# Cospas-Sarsat միջազգային ծրագիր

| Cospas-Sarsat միջազգային ծրագիր
 |
| --- |
|  |
| Տեսակ | միջկառավարական կազմակերպություն |
| Երկիր |  Կանադա |
| Հիմնադրված | 1979 |
| Գլխադասային գրասենյակ | Մոնրեալ |
| Հիմնադիր | Կանադա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ և ԽՍՀՄ |
| Կայք | cospas-sarsat.int/en/​(անգլ.), cospas-sarsat.int/fr/​(ֆր.) և cospas-sarsat.int/ru/​(ռուս.) |

Մինչև 1992 թվականն օգտագործված տարբերանշանը
**Միջազգային Cospas-Sarsat ծրագիրը** արբանյակային աջակցությամբ որոնողափրկարարական (ՈՓԱ) նախաձեռնություն է։ Այն կազմակերպված է որպես պայմանագրային, ոչ առևտրային, միջկառավարական և մարդասիրական համագործակցություն, որին մասնակցում են 45 պետություններ և գործակալություններ։ Ծրագրի նպատակը մարդկանց, օդանավերի կամ նավերի աղետի դեպքում ակտիվացված վթարային ռադիոփարոսների հայտնաբերումն ու տեղորոշումն է, ինչպես նաև այդ ահազանգերի փոխանցումը փրկարարական գործողություններ իրականացնող իրավասու մարմիններին։

Ծրագրի անդամ երկրները ապահովում են աղետի ահազանգերի տարածումը Երկրի շուրջ պտտվող մոտ 65 արբանյակներից կազմված համաստեղության միջոցով։ Այդ արբանյակները կրում են վերահաղորդիչներ և ազդանշանի մշակման սարքեր, որոնք կարող են հայտնաբերել 406 ՄՀց հաճախականությամբ աշխատող վթարային փարոսները աշխարհի ցանկացած կետում։ Ահազանգերը փոխանցվում են ավելի քան 200 երկիրների և տարածքների համապատասխան մարմիններին՝ առանց փարոսի սեփականատերերից կամ ընդունող պետական մարմիններից վճար գանձելու։

Ծրագիրը նախաձեռնվել է Կանադայի, Ֆրանսիայի, Միացյալ Նահանգների և նախկին Խորհրդային Միության կողմից 1979 թվականին։ Cospas-Sarsat տեխնոլոգիայի օգնությամբ առաջին փրկարարական գործողությունը տեղի է ունեցել 1982 թվականի սեպտեմբերի 10-ին։ Ծրագրի հիմնադիր չորս պետությունները վերջնական համաձայնագիրը ստորագրել են 1988 թվականի հուլիսի 1-ին։

«Cospas-Sarsat» անվանումը կազմված է երկու հապավումից։ COSPAS-ը ռուսերեն «Космическая Система Поиска Аварийных Судов» անվանման հապավումն է, որը նշանակում է «Աղետի մեջ գտնվող նավերի որոնման տիեզերական համակարգ», իսկ SARSAT-ը անգլերեն *Search and Rescue Satellite-Aided Tracking* արտահայտության հապավումն է, որը նշանակում է՝ «Արբանյակային օժանդակությամբ որոնողափրկարարական հետևում»։

## Ընդհանուր նկարագիր

Cospas-Sarsat-ը առավել հայտնի է որպես համակարգ, որը հայտնաբերում և տեղորոշում է օդանավերում, նավերում կամ հեռավոր վայրերում գտնվող մարդկանց կողմից ակտիվացված վթարային փարոսները, ապա այդ ահազանգերը փոխանցում է որոնողափրկարարական մարմիններին։ Համակարգի կողմից հայտնաբերվող ժամանակակից փարոսները աշխատում են 406 ՄՀց հաճախականությամբ։ Cospas-Sarsat-ը փարոսներ չի արտադրում և չի վաճառում։

