# Սիրիան Հռոմեական կայսրության կազմում

Սիրիան Հռոմեական կայսրության կազմում

Հռոմեական Գավառ| Մասն է | • Roman limes  • Limes Orientalis |
| Ստեղծում | 64 BC |
| Կազմակերպության ղեկավարի պաշտոն | proconsul prouinciae Syriae, legatus Augusti pro praetore Syriae |
| Երկիր | Հին Հռոմ |
| Մայրաքաղաք | Անտիոք |
| Located in the present-day admi­nis­tra­ti­ve ter­ri­to­rial entity | Լիբանան, Սիրիա, Թուրքիա |
| Կոորդինատներ | 36°12′0″N 36°9′0″E |
| Հաջորդող | Coele-Syria, Syria Phoenice |
| Ժամանակաշրջան | Հռոմեական կայսրություն |
| Լուծարման ամսաթիվ | 197 |

**Սիրիան Հռոմեական կայսրության կազմում** եղել է շուրջ կես հազարամյակ։ Ի սկզբանե ներկայիս Սիրիայի տարածքի մեծագույն մասը՝ հայտնի որպես Ասորիք, Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո հանդիսացել է Սելևկյան տերության գլխավոր նահանգը (մ․թ․ա․ 312 - մ․թ․ա․ 83)։ Դա հունա-արամեական պետություն էր՝ Անտիոք և Սելևկիա մայրաքաղաքներով, որտեղ ծաղկում էր հելլենիստական մշակույթը, ինչպես նաև արհեստներն ու միջազգային առևտուրը։ Մ․թ․ա․ 83 թվականին այն նվաճվել է Տիգրան Մեծի կողմից և մնացել Արտաշեսյանների թագավորության կազմում մինչև հայ-հռոմեական պատերազմը։ Մ.թ.ա. 64 թվականին Հռոմեական հանրապետության զորավար Գնեոս Պոմպեոսը Ասորիքը միացրեց Հռոմին՝ Տիգրան Մեծի հետ Արտաշատի պայմանագիրը կնքելու արդյունքում։

Պատմական Ասորիքի տարածքում ձևավորվեցին Սիրիա-Կոելե և Օսրոյենե (ներկայիս Սիրիա), Սիրիա-Փյունիկե (ներկայիս Լիբանան և Դամասկոս), Պաղեստինյան Սիրիա (ներկայիս Իսրայել և Պաղեստին) և Արաբիա (Նաբաթեա՝ ներկայիս Հորդանան)։ Այս կարգավիճակը շարունակվեց մինչև 395 թվականի Հռոմեական կայսրության բաժանումը արևելյան և արևմտյան հատվածների, և Ասորիքը բաժին հասավ արևելյան հատվածին՝ Բյուզանդիային, մինչև 634 թվականի արաբների նվաճումն ու խալիֆայության հիմնադրումը։

## Սիրիա պրովինցիա

Հռոմեական կայսրությունը Հադրիանոսի օրոք (կառավարել է մ.թ. 117-138 թվականներին), որը ցույց է տալիս Սիրիա պրովինցիան՝ մ.թ. 125 թվականին տեղակայված չորս լեգեոնով։ (Պրինցիպատի օրոք)
Ասորիքը միացվեց Հռոմեական Հանրապետությանը մ.թ.ա. 64 թվականին, երբ Պոմպեոսը մահապատժի ենթարկեց Սելևկյանների վերջին թագավոր Անտիոքոս XIII Ասիատիկոսին և գահընկեց արեց իր հաջորդ Ֆիլիպ II Ֆիլորոմեոսին: Պոմպեոսը Մարկոս ​​Էմիլիոս Սկավրոսին նշանակեց Ասորիքի կառավարչի պաշտոնում: Հռոմեական Հանրապետության անկումից և դրա Հռոմեական կայսրության վերածվելուց հետո Ասորիքը դարձավ Հռոմեական կայսերական պրովինցիա, որը կառավարվում էր լեգատի կողմից: Վաղ կայսրության ընթացքում Ասորիքում հռոմեական բանակը կազմում էր երեք լեգեոն՝ օգնականներով, որոնք պաշտպանում էին Պարթևստանի հետ սահմանը:

