին արմատականները, իսկ աջ կողմում` արիստոկրատները։ Թեև միջազգայնորեն կոմունիզմը և սոցիալիզմը սովորաբար դիտարկվում են ձախ կողմում, պահպանողականությունը և ֆաշիզմը միջազգայնորեն դիտարկվում են աջ կողմում։ Լիբերալիզմը կարող է նշանակել տարբեր բաներ տարբեր համատեքստերում։ Երբեմն ձախ (սոցիալական լիբերալիզմ), երբեմն աջ (դասական լիբերալիզմ)։ Միջանկյալ աշխարհայացք ունեցողները երբեմն դասակարգվում են որպես ցենտրիստներ։ Այսպես ասած, լիբերալներնին ու նեոլիբերալներին հաճախ անվանում են նաև կենտրոնամետներ։ Քաղաքականությունը, որը մերժում է սովորական ձախ–աջ սպեկտրը, հաճախ հայտնի է որպես սինկրետիկական քաղաքականություն, չնայած պիտակը հակված է սխալ պատկերացնել այն դիրքերը, որոնք տրամաբանական դիրք ունեն երկբևեռ սպեկտրում, քանի որ դրանք, կարծես, պատահականորեն միավորված են մեկ առանցքի՝ ձախ-աջ սպեկտրի շուրջ։

Քաղաքագետները հաճախակի նշում են, որ մեկ ձախակողմյան առանցքը չափազանց պարզ ու անբավարար է քաղաքական համոզմունքների առկա տատանումները նկարագրելու համար և ընդգրկում է այլ առանցքներ։ Չնայած բևեռային հակապատկերների նկարագրական բառերը կարող են տարբեր լինել, հանրաճանաչ երկքաղաքային սպեկտրների առանցքները սովորաբար բաժանվում են տնտեսական խնդիրների (ձախ-աջ հարթության վրա) և սոցիալ-մշակութային հարցերի (իշխանություն-ազատություն) հարթության միջև։

## Սահմանների պատմական ծագում

Աջ և ձախ տերմինները վերաբերում են քաղաքական պատկանելություններին, որոնք սկիզբ են առել 1789–1799 թվականներին Ֆրանսիական հեղափոխական ժամանակաշրջանում և սկզբում վերաբերում էին Ֆրանսիայի տարբեր օրենսդիր մարմիններում նստատեղերի պայմանավորվածություններին։ Ինչպես երևում է վեհաժողովի առջև գտնվող նախագահի նստավայրից, արիստոկրատիան նստած էր աջ կողմում (ավանդաբար՝ պատվի նստավայրը), իսկ հասարակները նստում էին ձախ կողմում, հետևաբար կար աջակողմյան և ձախակողմյան քաղաքականություն սահմաններ։

Սկզբնապես գաղափարական սպեկտրի որոշիչ կետը Անժիեն Ռեգիմին էր («հին կարգ»)։ «Աջը» այդպիսով ենթադրում էր արիստոկրատական կամ թագավորական շահերի և եկեղեցու աջակցություն, իսկ «ձախը» ենթադրում էր հանրապետականության, աշխարհիկության և քաղաքացիական ազատությունների աջակցություն։ Քանի որ հեղափոխության սկզբում քաղաքական արտոնությունը համեմատաբար նեղ էր, սկզբնական «ձախ»-ը հիմնականում ներկայացնում էր բուրժուազիայի, աճող կապիտալիստական դասի շահերը (նշանավոր բացառություններով, ինչպիսիք են պրոտոկոմունիստ Գրացուս Բաբեուֆը)։ Լաիս-ֆաիր առևտրին և ազատ շուկաներին աջակցելը արտահայտվում էր ձախ կողմում նստած քաղաքական գործիչների կողմից, քանի որ սրանք ներկայացնում էին քաղաքականություն, որոնք ավելի ձեռնտու էին կապիտալիստներին, այլ ոչ թե արիստոկրատությանը, բայց խորհրդարանական քաղաքականությունից դուրս այդ տեսակետները հաճախ բնութագրվում են որպես աջ կողմում։

Այս ակնհայտ հակասության պատճառը կայանում է նրանում, որ խորհրդարանական ձախ կողմում գտնվողները՝ պաշտոնական խորհրդարանական կառույցներից դուրս (օրինակ՝ «Ֆրանսիական հեղափոխության սան-կոտորակները»), սովորաբար ներկայացնում են բանվոր դասակարգի մեծ մասը, աղքատ գյուղացիությունը և գործազրկությունը։ Ֆրանսիական հեղափոխության մեջ նրանց քաղաքական հետաքրքրությունները բխում էին արիստոկրատիայի դեմ և դրանում նրանք դաշնակից էին վաղ կապիտալիստների հետ։ Այնուամենայնիվ, սա չի նշանակում, որ իրենց տնտեսական շահերը բխում են քաղաքականապես նրանց ներկայացնողների կողմից գործադրվող արդար քաղաքականությունից։

Երբ զարգանում էին կապիտալիստական տնտեսությունները, արիստոկրատիան դառնում էր պակաս կարևոր և հիմնականում փոխարինվում էր կապիտալիստական ներկայացուցիչներով։ Աշխատուժի չափը մեծացավ, երբ կապիտալիզմն ընդլայնվեց և սկսեց մասամբ արտահայտություն գտնել արհմիութենական, սոցիալիստական, անարխիստական և կոմունիստական քաղաքականության միջոցով, այլ ոչ թե սահմանափակվելով բնօրինակը «ձախ»-ով արտահայտված կապիտալիստական քաղաքականությամբ։ Այս էվոլյուցիան հաճախ պառլամենտական քաղաքական գործիչներին հեռացնում է լաիս-ֆաիր տնտեսական քաղաքականությունից, չնայած դա եղել է տարբեր աստիճաննեում և տարբեր երկրներում, հատկապես նրանց, ովքեր ունեն պատմության ավելի մեծ ավտորիտար երկրների հետ, ինչպիսիք են Խորհրդային Միությունը կամ Չինաստանը, որը գտնվում էր Մաո Զեդոնգի ներքո։ Այսպիսով, ամերիկյան քաղաքական խորհրդարանում «ձախ» բառը կարող է վերաբերել «լիբերալիզմին» և նույնացվել Դեմոկրատական կուսակցության հետ, մինչդեռ Ֆրանսիայում, օրինակ, մի երկրում, այդ դիրքերը կդիտարկվեն որպես համեմատաբար ավելի աջակողմյան, կամ ընդհանրապես կենտրոնամետ և «ձախ»-ը, ամենայն հավանականությամբ, վերաբերում է «սոցիալիստական» կամ «սոցիալ-դեմոկրատական» դիրքերին, այլ ոչ թե «լիբերալներին»։

