# Ջայնիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Ջայնիզմ  |
| --- |
|  |
| Տեսակ | Indian religions? |
| Հիմնադիր | Մահավիրա |
| Հիմնադրման թվական | մ.թ.ա. 5-րդ դար |
| Հատկանիշներ | Ahimsa?, Anekantavada?, Aparigraha?, ասկետիզմ, Միտք-մարմին դուալիզմ, բուսակերություն, Մեդիտացիա, բազմաստվածություն և վանականություն |
|  Jainism Վիքիպահեստում |

Պալիտանա տաճարը
Ռանաքպուրի ջայնիստական տաճարը Հնդկաստանի Ռաջաստան նահանգում
Քանդակված փիղ՝ Ռանաքպուրի տաճարում
Սաբհա Էլլորա քարանձավը, որտեղ կողք կողքի գործում են ջայնիստական, հինդուիստական և բուդդիստական սրբավայրեր
Լոդուրվայի տաճարը
Ջալ Մանդիր տաճարը
Փարշավանաթ տաճարը
Շետ Հիտուսին տաճարը
Լակունդիի ջայնիստական տաճարը
Նարայանա տաճարը
Ջայնիստական տաճար Անտվերպենում /Բելգիա/
Ջայնիստ կրոնավոր՝ մեդիտացիայի /խորհրդածության/ պահին
Գոմատեշվարա /կանգնած դիրքով խորհրդածողի արձան, որ ամենաբարձրերից է աշխարհում/
24 թրիտանկարաները պատկերող միջնադարյան մանրանկար
Փորագրաքանդակ Դեոգարի ջայնիստական տաճարից
Սիկհարջիի Ջալ Մանդիր տաճարը, որտեղ, ըստ ավանդազրույցի, 20 թիրտանկարներ հասել են նիրվանայի
**Ջայնիզմ** (սանսկրիտ՝ जैन, jaina IAST от սանսկրիտ՝ जिन, jina IAST, *«հաղթող»*) — դհարմայական հին կրոն, որ ի հայտ է եկել Հնդկաստանում մեր թվականությունից առաջ մոտավորապես 9-6-րդ դարերում։ Ինչպես հենց ինքը՝ այդ ուսմունքն է պնդում, ջայնիզմը միշտ է գոյություն ունեցել։ Ուսմունքի հիմնադիրը, կամ՝ ըստ այլ տարբերակների՝ հնագույն ավանդույթների մասին ամենահայտնի պատմողը) համարվում է քշաթրի Վարդհամանան կամ Ջինա Մահավիրան։ Ջայնիզմի փիլիսոփայությունն ու գործնական կիրառումը առաջին հերթին հիմնված են հոգու ինքնակատարելագործման վրա, ինքնակատարելագործում՝ հանուն ամենատեսության, ամենազորության և հավիտենական երանության (նիրվանայի)։ Հին կյանքերից մնացած մարմնական թաղանթը հաղթահարած և նիրվանայի հասած յուրաքանչյուր հոգի կոչվում է ջիվա։ Հնագույն տեքստերում ջայնիզմը հավասարեցված է ջայն դհարմային և շրաման դհարմային։ Արդի աշխարհում ջայնիզմ դավանողները թեև ոչ մեծ, սակայն ազդեցիկ կրոնական համայնք են կազմում։ Նրանց թիվը Հնդկաստանում հասնում է 5-6 միլիոնի։ Ջայնիզմ դավանող ներգաղթյալների շարունակաբար աճող ընկերակցություններ կան նաև Հյուսիսային Ամերիկայում, Արևմտյան Եվրոպայում, Հեռավոր Արևելքում, Ավստրալիայում և աշխարհի այլ մասերում։

Ջայնիստների գրադարանները հնագույնն են Հնդկաստանում։

## Ընդհանուր տեղեկատվություն

Ջայնիզմը պնդում է, որ յուրաքանչյուր էակ անհատ և հավերժական հոգի է։ Երբ հոգին դառնում է ամբողջովին զերծ սանսարայից, այն կարող է հասնել աստվածային գիտակցության։