Մ.թ. 6 թվականին կայսր Օկտավիանոս Օգոստոսը գահընկեց արեց Հերովդես Արքելայոսին և միավորեց Հրեաստանը, Սամարիան և Իդումեան Հռոմեական Հրեաստան պրովինցիայի մեջ. այդ պրովինցիան դրվեց Սիրիայի լեգատի Պուբլիոս Սուլպիցիոս Կիրինիոսի անմիջական իրավասության ներքո, որը Կոպոնիուսին նշանակեց Հրեաստանի պրեֆեկտ: Հերովդես Ֆիլիպ II-ի մահից (մ.թ. 34) և Հերովդես Անտիպասի հեռացումից (մ.թ. 39) հետո Իտուրեան, Տրաքոնիտիդան, Գալիլեան և Պերեան նույնպես անցան Սիրիա պրովինցիայի իրավասության ներքո։ 37-41 թվականներին հարավային տարածաշրջանի մեծ մասը անջատվեց Ասորիքից և վերածվեց Հերովդես Ագրիպպաս I-ի ենթակա թագավորության։ Ագրիպպասի մահից հետո նրա թագավորությունը աստիճանաբար վերամիավորվեց Հռոմեական կայսրության մեջ, մինչև Հերովդես Ագրիպպաս II-ի մահից հետո այն պաշտոնապես վերածվեց Հռոմեական պրովինցիայի։

Սիրիական պրովինցիայի ուժերը անմիջականորեն մասնակցեցին 66-70 թվականների առաջին հրեա-հռոմեական պատերազմին։ Մ.թ. 66 թվականին Սիրիայի լեգատ Կեստիոս Գալլոսը բերեց տեղական բանակը՝ հիմնված Լեգիոն XII Ֆուլմինատայի վրա, որը համալրվեց օժանդակ զորքերով՝ Հրեաստանում կարգուկանոն վերականգնելու և ապստամբությունը ճնշելու համար։ Սակայն լեգեոնը դարանակալվեց և ոչնչացվեց հրեա ապստամբների կողմից Բեթ Հաուրանի ճակատամարտում, ինչը ցնցեց հռոմեական ղեկավարությանը։ Ապագա կայսր Վեսպասիանոսը այնուհետև նշանակվեց հրեական ապստամբությունը ճնշելու պատասխանատու։ 69 թվականի ամռանը Վեսպասիանոսը, տեղական զորքերի աջակցությամբ, սկսեց իր արշավը Հռոմի կայսր դառնալու համար։ Նա հաղթեց իր մրցակից Վիտելլիոսին և տասը տարի իշխեց որպես կայսր, երբ նրան հաջորդեց իր որդին՝ Տիտոսը։

1948 թվականին Դորից հայտնաբերված արձանագրության համաձայն՝ Գարգիլիուս Անտիկուսը հայտնի էր որպես կայսրության արևելյան մասում գտնվող մի պրովինցիայի կառավարիչ՝ իր հյուպատոսության և Ասիայի կառավարման միջև։ 2016 թվականի նոյեմբերին Հայֆայի համալսարանի ստորջրյա հնագետների կողմից Դորի ափերի մոտ հայտնաբերվեց հունարեն արձանագրություն, որը վկայում է, որ Անտիկուսը Հրեաստանի պրովինցիայի կառավարիչն էր 120-130 թվականներին, հնարավոր է՝ մինչև Բար Կոխբայի ապստամբությունը։

Ինչպես պատմում է Թեոդոր Մոմսենը,

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Սիրիայի կառավարիչը անփոփոխ պահպանեց ամբողջ մեծ պրովինցիայի քաղաքացիական կառավարումը և երկար ժամանակ միայնակ պահեց ամբողջ Ասիայում առաջին կարգի հրամանատարություն։ [...] Միայն երկրորդ դարի ընթացքում տեղի ունեցավ նրա արտոնությունների նվազում, երբ Հադրիանոսը չորս լեգեոններից մեկը վերցրեց Սիրիայի կառավարիչից և հանձնեց Պաղեստինի կառավարչին |  |

## Հետևանքներ

Սուրբ Սիմեոն Սյունակյաց եկեղեցի
Սեպտիմիոս Սևերոսը Սիրիա պրովինցիան բաժանեց երկու մասի՝ Սիրիա Կոելե և Սիրիա Փյունիկե, համապատասխանաբար Անտիոք և Տյուրոս մայրաքաղաքներով։

2-րդ դարի վերջից Հռոմեական Սենատի կազմում ընդգրկված էին մի քանի նշանավոր սիրիացիներ, այդ թվում՝ Կլավդիոս Պոմպեիանոսը և Ավիդիոս Կասիոսը։ 244 թվականին Հռոմը կառավարվում էր Ֆիլիպոպոլիսից (ժամանակակից Շահբա) մի սիրիացու կողմից, որը Արաբիա Պետրաեա պրովինցիայից էր։ Կայսրը Մարկոս ​​Յուլիոս Ֆիլիպոսն էր, որն ավելի հայտնի էր որպես Ֆիլիպ Արաբացի։ Ֆիլիպոսը դարձավ Հռոմի 33-րդ կայսրը՝ հազարամյակի տոնակատարության օրը։