## Գիտական քննություն

Գրեթե մեկ դար, սոցիալական գիտնականները խնդիր էին համարում այն, թե ինչպես լավագույնս նկարագրել քաղաքական տատանումները։

### Լեոնարդ Վ. Ֆերգյուսոն

1950 թ.-ին Լեոնարդ Վ. Ֆերգյուսոնը վերլուծեց քաղաքական արժեքները․ որոնք չափում էին վերաբերմունքը՝ օգտագործելով տաս մասշտաբներ, ծննդյան հսկողություն, մահապատժի կրում, գրաքննություն, կոմունիզմ, էվոլյուցիա, օրենք, հայրենասիրություն, թեզիզմ, հանցագործների վերաբերմունք և պատերազմ։ Արդյունքները ներկայացնելով գործոնների վերլուծության՝ նա կարողացավ բացահայտել երեք գործոն, որոնք նա անվանել է կրոնիզմ, մարդասիրություն և ազգայնականություն։ Նա կրոնիզմը բնորոշեց որպես հավատ Աստծուն և բացասական վերաբերմունք էվոլյուցիայի և ծննդյան վերահսկողության նկատմամբ. մարդասիրությունը կապված է պատերազմի հակառակ կողմին, վերաբերմունքի և հանցագործների կոպիտ վերաբերմունքի հետ, իսկ ազգայնականությունը դիտարկվում է գրաքննության, օրենքի, հայրենասիրության և կոմունիզմի վերաբերյալ կարծիքների փոփոխությունը բնութագրող։

Այս համակարգը ստացվեց էմպիրիկորեն, ոչ թե զուտ տեսական հիմքերով, քաղաքական մոդել մշակելով և փորձարկելով այն, Ֆերգյուսոնի աշխատանքը հետազոտական էր։ Այս մեթոդի արդյունքում պետք է զգուշություն ցուցաբերել Ֆերգյուսոնի երեք գործոնների մեկնաբանության մեջ, գործոնային վերլուծությունը արդյունք կտա վերացական գործոնը․ արդյոք գոյություն ունի օբյեկտիվ իրական գործոնում, թե ոչ։ Չնայած նրան, որ ազգայնականության գործոնի վերարտադրությունը անհամատեղելի էր, դավանանքի և մարդասիրության հայտնաբերումը Ֆերգյուսոնի և այլոց կողմից բերեց մի շարք կրկնություններ։

### Հանս Էյզենկ

Շատ չանցած Հանս Էյզենկը սկսեց ուսումնասիրել քաղաքական վերաբերմունքը Մեծ Բրիտանիայում։ Նա հավատում էր, որ մի կողմից կա մի բան, որը, ըստ էության նման է նացիոնալ-սոցիալիստներին (նացիստներին), մյուս կողմից՝ կոմունիստներին, իսկ ձախակողմյան առանցքում` իրենց հակառակ դիրքերին։ Ինչպես 1956 թ.-ին Հանս Էյզենկը նկարագրել է իր «Զգացում և անհեթեթություն հոգեբանության մեջ» գրքում, կազմեց թերթերի և քաղաքական թերթիկներում հայտնաբերված քաղաքական հայտարարությունների ցուցակը և խնդրեց առարկաները գնահատել՝ յուրաքանչյուրը ըստ իրենց համաձայնության կամ անհամաձայնության։ Այս արժեքի հարցաթերթիկը ներկայացնելով Ֆերգյուսոնի գործածած գործոնների վերլուծության նույն գործընթացին, Էյզենկը կազմեց երկու գործոն, որոնք նա անվանեց «Արմատականություն» (Ռ-գործոն) և «Մրցակցային միտք» (Տ-գործոն)։

Նման վերլուծությունը հանգեցնում է մի գործոնի, թե արդյոք այն համապատասխանում է իրական երևույթին, ուստի դրա մեկնաբանության մեջ պետք է զգուշություն ցուցաբերվի։ Թեև Էյզենկի Ռ-գործոնը հեշտությամբ նույնացվում է, որպես դասական «ձախ-աջ» հարթություն, Տ-գործոնը (ներկայացնում է Ռ-գործոնով՝ աջ անկյուններով գծավորված գործոն) ավելի քիչ ինտուիտիվ է, քանի որ բարձր միավորները նպաստում են պացիֆիզմին, ռասայական հավասարությանը, կրոնական դաստիարակության և աբորտի սահմանափակումներին, մինչդեռ ցածր միավորները ավելի բարյացակամ վերաբերմունք ունեին ռազմատենչության, կոպիտ պատժի, ամուսնալուծությունների ավելի հեշտ օրենքների և զուգընկերի ամուսնության նկատմամբ։

Չնայած մեթոդաբանության, գտնվելու վայրի և տեսության տարբերությանը, Էյզենկի և Ֆերգյուսոնի հասած արդյունքները համընկնում էին։ Պարզապես Էյզենկի երկու գործոնները 45 աստիճանով պտտելը բերում է Ամերիկայում Ֆերգյուսոնի կողմից նույնացված կրոնիզմի և մարդասիրության նույն գործոններին։

Էյզենկի Ռ և Տ գործոնների չափսերը հայտնաբերվել են Գերմանիայում և Շվեդիայում, Ֆրանսիայում և ճապոնիայում արժեքների գործոնային վերլուծություններով։