Ջայնիզմի հետևորդները կոչվում են Ջայներ։ Ջայնիզմում ամենաբարձր աստիճանն է Ջինան «հաղթող»։ Այս տիտղոսը շնորհվում է կրոնական ուսուցիչներին, որոնք հասել են Դհարմային և զերծ են սանսարայից։ Ջաիները հետևում են 24 հատուկ Ջինաների ուսմունքներին, որոնք հայտնի են որպես տիրտհանկարներ (հատման ստեղծողներ», «Նրանք, ովքեր հայտնաբերել և մատնանշել են ճանապարհը դեպի փրկություն »)։ Ավանդաբար ենթադրվում է, որ 24-րդ և վերջին տիրտհանկարն էր Շրի Մահավիրը («մեծ հերոս», ով համարվում է ժամանակակից Ջաինիզմի հիմնադիրը), ով ապրել է 599 մինչև 527 մ.թ.ա.։ Իսկ առաջինը՝ մեծ արքա Ռիշաբհան, ով ապրել է այն օրերում, երբ մարդիկ չգիտեին գրել ու հաշվել։

Ջայնիզմը խրախուսում է հոգևոր զարգացումը իմաստության ու ինքնակառավարման միջոցով։ Ջաինիզմի նպատակն է մարդկային հոգու իրական բացահայտումը։ Կատարյալ ընկալումը, կատարյալ գիտելիքը և կատարյալ վարքագիծը, որոնք հայտնի են որպես «Ջաինիզմի երեք գանձեր» ճանապարհն են դեպի մարդու հոգու ազատում սանսարայից։

Ջայնիզմը պնդում է, որ տիեզերքը և Դհարման անսահմանափակ են, առանց վերջի և սկզբի։ Սակայն, տիեզերքում տեղի են ունենում որոշ փոփոխություններ։ Սանսարինայի հոգին (աշխարհիկ մարդ), տարբեր ձևերով է հանդես գալիս կյանքի ընթացքում ժամանակի ճանապարհորդության մեջ։ Մարդը, «ոչ մարդը» (կենդանիներ, միջատներ, բույսերի և այլն), գերմարդը (աստվածները և կիսաստվածները) և Դժոխքի էակները - Սանսարինայի հոգու չորս մակրոտեսակներն են։

Ջայնիզմի ուսմունքի մեկ այլ կարևոր բնորոշ գծերից է հոգեկան վարքագծի նորմերը։ Գոյություն ունեն հինգ հիմնարար բարոյական սկզբունքներ որոնք պետք է կատարեն Ջաիները։ Սկզբունքների կատարման խստությունը, կախված է նրանից, թե ով է Ջաին - հոգևորական թե աշխարհիկ մարդ։ Դրանք են.

1. Չվնասել կենդանի էակներին ԱՀԻՄՍԱ
2. լինել անկեղծ և բարեսիրտ ՍԱՏՅԱ
3. գողություն չանել ԱՍՏԵՅԱ
4. չդավաճանել ԲՐԱՀՄԱՉԱՐՅԱ
5. ժլատ չլինել ԱՊԱՐԻԳՐԱՀԱ

Ջայները հավատում են, որ ճշմարիտ գիտելիքը (Դհարման), հանգեց և նորից հայտնվեց ողջ պատմության ընթացքում։ Նրանք, ովքեր նորից են բացում Դհարման կոչվում են տիրտհանկարներ։ Տիրտհանկար բառացիորեն նշանակում է «հատման ստեղծող»։ Ջիաները, ինչպես Բուդդիստները անձի զտման գործընթացը համեմատում են կատաղի գետը անցնելու հետ - որը պահանջում է համբերություն ու զգուշություն։ «Հատում ստեղծողները» արդեն անցել են գետը, և կարող են ուղղորդել ուրիշներին։ Նրանք նաև կոչվում են «հաղթողներ», քանի որ նրանք ձեռք են բերել ազատությունը սեփական ջանքերով։

Ինչպես բուդդայականության մեջ, այնպես էլ այստեղ Ջաինական Դհարմայի հիմնական նպատակն է ազատվել կարմայի բացասական ազդեցությունից մտավորը ու ֆիզիկականը մաքրելու միջոցով։ Այս գործընթացը, հանգեցնելով ազատությանը, ուղեկցվում է ներքին խաղաղության ձեռքբերմամբ։