Հռոմեական դաշտային բանակը 3-րդ դարի կեսին ոչնչացվեց Բարբալիսոսի ճակատամարտում Պարսկաստանի Շապուհ I թագավորի կողմից, ինչը Եփրատ գետը թողեց անպաշտպան, և տարածաշրջանը թալանվեց պարսիկների կողմից։ 259/260 թվականներին նմանատիպ իրադարձություն տեղի ունեցավ, երբ Շապուհ I-ը Եդեսիայի ճակատամարտում կրկին հաղթեց հռոմեական դաշտային բանակին և գերի վերցրեց Հռոմի կայսր Վալերիանոսին: Ասորիքի քաղաքները գրավվեցին, թալանվեցին և թալանվեցին։

268-273 թվականներին Ասորիքը դարձավ Պալմիրայի կայսրության մաս։

## Բարեփոխումներ

Դիոկղետիանոսի բարեփոխումներից հետո Սիրիա Կոելեն դարձավ Արևելքի թեմի մաս։ 330-350 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում Սիրիա Կոելեի տարածքում՝ Եփրատի արևմտյան ափին, և նախկին Կոմմագենեի թագավորությունից, որի մայրաքաղաքը Հիերապոլիսն էր, ստեղծվեց Եփրատի պրովինցիան։

## Սիրիան Բյուզանդական կայսրության կազմում

Խճանկարներ ԱսորիքիցԱնտիոք քաղաք, պահվում է ԻսքենդերունումՄարիամին քաղաք, պահվում է Համայում
Բյուզանդական կայսրության օրոք Ասորիքը կառավարվում էր որպես Արևելքի թեմի մաս, որը միասին կայսրության խոշոր առևտրային, գյուղատնտեսական, կրոնական և մտավոր տարածքներից մեկն էր: Սասանյան կայսրության և քոչվոր ցեղերի առջև դրա ռազմավարական դիրքը նրան նաև բացառիկ ռազմական նշանակություն էր տալիս։ Ասորիքի միջոցով քրիստոնեությունը թափանցել է Հայկական լեռնաշխարհ ու Կովկաս, ինչպես նաև Հյուսիսային Աֆրիկա, Արևմտյան Ասիա, Հարավային Եվրոպա։ Ասորիքի մայրաքաղաք Անտիոքում են ստեղծվել հետագայում ճյուղավորված՝ Ասիայի ինչպես հունական եկեղեցիների (Անտիոքի հույն ուղղափառ և Մելքիական հույն կաթոլիկ), այնպես էլ ասորական եկեղեցիների (ասորի ուղղափառ, ասորի կաթոլիկ, մարոնիական կաթոլիկ) գլխավոր աթոռները։ Աֆրիկայում այդպիսի մեկ այլ կենտրոն էր Եգիպտոսի մայրաքաղաք Ալեքսանդրիան։

415 թվականից հետո Սիրիա Կոելեն հետագայում բաժանվեց Սիրիա I-ի (կամ Սիրիա Պրիմա), որի մայրաքաղաքը մնացել էր Անտիոքը, և Սիրիա II-ի (Սիրիա Սեկունդա) կամ Սիրիա Սալուտարիսի, որի մայրաքաղաքը Աֆամեան էր: 528 թվականին Հուստինիանոս I-ը երկու պրովինցիաների տարածքներից առանձնացրեց Թեոդորիաս փոքրիկ ափամերձ պրովինցիան։ Միաժամանակ, սահմանակից արաբական երկրում՝ Ղասսանիների թագավորությունում քրիստոնեություն տարածելու հետևանքով, այն ընկավ Բյուզանդիայի անուղղակի հսկողության տակ։

Տարածաշրջանը մնաց Բյուզանդական կայսրության ամենակարևոր պրովինցիաներից մեկը: Այն 609-628 թվականներին գրավվել է Սասանյանների կողմից, ապա վերանվաճվել է Հերակլիոս Ա կայսեր կողմից, սակայն Յարմուքի ճակատամարտից և Անտիոքի անկումից հետո կրկին պարտվել է առաջխաղացող մուսուլմաններին, հետագայում դառնալով Օմայան խալիֆայության կենտրոնական նահանգը՝ Դամասկոս մայրաքաղաքով։