Էյզենկի 1956-ի գործունեության մեկ հետաքրքիր արդյունքն այն էր, որ ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում քաղաքական տարբերության մեծ մասը ենթադրվում էր ձախ/աջ առանցքի վրա, մինչդեռ Ֆրանսիայում Տ առանցքը ավելի մեծ էր, իսկ Մերձավոր Արևելքը գտնելու միակ հարթությունը Տ առանցքն էր. «Միջին Արևելքի արաբների շրջանում պարզվել է, որ կոպիտ և զգայուն մտածողների չափը, հստակորեն արտահայտված է տարբեր վերաբերմունքի միջև դիտարկված հարաբերություններում, չկա որևէ բան, որը կարող է համապատասխանել արմատական-պահպանողական շարունակությանը»։

#### Փոխհարաբերություններ Էյզենկի քաղաքական հայացքների և քաղաքական հետազոտությունների միջև

էյզենկի քաղաքական հայացքները կապված էին նրա հետազոտության հետ. Էյզենկը բացահայտ ընդդիմախոս էր այն բանի դեմ, ինչը նա ընկալում էր որպես ձախ և աջ ավտորիտար չարաշահումներ, և ըստ այդմ նա հավատում էր, որ այս Տ առանցքի հետ նա գտել է նացիզմի և կոմունիզմի միջև կապը։ Ըստ էյզենկի՝ երկու գաղափարախոսության անդամները կոպիտ մտածող էին։ Էյզենկի դիսերտացիայի համար կարևոր էր այն պնդումը, որ զգայուն գաղափարախոսությունները բարենպաստ էին մարդու ազատություններին, մինչդեռ կոպիտ մտածողությունները ագրեսիվ և ավտորիտար էին, հայց, որը բաց է քաղաքական քննադատության համար։ Այս համատեքստում էյզենկը իրականացրեց ուսումնասիրություններ նացիզմի և կոմունիստական խմբերի վերաբերյալ՝ պնդելով, որ երկու խմբերի անդամները լինեն ավելի «գերիշխող» և ավելի «ագրեսիվ», քան վերահսկող խմբերը։

Էյզենկը հեռացավ նացիստական Գերմանիայից՝ Բրիտանիայում ապրելու համար և չէր ամաչում բողոքել ստալինիզմի դեմ, նշելով Ռուսաստանի կառավարության հակասեմական նախապաշարմունքները, Խորհրդային Միության ղեկավարության շքեղ ապրելակերպը և Օրվելիի «երկբևեռ»-ը Արևելյան Գերմանիայի կողմից, իրեն անվանելով Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետություն, չնայած «այսօրվա աշխարհի ամենաժողովրդավարական ռեժիմներից մեկն է»։ Մինչ Էյզենկը նացիզմի հակառակորդ էր, նրա հարաբերությունները ֆաշիստական կազմակերպությունների հետ ավելի բարդ էին։ Էյզենկը, տեսական աջակցություն է ցուցաբերել Անգլիայի ազգային կուսակցությանը (որը նույնպես դեմ է եղել «Հիտլերի» նացիզմին) և հարցազրույց է տվել իրենց «Փարոս» ամսագրի առաջին համարում` տարբեր ցեղերի միջև հարաբերական հետախուզության վերաբերյալ իր հակասական տեսակետների մասին։ Հարցազրույցի ընթացքում մի պահ Էյզենկին հարցրին, թե նա հրեական ծագում ունի, թե ոչ։ Նրա քաղաքական հավատարմությունը կասկածի տակ դրվեց այլ հետազոտողների կողմից, մասնավորապես Սթիվեն Ռոզի, ով պնդում էր, որ իր գիտական հետազոտությունները օգտագործվել են քաղաքական նպատակներով։

#### Էյզենկի հետազոտության հետագա քննադատություն

Էյզենկի կոպիտ մտայնության հայեցակարգը քննադատվել է մի շարք պատճառներով՝

* Գործնականում ոչ մի արժեք չի գտնվել բեռնելու միայն կոպիտ–զգայուն հարթության վրա։
* Դաժան մտածողության մեկնաբանությունը, որպես «ավտորիտար», ընդդեմ նուրբ «ժողովրդավարական» արժեքների դրսևորում, անհամատեղելի էր Ֆրանկֆուրտի դպրոցի միակողմանի մոդելի հետ, որը հայեցակարգեց ավտորիտարիզմը՝ որպես պահպանողականության հիմնարար դրսևորում, և շատ հետազոտողների մոտ հարց է առաջացրել «ձախակողմյան ավտորիտարիզմի գաղափարը»։
* Այն տեսությունը, որը Էյզենկը մշակեց՝ դիտարկված չափսերի անհատական փոփոխությունը բացատրելու համար, որը վերաբերում էր էքստրովերսիային և հոգեվիզմին վերաբերող կոպիտ մտածողությանը, վերադարձրել է երկիմաստ հետազոտությունների արդյունքները։
* Էյզենկի այն եզրակացությունը, որ նացիստները և կոմունիստները ավելի կոպիտ են, քան հիմնական քաղաքական շարժումների անդամները, քննադատվել է տեխնիկական հիմքերով Միլթոն Ռոկախի կողմից։
* էյզենկի վերլուծության մեթոդը ներառում է վերացական հարթության (գործոնի) հայտնաբերում, որը բացատրում է հետևյալ տվյալների հավաքածուի տարածումը (այս դեպքում՝ միավորներ քաղաքական հետազոտության վրա)։ Այս վերացական մոտեցումը կարող է, կամ չի կարող համապատասխանել իրական նյութական երևույթի, և ակնհայտ խնդիրներ են առաջանում, երբ այն կիրառվում է մարդու հոգեբանության վրա։ Նման վերլուծության երկրորդ գործոնը (ինչպիսին է էյզենկի Տ–գործոնը) տվյալների տարածման երկրորդ լավագույն բացատրությունն է, որն ըստ առաջին գործոնի գծված է ճիշտ անկյուններով։ Թեև առաջին գործոնը, որը նկարագրում է մի շարք տվյալների փոփոխության մեծ մասը, ավելի հավանական է, որ օբյեկտիվորեն իրական ինչ-որ բան է ներկայացնում, հետագա գործոնները դառնում են ավելի ու ավելի վերացական։ Այսպիսով, կարելի էր գտնել մի գործոն, որը մոտավորապես համապատասխանում է «ձախ»-ին և «աջ»–ին, քանի որ սա մեր հասարակության մեջ քաղաքականության գերակշռող շրջանակն է, բայց էյզենկի «կոպիտ/զգայուն-մտածող» դեսերտացիայի հիմքը (երկրորդ, Տ-ֆակտոր) կարող է ոչինչ չներկայացնել վերացական մաթեմատիկական կառուցվածքից դուրս։ Նման կոնստրուկցիան ակնկալվում էր, որ կհայտնվի գործոնային վերլուծության մեջ, թե արդյոք այն համապատասխանում է իրական իրերի հետ, այդպիսով էյզենկի դեսերտացիան անարդյունավետ դարձավ գործոնների վերլուծության միջոցով։