Հոգին մաքրվելուց հետո, տիտհանկարները դառնում են ամենագետ և օրինակելի նմուշ։ Նրանք դասվում են աստվածների շարքին, և կոչվել են Բհագավաններ (օրինակ Բհագավան Ռիշաբհա, Բհագավան Պառշվա, և այլն)։

Գոյություն ունեին 24 Տիտհանկարաներ է, ովքեր ապրել են այսպես կոչված, «մեր դարում»։ Վերջին երկու տիտհանկարաները- Պառշվան և Մահավիրան - իրական պատմական գործիչներ էին՝ նրանց գոյության փաստերը արձանագրվել են գրավոր։

Մահավիրան ստեղծել է համայնք բաղկացած չորս մասից՝ ճգնավորներից, միանձնուհիներից, հասարակ տղամարդկանցից և կանանցից։

Ջաինիզմի էթիկական չափանիշները ասում են նրա հետևորդներին լինել ճշմարտացի, ազնիվ, ժուժկալ գործերի բառերի ու մտքերի մեջ, մոռանալ երկրային հետաքրքրությունները և առաջին հերթին՝ խստորեն պահպանել ահիմսան - չվնասել կենդանի էակներին։

Մահավիրը պահանջում էր, իր աշակերտներից հետևել երեք սկզբունքների (տրիրանտայի երեք գանձերի) առաջին՝ - հավատք դեպի Վարդհաման-Մահավիրա, երկրորդը՝ - ներթափանցումը ուսմունքի իմաստի մեջ, և Երրորդ սկզբունքը՝ - ճիշտ վարքագիծն է։ Աշխարհիկ մարդիկ պարտավոր են հետևել միայն բարոյականության նորմերին։ Վարդապետները նաև ձգտում էին հասնել ասկետիզմի խիստ իդեալին։ Ջաինիզնի ասկետիզմը ավելի խիստ է քան Հնդկաստանի մյուս կրոններում։ Ջաինական Վարդապետը չպետք է երկար ապրի մի տեղում։ Կուսակրոնը պետք է թափառի ամբողջ երկրով պարզ հագուստով կամ ամբողջովին մերկ։ Վարդապետներին արգելվում էր մազեր ունենալ, և նրանք պետք է ոչ թե պարզապես կտրեին, այլև արմատախիլ անեին։

Ջաինի համար ամենամեծ մեղքը - Հինսան է կենդանի էակներին վնասելը։ Ուղղափառ Ջաինը քամում է խմելու ջուրը, որ այնտեղ ոչ մի կենդանի էակ չհայտնվի, հատուկ ցախավելով ավլում է իր ճանապարհը, որ ոչ մի մրջյունի կամ ճիճվի չճզմի։ Ջաինին խստիվ արգելվում է տեղափոխել կամ անել մի բան գիշերը, որովհետև մթության մեջ նա կարող է անզգուշորեն վնաս հասցնել կենդանի արարածին։ Այսպիսի չափազանց խստակյաց պրակտիկան պատճառներից մեկն էր այս կրոնի թույլ տարածմանը իր գոյության առաջին դարում։

Ջայնիզմի գրականության հիմքն է Շվետամբարների կանոնը, որը Ջաինիզմի ուղղություններից մեկն էր, կազմվել է 4-րդ դարի վերջում մ.թ.ա., և ձեռք է բերել վերջնական տեսք 10 - 11 դդ։

Ավելի ուղղափառ Դիգամբարաները ընդունում են կանոնի միայն հնագույն մասը։ Ոչ կանոնական գրականության մեջ կարևորագույն աշխատանքները պատկանում են Ումաշվատիին (4 - 5 դդ) նրա ամենահայտնի ուսմունքն է "Յոգաշաստրան"։

Թամիլական Ջաինները որպես սուրբ գիրք համարում են Տիրուկուլարը, սակայն հեղինակի կրոնական պատկանելիություն հարցը մնում է վեճի թեմա։