Անտիոք քաղաքը վերանվաճվել է Նիկեփորոս Փոկասի կողմից 963 թվականին՝ երկրի այլ մասերի հետ միասին, այդ ժամանակ Համդանիների տիրապետության տակ, չնայած դեռևս Աբբասյան խալիֆների պաշտոնական տիրապետության տակ էր և նաև պահանջվել էր Ֆաթիմյան խալիֆների կողմից: Այն բանից հետո, երբ կայսր Հովհաննես Չմշկիկը չկարողացավ նվաճել Ասորիքը՝ հասնելով մինչև Երուսաղեմ, 970-ականների վերջին Ֆաթիմյան խալիֆայությունը ձեռնարկեց Ասորիքի վերանվաճում մուսուլմանների կողմից, որի արդյունքում բյուզանդացիները վտարվեցին Ասորիքի մեծ մասից: Սակայն, Անտիոքը և Ասորիքի մյուս հյուսիսային մասերը մնացին կայսրության կազմում, իսկ մյուս մասերը գտնվում էին կայսրերի պաշտպանության ներքո՝ իրենց Համդանի, Միրդասի և Մարվանի լիազորների միջոցով, մինչև սելջուկների ժամանումը, որոնք երեք տասնամյակ տևած ներխուժումներից հետո 1084 թվականին նվաճեցին Անտիոքը: Անտիոքը կրկին գրավվեց 12-րդ դարում Կոմնենոսների վերածնված բանակների կողմից: Սակայն այդ ժամանակ քաղաքը համարվում էր Փոքր Ասիայի մաս, այլ ոչ թե Ասորիքի:

## Ժողովրդագրություն

Ասորիքն ուներ բազմազան ժողովրդագրական կազմ: Գյուղական ներքին շրջանները հիմնականում բնակեցված էին տարբեր արևմտյան սեմական ժողովուրդներից սերված արամեերեն խոսող ազգերով: Արաբները բնակություն հաստատեցին Հաուրանում (ալ-Սուեյդա), Տրաքոնիտիսում (Դառաա) և Էմեսայում (Հոմս), որոնք նրանք վերահսկում էին: Արաբները նաև բնակվում էին Պալմիրայում արամեացիների և ամովրհացիների հետ։ Փյունիկյան ափը պահպանեց փյունիկերենով խոսողների մեծամասնությունը մինչև 2-րդ դարի վերջը, և նրանց հիմնական քաղաքային կենտրոններն էին Տյուրոսը, Սիդոնը և Բերիթոսը:

Մյուս կողմից, հույները մեծամասնություն էին կազմում հելլենիստական ​​քաղաքային կենտրոններում, ինչպիսիք են Անտիոքը, Աֆամեան, Կյուրոսը և Դեկապոլիսը, որոնք բնակեցվել էին Սելևկյանների հովանավորության ներքո գտնվող հույների կողմից։

1-ին դարում ամբողջ Լևանտի բնակչության գնահատականները տատանվում են 3.5-4 միլիոնից մինչև 6 միլիոն, որոնց մակարդակը համապատասխանում է միայն 19-րդ դարի մակարդակին: Քաղաքային կենտրոնները գագաթնակետին են հասել, ինչպես նաև գյուղական բնակավայրերում բնակչության խտությունը: Անտիոքը և Պալմիրան հասել են 200,000-250,000 բնակչի գագաթնակետին, մինչդեռ Աֆամեան ունեցել է 117,000 «ազատ քաղաքացի» մոտավորապես մ.թ. 6 թվականին: Իրենց կախյալ բնակավայրերի և գյուղերի հետ միասին, Աֆամեան և Կիրոսը կարող էին ունենալ մինչև 500,000 բնակիչ: Սիրիական ափամերձ լեռնաշղթան, եզրային լեռնային շրջանը, ավելի քիչ խիտ բնակեցված էր և ուներ մոտ 40-50,000 բնակչություն։

* Աֆամեա
* Դուրա Եվրոպոս
* Պալմիրա

## Ինքնություն

Ասորիքի բնակիչները ընդունեցին հունական սովորույթները՝ պահպանելով Մերձավոր Արևելքի մշակույթի տարրերը։ Նախահելլենիստական ​​մշակույթների շարունակականությունը անհամապատասխան էր տարբեր շրջաններում, և որտեղ այն գոյություն ուներ, այն բազմազան էր, ներառյալ արամեական, փյունիկյան և նեո-խեթական ազդեցությունները։ Այնուամենայնիվ, շատ տարածքներում արձանագրվել են բացառապես հունական տարրեր։

Ասորիքի բնակիչները չունեին միասնական մշակութային կամ սոցիալական ինքնություն։ Այստեղ միավորող կողմերը հունական քաղաքացիական կառույցներն ու պատմություններն էին, որոնք խթանվել էին հռոմեական կայսերական տիրապետության կողմից, ինչը ենթադրում է, որ տեղական մշակույթը մեծապես սահմանվում էր հունական և հռոմեական ազդեցությունների միջոցով։ Հետևաբար, «սիրիական» տերմինը հիմնականում գործում էր որպես աշխարհագրական նշում։

* Հռոմեական թատրոններ
* Պալմիրա
* Բոսրա
* Ջաբլե

## Ծանոթագրություններ