### Միլթոն Ռոկաչ

Դժգոհ լինելով Հանս Էյզենկի աշխատանքից՝ Միլթոն Ռոկաչը 1973-ին մշակեց քաղաքական արժեքների իր սեփական երկքաղաքային մոդելը՝ հիմք ընդունելով դրա ազատության և հավասարության գաղափարները, որոնք նա նկարագրել է իր «Մարդկային արժեքների բնույթ» գրքում։

Միլթոն Ռոկաչը պնդում էր, որ ձախի և աջի միջև որոշիչ տարբերությունն այն է, որ ձախը ավելի է կարևորում հավասարությունը, քան աջը։ Չնայած էյզենկի կոպիտ մրցակցային առանցքի վերաբերյալ քննադատություններին՝ Ռոկաչը նաև հիմնարար նմանություն է առաջ քաշել կոմունիզմի և նացիզմի միջև՝ պնդելով, որ այդ խմբերը չեն գնահատի ազատությունը նույնքան, որքան սովորական սոցիալ-դեմոկրատները, ժողովրդավարական սոցիալիստներն ու կապիտալիստները, և նա գրեց, որ «այստեղ ներկայացված երկու արժեքային մոդելները առավելագույնս նման են Էյզենկի վարկածին»։

Այս մոդելը փորձարկելու համար Միլթոն Ռոկաչը և իր գործընկերները օգտագործեցին բովանդակության վերլուծություն՝ նացիզմը պարզեցնող աշխատությունը (գրեց Ադոլֆ Հիտլերը), կոմունիզմը (գրեց Վլադիմիր Լենինը), կապիտալիզմը (Բարի Գոլդովեր) և սոցիալիզմը (գրված են տարբեր սոցիալիստ հեղինակների կողմից)։ Այս մեթոդը քննադատության է ենթարկվել՝ փորձը կատարողի վերլուծության ենթակա բովանդակության և դրա կախվածության հետազոտողի առանձնահատուկ քաղաքական հայացքներից։

Բազմաթիվ գնահատողներ կազմեցին նախադասությունների հաճախականության հաշվարկներ, որոնք պարունակում էին հոմանիշներ Ռոկաչի կողմից որոշված մի շարք արժեքների համար, ներառյալ ազատությունն ու հավասարությունը, և Ռոկաչը վերլուծեց այս արդյունքները՝ համեմատելով չորս տեքստեր յուրաքանչյուրի համար արժեքների համեմատական հաճախականություն դասակարգելով։

* Սոցիալիստներ (սոցիալիզմ) - ազատությունը դասում են 1-ին տեղում, հավասարությունը՝ 2-րդ
* Հիտլեր (նացիզմ) - ազատությունը դասում է 16-րդ տեղում, հավասարությունը՝ 17-րդ
* Գոլդվոթեր (կապիտալիզմ) - ազատությունը դասում է 1-ին տեղում, հավասարությունը՝ 16-րդ
* Լենին (կոմունիզմ) - ազատությունը դասում է 17-րդ տեղում, հավասարությունը՝ 1-ին

Հետագայում կատարված ուսումնասիրությունները, օգտագործելով ամերիկյան գաղափարախոսների և ամերիկյան նախագահական երդմնակալության հասցեների նմուշներ, փորձեցին կիրառել այս մոդելը։

### Հետագա հետազոտություններ

Հետագա հետազոտություններում Հանս Ջ Էյզենկի կատարելագործեց իր մեթոդաբանությունը` տնտեսական նյութերի վերաբերյալ ավելի շատ հարցեր ներառելու համար։ Դա անելով, նա բացահայտեց ձախ և աջ առանցքի առանցքային պառակտումը՝ սոցիալական քաղաքականության և տնտեսական քաղաքականության միջև նախկինում չբացահայտված հարթությամբ՝ սոցիալիզմ-կապիտալիզմ (Ս-գործոն)։

Չնայած գործոնորեն տարբերվում էր էյզենկի նախորդ Ռ գործոնից, Ս գործոնը դրականորեն կապված էր Ռ գործոնի հետ, նշելով, որ հիմնական ձախ-աջ կամ աջ-ձախ միտումը ենթադրում է ինչպես սոցիալական, այնպես էլ տնտեսական արժեքներ, չնայած Ս–ն ավելի շատ կապՎում էր տնտեսական քննարկման առարկաների հետ անհավասարություն և մեծ բիզնես, մինչդեռ Ռ-ն ավելի շատ վերաբերում է հանցագործների բուժմանը, սեռական խնդիրներին և ռազմական խնդիրներին։

Այս պահից ի վեր հետազոտության և քաղաքական տեսության մեծ մասը վերարտադրվել է վերը նշված գործոններով։