## Տես նաև

* Հինդուիզմ
* Բուդդայականություն
* Վեգանություն

## Գրականություն

* T. T. Anuruddha (= Rudolf Petri): *Grundlagen des Jainismus, Religion der Gewaltlosigkeit.* Bodhisattva Csoma Inst. für Buddhologie, Vũng Tâu 1972, Կաղապար:DNB.
* Franz Bätz: *Heilige Berge, Tempelstädte und Asketen. Der Jainismus – eine lebendige Kultur Indiens.* Weishaupt, Wolfsberg 1997, ISBN 3-7059-0049-8.
* Wolfgang Bohn: *Die Religion des Jina und ihr Verhältnis zum Buddhismus*. Oskar-Schloss Verlag, München 1921 Internet Archive
* Paul Dundas: *The Jains.* Routledge, Oxford 2002.
* Mircea Eliade, Ioan P. Culianu: *Handbuch der Religionen*. Suhrkamp, Frankfurt am Main 1995 (Suhrkamp Taschenbuch 2386), ISBN 3-518-38886-X.
* Erich Frauwallner: *Geschichte der indischen Philosophie*. Bd. 1. Otto Müller Verlag, Salzburg 1953.
* Paul Gäbler: Jainismus (Jinismus) in: Evangelisches Kirchenlexikon – Kirchlich-theologisches Handwörterbuch, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen, 2. unveränderte Auflage 1962, Band H-O, Spalte 231.
* Helmuth von Glasenapp: *Der Jainismus. Eine indische Erlösungsreligion.* Georg Olms Verlag, Hildesheim 1984, ISBN 3-487-00628-6. (Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft, 26)
* Phyllis Granoff (Hrsg.): *Victorious Ones. Jain Images of Perfection.* Mapin Publishing, Ahmedabad 2009, ISBN 978-81-89995-29-4. (Katalog zur Ausstellung im Rubin Museum of Art, New York, 18. September 2009 bis 15. Februar 2010).
* Julia A. B. Hegewald: *Jaina Temple Architecture in India. The Development of a Distinct Language in Space and Ritual.* G+H Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-940939-09-8.
* Gabriele Rosalie Helmer: *Geschichten aus dem Jainismus.* AVM, München 2010, ISBN 978-3-89975-369-1.
* Adelheid Mette: *Die Erlösungslehre der Jaina: Legenden, Parabeln, Erzählungen.* Verlag der Weltreligionen, Berlin 2010, ISBN 978-3-458-70023-4.
* Vilas Adinath Sangave: *Le Jaïnisme.* Maisnie, Tredaniel 1999, ISBN 2-84445-078-4.
* Walther Schubring: *Worte Mahaviras. Kritische Übersetzung aus dem Kanon der Jaina.* Verlag Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1926. (Hrsg. Religionsgeschichtliche Kommission bei der Gesellschaft der Wissenschaft zu Göttingen, Quellen der Religionsgeschichte Gruppe 7, Band 14)
* N. Shanta: *La Voie jaina.* Œil, 1990, ISBN 2-86839-026-9.
* Nicole Tiffen: *Le Jaïnisme en Inde.* Weber, Genf 1990, ISBN 7-04-744063-1.
* Kristi L. Wiley: *The A to Z of Jainism.* Orient Paperbacks, New Delhi 2014, ISBN 978-81-7094-690-8.
* Heinrich Zimmer: *Philosophie und Religion Indiens*. Suhrkamp, [Frankfurt am Main ?] 1973, ISBN 3-518-27626-3.
* Robert J. Zydenbos: *Jainism Today and Its Future.* Manya, München 2006, . (englisch)
* Beversluis | nombre = Joel Diederik | año=2000 | título=Sourcebook of the world's religions: an interfaith guide to religion and spirituality | ubicación=Novato (California) | editorial = New World Library | isbn = 1-57731-121-3 }}
* Carrithers | nombre = Michael | nombre2=Caroline | apellidos2=Humphrey | año=1991 | título=The assembly of listeners: jains in society | editorial = Cambridge University Press | isbn = 0521365058 }}
* Chidanand Murthy | nombre = H. | año=1975 | título=The Concept of War and Ahimsa in Jainism in Karnataka | fechaacceso = 8 de noviembre de 2014 }}
* Díez de Velasco | nombre = Francisco | título=Introducción a la historia de las religiones | url =  | año=1995/2002 (tercera edición revisada y aumentada). | editorial = Madrid: Trotta | isbn = 978-84-8164-564-4 }}
* Dundas | nombre = Paul | título=The jains | editorial = Routledge | año=2002 | isbn = 0415266068, 9780415266062 | página=354 | página=271 | url =  }}