Համաշխարհային արժեքների հետազոտությունների և ազգային կարծիքների հիման վրա, Ռոնալդ Ինգլհարտի հետազոտությունից մեկ այլ կրկնություն էլ եղավ, չնայած «Ինստագրամ»– ի հետազոտության մեջ նկարագրված էին երկրների արժեքները, այլ ոչ թե ազգերի կամ անհատների խմբեր։ Ինգլհարտի երկաստիճան լուծումը ձևավորեց Ֆերգյուսոնի բնօրինակը կրոնիզմի և մարդասիրության. Ռոնալդ Ինգլհարտը նրանց անվանեց «աշխարհիկություն–ավանդականություն», որն ընդգրկում էր ավանդույթի և կրոնի հիմնահարցերը, ինչպիսիք են հայրենասիրությունը, աբորտը, էվթանազիան, օրենքին և իշխանությանը վերաբերող գործիչներին հնազանդվելու կարևորությունը, և «գոյատևում–ինքնարտահայտում», որը ձեռնարկում էր այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են ամենօրյա վարքն ու հագուստի բազմազանության (ներառյալ օտարերկրացիների) ընդունումը և նորամուծությունն ու վերաբերմունքը հատուկ վիճահարույց ապրելակերպի մարդկանց նկատմամբ, ինչպիսիք են համասեռամոլությունը և բուսակերությունը, ինչպես նաև քաղաքական ակտիվության մեջ ներգրավվելու պատրաստակամությունը։ Տե՛ս «Ինստագրամի»–ի ազգային աղյուսակը։

## Կրկնակի առանցք ունեցող այլ մոդելներ

### Գրինբերգ և Ջոնաս՝ ձախ-աջ, գաղափարական կարծրություն

2003 թ. Հոգեբանական տեղեկագիր, Ջեֆֆ Գրինբերգը և Եվա Ջոնասը ներկայացնում են մի ստանդարտ ձախ-աջ առանցք և գաղափարական կարծրություն ներկայացնող առանցք։ Գրինբերգի և Ջոնասի համար գաղափարական կարծրությունը «շատ ընդհանրություններ ունի դոգմատիզմի և ավտորիտարիզմի հարակից հասկացությունների հետ» և բնութագրվում է «ուժեղ առաջնորդներին հավատալուն և հպատակեցմանը՝ նախապատվությունը տալով սեփական խմբավորմանը, էթնոկենտրոնիզմին և ազգայնականությանը, այլախոհների դեմ ագրեսիայի և վերահսկողության հետ, ոստիկանության և զինվորականների օգնությամբ»։

### Ինգլեհարտ՝ ավանդապաշտ-աշխարհիկ և ինքնադրսևորող-գոյատևող

Ինգելհարթ Վելցելի աշխարհի մշակութային քարտեզի վերստեղծումը հիմնված Համաշխարհային արժեքների հետազոտության վրա
2003 թ.-ի հունվարի 4-ի թողարկման ժամանակ « Էքոնոմիստ» խմբակցությունը քննարկեց աղյուսակը, որն առաջարկել էր Ռոնալդը, և Ինգլեհարտը աջակցել էր համաշխարհային արժեքների հետազոտությանը (կապված Միչիգանի համալսարանի հետ), մշակել մշակութային գաղափարախոսություն երկու հարթություններում։ «Y»- ի առանցքում այն ընդգրկում էր ավանդույթի և կրոնի հիմնահարցերը, ինչպիսիք են հայրենասիրությունը, աբորտը, էվթանազիան, օրենքին և իշխանությանը վերաբերող գործիչներին հնազանդվելու կարևորությունը։ Գծապատկերի ներքևում կանգնած է ավանդականիստական դիրքորոշումը նման հարցերի վերաբերյալ (երկրի և ընտանիքի հանդեպ հավատարմություն և կյանքում կարևորել հարգանքը ), մինչդեռ վերևում աշխարհիկ դիրքն է։ «X»- առանցքը զբաղվում է ինքնարտահայտման, այնպիսի հարցերի շուրջ, ինչպիսիք են ամենօրյա վարքն ու հագուստը, բազմազանության ընդունումը (ներառյալ օտարերկրացիները) և նորարարությունը, ինչպես նաև հատուկ վիճահարույց ապրելակերպ ունեցող մարդկանց նկատմամբ վերաբերմունքը, ինչպիսիք են բուսակերությունը, ինչպես նաև քաղաքական ակտիվության մեջ ներգրավվելու պատրաստակամությունը։ Գրաֆիկի աջ կողմում բաց ինքնադրսևորող դիրքն է, իսկ ձախում՝ նրա հակառակ դիրքը, որն Ինգլհարտը անվանում է գոյատևող։ Այս աղյուսակը ոչ միայն ուժ ունի քարտեզագրելու անհատների արժեքները, այլև տարբեր երկրներում մարդկանց արժեքները համեմատելու։ Այս աղյուսակը ոչ միայն ուժ ունի քարտեզագրելու անհատների արժեքները, այլև տարբեր երկրներում մարդկանց արժեքներ համեմատելը։ Այս գծապատկերում տեղադրված, Եվրոպական միության երկրները մայրցամաքային Եվրոպայում նշվում են վերևի աջ կողմում, Անգլոֆոնի երկրները՝ աջ կողմում, Լատինական Ամերիկայի երկրները՝ ներքևի աջկողմում, Աֆրիկյան, Միջին Արևելքի և Հարավային Ասիայի երկրները՝ ներքևի ձախ և նախկին կոմունիստական երկրները վերևի՝ ձախ կողմում։

### Փրնել՝ ազատություն-վերահսկողություն, իռացիոնալիզմ-ռացիոնալիզմ

Հիմնական հոդված՝ Փրնելի գծապատկեր

Այս երկկողմանի հստակ մոդելը ստեղծվել է 1963-ին Ջերրի Փրնելի կողմից՝ քաղաքական գիտությունների դոկտորական ատենախոսության համար։ Փրնելի գծապատկերն ունի մեկ առանցքի ազատություն, ձախ կողմում գտնվողները ձգտում են վերահսկել ազատությունը կամ պաշտպանել սոցիալական շեղումը, աջ կողմում գտնվողները՝ ընդգծել պետական իշխանությունը կամ նորմերի կատարման պաշտպանվածությունը (հեռավոր աջը պետական պաշտամունքն է, հեռավոր ձախը՝ պետության գաղափարը որպես «առավելագույն չարիք»)։ Մյուս առանցքը ռացիոնալիզմն է, որը սահմանվում է որպես պլանավորված սոցիալական առաջընթացի հավատալիք, և բարձրագույնները հավատում են, որ հասարակության հետ կան խնդիրներ, որոնք կարող են ռացիոնալ լուծվել, և նրանք, ովքեր թերահավատորեն են վերաբերվում նման մոտեցումներին։

### Միթչել երկիրը ղեկավարելու ութ ուղիներ

Միթչելի ութ ամերիկացի քաղաքական գործիչներ
2006-ին Բրայան Պատրիկ Միթչելը նույնականացրեց չորս հիմնական քաղաքական ավանդույթներ անգլո-ամերիկյան պատմության մեջ, որը հիմնված է «կրատոս»–ի ուշադրության վրա (նրանց համար սահմանվում է որպես ուժի կիրառում) և «արխիվներ» կամ «արխիվ» (սահմանվել է որպես կոչումի ճանաչում)։ Միթչելը հիմնավորեց արխիվի և կրատոսներիի տարբերությունը, եկեղեցու և պետության Արևմուտքի պատմական փորձի մեջ՝ հավանություն տալով եկեղեցու և պետության վրա քրիստոնեական համաձայնության փլուզմանը, արևմտյան քաղաքական մտքի չորս հիմնական տարբերիչ ավանդույթների տեսքով.

* Հանրապետական սահմանադրություն = արխիվային, հակակրատոս
* Ազատական անհատականություն = հակաարխիվային, հակակրատոս
* Ժողովրդավարական պրոգրեսիվիզմ = հակաարխիվային, կրատոսային
* Պլուտոկրատական ազգայնականություն = արխիվային, կրատոսային

Միթչելի ութ ուղիներ
Միթչելը նկարագրում է այս ավանդույթները գրաֆիկորեն՝ օգտագործելով ուղղահայաց առանցքը, որպես կրատոս/ակրատիա մասշտաբի և հորիզոնական առանցքը մասշտաբով՝ որպես արխիվային/ անարխիվային սանդղակ։ Նա ժողովրդական պրոգրեսիվիզմը տեղադրում է ներքևի ձախ կողմում, պլուտոկրատական նացիոնալիզմը ներքևի աջ կողմում, հանրապետական սահմանադրականությունը վերևի աջ կողմում, իսկ ազատական անհատականությունը վերևի ձախ կողմում։ Հետևաբար քաղաքական ձախը, առանձնանում է արխիվի մերժմամբ, իսկ քաղաքական իրավունքը առանձնանում է արխիվի ընդունմամբ։ Միթչելի համար անիշխանությունը ոչ թե կառավարության բացակայությունն է, այլ կոչումի մերժումը։ Այսպիսով, կարող են լինել և՛ հակակառավարական անիշխանամետներ (Միտչելի «ազատական անհատականիստներ»), այնպես էլ իշխանամետ անիշխաններ (Միթչելի «ժողովրդավարական առաջադիմողները», ովքեր կողմ են իշխանական ուժի կիրառմանը ընդդեմ սոցիալական հիերարխիաների, օրինակ պատրիարքությունը):Միթչելը առանձնացնում է նաև ձախ անարխիստներից և աջակենտրոն անարխիստներից, որոնց Միթչելը անվանում է «ակատիստներ»` կառավարության կողմից ուժի գործադրմանն իրենց ընդդիմության համար։

Չորս հիմնական քաղաքական ավանդույթներից Միթչելը առանձնացնում է ութ հստակ քաղաքական հեռանկարներ, որոնք տարբերվում են պոպուլիստական կենտրոնից։ Այս տեսանկյուններից չորսը (առաջադեմ, անհատականիստ, պալեոկոնսերվատիվ և նեոկոնսերվատիվ) տեղավորվում են չորս ավանդույթների մեջ քառակուսու ձևով. ևս չորս մարդ (պալեոլիբերտարյան, միոկոնսերվատիվ, կոմունիստական և ռադիկալ) տեղավորվում են ավանդույթների միջև, որոնք սահմանվում են աստիճանի կամ ուժի վրա իրենց եզակի շեշտադրմամբ։ Անկախ ինստիտուտի Էնթոնի Գրեգորին հավատարմագրում է Միթչելին «քաղաքական սպեկտրի լավագույն բացատրությունը»՝ ասելով, որ նա «իմաստավորում է բոլոր հիմնական խորհրդավորությունները»։

### Նոլան. տնտեսական ազատություն, անձնական ազատություն

Հիմնական հոդված՝ Նոլանի գծապատկեր

Նոլանի աղյուսակ
Նոլանի գծապատկերը ստեղծվել է ազատամիտ Դեյվիդ Նոլանի կողմից։ Այս աղյուսակը ցույց է տալիս, թե ինչն է նա համարում «տնտեսական ազատություն» (հարցեր, ինչպիսիք են հարկումը, ազատ առևտուրը և ազատ ձեռնարկությունը) հորիզոնական առանցքում և այն, ինչը նա համարում է «անձնական ազատություն» (խնդիրներ, ինչպիսիք են թմրամիջոցների օրինականացումը, աբորտը և նախագիծը) ուղղահայաց առանցքի վրա։ Սա ձախակողմյաններին դնում է ձախ քառակուսիում, վերևում գտնվում են ազատականները, աջակողմյան մասում աջերը և այն, ինչը Նոլանն ի սկզբանե անվանում էր պոպուլիստներ ներքևի մասում։

## Տարածական մոդել

Քվեարկության տարածական մոդելը ընտրողներին և թեկնածուներին ընդգրկվում է բազմաչափ հարթության մեջ, որտեղ յուրաքանչյուր հարթություն ներկայացվում է հարց, թողարկման ենթահամակարգ, կամ թեկնածուի հատկանիշ։ Այնուհետև ընտրողները մոդելավորվում են, որ այս տարածքում ունենան «իդեալական կետ» և քվեարկում են այդ կետի ամենամոտ թեկնածուների օգտին ։ Այս մոդելի մեծությունները կարող են փոխանցվել նաև թեկնածուների ոչ քաղաքական հատկություններին, ինչպիսիք են ընկալված կոռուպցիան, առողջությունը և այլն։

Այս հոդվածի մյուս սպեկտրների մեծ մասը, այնուհետև կարելի է համարել այս բազմաչափ տարածության կանխատեսումների ավելի փոքր հարթությունների մեծություն։ Օրինակ, գերմանացի ընտրողների ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ բոլոր քաղաքական կուսակցություններին պատշաճ ներկայացնելու համար պահանջվում է առնվազն չորս հարթություն։