* Flood | nombre = Gavin | título=El hinduismo | url =  | año-original=1998| año = 2003 | editorial = Madrid: Akal Cambridge | isbn = 978-84-8323-032-9 }}
* Helmuth von | apellidos = Glasenapp| nombre2 = Shridhar B. | apellidos2 = Shrotri | año = 1999| editorial = Mitilal Barnarsidass| isbn = 9788120813762| título = Jainism: an indian religion of salvation| url =  }}
* Helmuth von | apellidos = Glasenapp| máscaraautor = 1 | título = The Doctrine of Karman in Jain Philosophy| nombre2 = G. Barry | apellidos2 = Gifford| nombre2 = Hiralal Rasikdas | apellidos2 = Kapadia| otros = Traducido por G. Barry Gifford| editorial = Jain Publishing Company| año = 2003| isbn = 9780895819710 | url =  հղում)
* Jaini | nombre = Padmanabh | título=Collected papers on jaina studies | editorial = Motilal Banarsidass Publ. | año=2000 | ubicación=Delhi | isbn = 81-208-1691-9 }}
* Larson | nombre = Gerald James | año=1995 | título=India’s agony over religion | editorial = SUNY Press | isbn = 0-7914-2412-X }}
* Mahapragya | nombre = Acharya | título=Jain Yog | editorial = Aadarsh Saahitya Sangh | capítulo=Foreword | año=2004 | fechaacceso = 24 de agosto de 2010 }}
* Pániker| enlaceautor = Agustín Pániker| nombre = Agustín| título=El jainismo: historia, sociedad, filosofía y práctica| url= հղում)
 año=2001| editorial=Barcelona: Kairós| isbn=978-84-7245-484-2}}
* Tulsi | nombre = Acharya | título=Sambodhi | editorial = Aadarsh Saahitya Sangh | capítulo=blessings | año=2004 | fechaacceso = 28 de julio de 2010 }}
* Jainism: an introduction | editorial = I. B. Tauris | apellidos = Long| nombre = Jeffrey D. | año=2009 | ubicación=Nueva York | páginas=45-56 | isbn = 978-1-84511-626-2 }}
* Гусева Н. Р. Джайнизм. М., 1968.
* *Костюченко В. С.* Диалектические идеи в философии джайнизма. // Философские науки. — 1975. — № 6. — С. 90-98.
* *Бонгард-Левин. Г. М.* Древнеиндийская цивилизация. Философия, наука, религия. М.,Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1980.
* *Терентьев А. А.* Джайнские представления о сущности человека. — Новосибирск, 1983.
* *Лысенко В. Г., Терентьев А. А., Шохин В. К.* Ранняя буддийская философия. Философия джайнизма. — М., 1994. — 383 с. ISBN 5-02-017770-9
* *Железнова Н. А.* Учение Кундакунды в философско-религиозной традиции джайнизма. М., 2005.-343 с. ISBN 5-02-018454-3
* *Железнова Н. А.* Дигамбарская философия от Умасвати до Немичаидры : историко-философские очерки. — М.: Восточная литература, 2012. — 431 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-02-036516-2
* *Сингх А.* Корпус знания, разработанный в джайнских науках о жизни, как основание морального комплекса.// Проблема знания в истории науки и культуры. — СПб., 2001. — С. 227—234. ISBN 5-89329-412-2
* *Сингх Н.* Джайнская теория измерения и теория трансфинитных чисел // Проблема знания в истории науки и культуры. — СПб., 2001. — С.235-252

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Ջայնիզմի մասին դասարան․ամ կայքում Արխիվացված 2019-03-24 Wayback Machine
* «La meditación en el jainismo», artículo en el sitio web Alcione (Chile).
* «El jainismo», artículo en el sitio web Conoce.com.
* «Una religión que respeta a los animales», artículo en el sitio web En Buenas Manos.
* Jainismo: definición, historia, literatura, artículo en el sitio web Jainismo (Tripod).
* Fotos de viajes con *sadhus* yainas, artículo en el sitio web Jain Sadhvis (Blogspot.com).
* Artículo en inglés en el sitio web Jain World.com.
* Breve introducción al yainismo en el sitio web Meta Religion.
* Marcos jauinismo, artículo en el sitio web Tradición Perenne.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ջայնիզմ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 474)։*  |