## Առաջարկված այլ հարթություններ

1998-ին քաղաքական հեղինակ Վիրջինիա Փոստրելը իր «Ապագան և դրա թշնամիները» գրքում առաջարկել է մեկ այլ առանցք ունեցող սպեկտր, որը չափում է ապագայի տեսակետները՝ հակադրելով ստասիստներին, ովքեր վախենում են ապագայից և ցանկանում են վերահսկել այն, և դինամիկիստներ, ովքեր ցանկանում են, որ ապագան բնականորեն ընթանա, առանց պլանավորման և վերահսկման։ Տարբերությունը համապատասխանում է, ուտոպիականն ընդդեմ դիստոպիական սպեկտրի, որն օգտագործվում է լիբերալիզմի որոշ տեսական գնահատականներում, և գրքի վերնագիրը վերցված է հակաուտոպիական դասական-լիբերալի տեսաբան Կարլ Փոփերի աշխատանքից։ Այն կարելի է պարզորեն անվանել՝ պահպանողականությունն ընդդեմ պրոգրեսիվիզմի։

Այլ առաջարկվող առանցքները ներառում են՝

* Կենտրոնանանք քաղաքական մտահոգության վրա՝ կոմունալիզմն ընդդեմ անհատականության։ Այս պիտակները գերադասելի են «տոտալիտարիզմի» (հակաազատություն) և «ազատականության» (ազատամտություն) բեռնված լեզվին, քանի որ կարելի է հասարակության ուշադրության կենտրոնում պահել առանց տոտալիտարի և ոչ ժողովրդավարության։ Խորհրդային կոմունիզմը քաղաքական փիլիսոփայություն է, որը այս առանցքում համարվելու էր որպես կոմունիստական, բայց ոչ տոտալիտար կամ ոչ ժողովրդավարական։
* Պատասխանների անհամաձայնություն՝ ըստ քաղաքական փիլիսոփա Չարլզ Բլաթբերգի, նրանք, ովքեր կպատասխանեին հակամարտության խոսակցություններին, պետք է քնարկեն ձախ կողմում, բանակցությունները՝ կենտրոնում, և բռնությունն՝ աջ կողմում։ Տեսեք նրա շարադրությունը՝ «Քաղաքական փիլիսոփայություններ և քաղաքական գաղափարախոսություններ» թեմայով։
* Եկեղեցու դերը՝ հոգևորականությունն ընդդեմ հակակղերականության։ Այս առանցքը Միացյալ Նահանգներում պակաս նշանակալից է (եթե կրոնի դերի տեսակետները ենթադրվում են ընդհանուր ձախ-աջ առանցքի), քան Եվրոպայում (այնտեղ, կղերականությունը ընդդեմ հակակղերականության, շատ ավելի քիչ է կապվում ձախ-աջ սպեկտրի հետ)։
* Քաղաքային ընդդեմ գյուղականի՝ այս առանցքն այսօր նշանակալի է Եվրոպայի, Ավստրալիայի և Կանադայի քաղաքականության մեջ։ Քաղաքային ընդդեմ գյուղականի առանցքը հավասարապես աչքի էր ընկնում Միացյալ Նահանգների քաղաքական անցյալում, սակայն ներկայումս դրա կարևորությունը քննարկելի է։ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբին Միացյալ Նահանգներում, այն նկարագրվելու էր բախում Համիլթոնյան ֆեդերալիստների և Ջեֆերսոնյան հանրապետականների միջև։
* Արտաքին քաղաքականություն՝ միջամտողականությունը (ժողովուրդը պետք է գործի դնի իր ուժերը դրսում, իր քաղաքականությունն իրականացնելու համար) ընդդեմ ոչ միջամտության (ազգը պետք է պահպանի իր գործերը)։ Բազմակողմանիությունը (քաղաքականությունների համակարգումը այլ երկրների հետ) ընդդեմ մեկուսացման և միակողմանիության։

Քաղաքական գաղափարախոսությունների երեք առանցքային մոդելներ չափավոր և արմատական տարբերակներով և նրանց քաղաքականության նպատակներով
* Աշխարհաքաղաքականություն՝ հարաբերությունները առանձին պետությունների կամ պետությունների խմբերի հետ կարող են նաև կենսական նշանակություն ունենալ կուսակցական քաղաքականության համար։ Սառը պատերազմի տարիներին կողմերը հաճախ ստիպված էին ընտրել այնպիսի դիրքորոշում, որը ծավալվում էր ամերիկամետ և սովետական միության միջև, չնայած որ դա երբեմն կարող էր սերտորեն համընկնել ձախ աջ սպեկտրի հետ։ Պատմության մեջ այլ ժամանակներում կարևոր են եղել հարաբերությունները այլ հզոր պետությունների հետ։ Կանադական պատմության մեջ Կանադայի վաղ շրջանի հարաբերությունները հիմնական թեման էին, չնայած սա ոչ թե «արտաքին քաղաքականություն» էր, այլ այն քննարկում էր Բրիտանիայի կայսրությունում Կանադայի պատշաճ դիրքի վերաբերյալ։
* Միջազգային գործողություն՝ բազմակողմանիություն (պետությունները պետք է համագործակցեն և փոխզիջում կատարեն) ընդդեմ միակողմանիության (պետությունները ունեն իրենց կայացրած որոշումների կայացման ուժեղ, նույնիսկ անվերապահ իրավունք)։
* Քաղաքական բռնություն՝ պացիֆիզմ (քաղաքական հայացքները չպետք է պարտադրվեն բռնի ուժով) ընդդեմ ռազմատենչության (բռնությունը քաղաքական արտահայտման օրինական կամ անհրաժեշտ միջոց է)։ Հյուսիսային Ամերիկայում, մասնավորապես Միացյալ Նահանգներում, այդ տեսակետները առաջարկողներին հաճախ անվանում են «աղավնիներ» և «բազեներ»։
* Արտաքին առևտուր՝ գլոբալիզացիան (համաշխարհային տնտեսական շուկաները պետք է դառնան ինտեգրված և փոխկապակցված) ընդդեմ ինքնավարության (ազգը կամ քաղաքականությունը պետք է ձգտեն տնտեսական անկախության)։ Ավստրալիայի համագործակցության առաջին պատմության ընթացքում սա քաղաքական գլխավոր շարունակությունն էր։ Այն ժամանակ այն կոչվում էր ազատ առևտուր ընդդեմ պաշտպանողականության։
* Առևտրի ազատությունն ընդդեմ առևտրի հավասարության՝ ազատ առևտուրը (բիզնեսները պետք է կարողանան առանց կանոնակարգի առևտուր իրականացնել), ընդդեմ արդար առևտրի (միջազգային առևտուրը պետք է կարգավորվի սոցիալական արդարության անունից)։
* Բազմազանություն՝ բազմամշակույթայնություն (ազգը պետք է ներկայացնի մշակութային գաղափարների բազմազանություն), ձուլում և ազգայնականություն (ազգը առաջին հերթին պետք է ներկայացնի կամ կեղծի մեծամասնության մշակույթը)։

Տնտեսական խմբի դիագրամ՝ հիմնված «Քաղաքական կողմնացույցի» վրա
* Մասնակցություն՝ ժողովրդավարությունն (մեծամասնության իշխանություն) ընդդեմ արիստոկրատիայի (իշխանությունը լուսավորյալ, էլիտիզմով) բռնակալության (Արիստոկրատիայի ամբողջական քայքայումը, Պլատոնը և Արիստոտելը, հույն հեթանոսական փիլիսոփաները ճանաչեցին բռնակալությունը որպես պետություն, որում բռնակալը ղեկավարվում է լիակատար կիրքով և ոչ թե փիլիսոփայի պես, ինչի արդյունքում բռնակալը հետապնդում է իր սեփական ցանկությունները, այլ ոչ թե ընդհանուր բարիքը)։
* Ազատություն՝ դրական ազատություն (իրավունքներ, որոնք պարտադրում են ուրիշին) ընդդեմ բացասական ազատության (իրավունքներ, որոնք արգելում են այլ անձանց միջամտությունը)։
* Սոցիալական ուժ՝ տոտալիտարիզմն ընդդեմ անարխիզմի (վերահսկողություն և ոչ վերահսկողություն) վերլուծում է մարդկանց և անհատների և նրանց շրջակա միջավայրի հիմնարար քաղաքական փոխազդեցությունը։ Հաճախ ենթադրում է չափավոր համակարգի առկայություն, ինչպես առկա է երկու ծայրահեղությունների միջև։
* Փոփոխություն՝ արմատականները (ովքեր հավատում են արագ փոփոխությանը) և առաջադեմները (ովքեր հավատում են չափված, աստիճանական փոփոխությանը) ընդդեմ պահպանողականների (ովքեր հավատում են ստատուս-քվոյի պահպանմանը) ընդդեմ ռեակցիոնների (ովքեր հավատում են, որ իրերը փոխվում են նախկին տեսքին)։
* Պետական իշխանությունների ծագում՝ ժողովրդական ինքնիշխանություն (պետությունը՝ որպես ժողովրդի ստեղծում, թվարկված, պատվիրակված լիազորություններով) ընդդեմ բացարձակիզմի և օրգանական պետական փիլիսոփայության տարբեր ձևերի (պետությունը որպես սկզբնական և հիմնական իշխանություն) ընդդեմ անարխոյի–պրիմիտիվիզմ տեսակետի, որ «քաղաքակրթությունը ծագում է արտերկրում նվաճելու և տանը ճնշում գործադրելու մեջ»։
* Ինքնիշխանության մակարդակներ՝ միութենականությունն ընդդեմ ֆեդերալիզմի և անջատողականության, կամ կենտրոնականությունը ընդդեմ տարածաշրջանայինության։ Հատկապես կարևոր է այն հասարակություններում, որտեղ ուժեղ տարածաշրջանային կամ էթնիկ ինքնությունը քաղաքական խնդիրներ են։
* Եվրոպական ինտեգրում (Եվրոպայում)՝ եվրոսեպտիցիզմն ընդդեմ եվրոպական ֆեդերալիզմի, ազգի պետություն ընդդեմ բազմազգ պետության։
* Համաշխարհայնացում՝ ազգայնականություն կամ հայրենասիրություն և կոսմոպոլիտիզմ և ինտերնացիոնալիզմ, ինքնիշխանություն և գլոբալ կառավարում։
* Անկեղծություն՝ փակն (մշակութային առումով պահպանողական և պաշտպանող) ընդդեմ բացի (սոցիալապես լիբերալ և գլոբալիստական)։ 2007 թվականին Թոնի Բլերի հայեցակարգը հանրաճանաչ դարձավ և ավելի ու ավելի գերակշռեց 21-րդ դարում եվրոպական և հյուսիսային Ամերիկայի քաղաքականությունում .։

## Քաղաքական սպեկտրի վրա հիմնված կանխատեսումներ

Ինչպես ցույց է տվել ռուս քաղաքագետ Ստեփան Ս․ Սուլակշինը, քաղաքական սպեկտրները կարող են օգտագործվել որպես կանխատեսման գործիք։ Սուլակշինը մաթեմատիկական ապացույցներ առաջարկեց, որ կայուն զարգացումը (վիճակագրական ցուցանիշների հսկայական քանակի դրական դինամիկան) կախված է քաղաքական սպեկտրի լայնությունից. Եթե այն չափազանց նեղ է կամ չափազանց լայն, ապա կհանգեցնի լճացման կամ քաղաքական աղետների։ Սուլակշինը նաև ցույց տվեց, որ կարճաժամկետ հեռանկարում քաղաքական սպեկտրը որոշում է վիճակագրական ցուցանիշները դինամիկ, և ոչ թե հակառակը։

## Տես նաև

* Ճեղքերի տեսություն
* Պայտի տեսություն

## Արտաքին հղումներ

* Idealog (Education+Quiz)
* Politopia (Quiz)
* The Political Compass
* Redefining the Political Spectrum — The Rational Spectrum
* World Values Survey, The WVS Cultural Map of the World (archived page)

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քաղաքական սպեկտր» հոդվածին։ |