1982 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2023 թվականի դեկտեմբեր Cospas-Sarsat համակարգի աջակցությամբ փրկվել է առնվազն 63,745 մարդ՝ 19,883 որոնողափրկարարական դեպքերի ընթացքում։ 2023 թվականին համակարգը միջինը օրական աջակցել է գրեթե ինը մարդու փրկությանը։

Cospas-Sarsat-ի աջակցությամբ դեպքեր ըստ տարիների| Տարի | Փրկված մարդիկ | ՈՓԱ դեպքեր | Ավիացիա | Ցամաք | Ծովային |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2023 | 3,109 | 1,076 | 20% | 44% | 36% |
| 2022 | 3,223 | 1,144 | 20% | 39% | 41% |
| 2021 | 3,623 | 1,149 | 18% | 45% | 37% |

Այս վիճակագրությունը ամբողջությամբ չի արտացոլում բոլոր դեպքերը, քանի որ ներառում է միայն այն իրավիճակները, երբ փրկարարական ծառայություններից ստացվել են հաստատված հաշվետվություններ։ Cospas-Sarsat-ը ինքնուրույն որոնողափրկարարական գործողություններ չի իրականացնում․ այդ գործառույթը պատկանում է ազգային վարչակազմերին, որոնք պատասխանատու են ՈՓԱ ծառայությունների համար իրենց աշխարհագրական շրջաններում։ Համակարգը նրանց տրամադրում է ահազանգային և տեղորոշման տվյալներ։

Ծրագիրը համագործակցում է ՄԱԿ-ին առնչվող կառույցների, այդ թվում՝ ՔԱՄԿ-ի, ԾՄԿ-ի և ՀՄՄ-ի հետ, որպեսզի ծառայությունները համապատասխանեն միջազգային չափանիշներին ու առաջարկություններին։ Cospas-Sarsat-ը Գլոբալ ծովային աղետի և անվտանգության համակարգի բաղադրիչներից է և ներառված է ՔԱՄԿ-ի գլոբալ ավիացիոն աղետի ու անվտանգության համակարգում։

## Համակարգի աշխատանք

Cospas-Sarsat համակարգի բաղադրիչները և աշխատանքը
Cospas-Sarsat համակարգը բաղկացած է տիեզերական և ցամաքային հատվածներից։ Դրա հիմնական բաղադրիչներն են՝

* աղետի պահին ակտիվացվող վթարային ռադիոփարոսներ,
* արբանյակների վրա տեղադրված ՈՓԱ ազդանշանի վերահաղորդիչներ և մշակիչներ,
* արբանյակային ազդանշան ընդունող ու մշակող ցամաքային կայաններ՝ LUT-եր,
* առաքելության կառավարման կենտրոններ՝ MCC-ներ,
* փրկարարական համակարգման կենտրոններ՝ RCC-ներ։

Երբ վթարային փարոսը ակտիվացվում է, համակարգը ապակոդավորում է դրա թվային հաղորդագրությունը, որտեղ կարող են ներառված լինել օդանավի կամ նավի նույնականացման տվյալները, ինչպես նաև փարոսի տեղադրությունը, եթե այն ունի ներկառուցված GPS կամ այլ նավիգացիոն աղբյուր։ Համակարգը նաև կարող է մաթեմատիկական վերլուծությամբ հաշվարկել փարոսի դիրքը նույնիսկ այն դեպքում, երբ հաղորդագրության մեջ տեղադրություն նշված չէ։ Այս երկակի տեղորոշման մեխանիզմը Cospas-Sarsat-ի կարևոր առավելություններից է։

### Փարոսներ

Cospas-Sarsat փարոսը 406 ՄՀց թվային ռադիոհաղորդիչ է, որը նախատեսված է կյանքին սպառնացող արտակարգ իրավիճակում պետական փրկարարական ծառայություններին ահազանգելու համար։ Օդանավերի համար նախատեսված փարոսները կոչվում են արտակարգ տեղորոշման հաղորդիչներ՝ ԱՏՀ, նավերի համար նախատեսվածները՝ ԱՏՑՌՓ, իսկ անհատների կողմից օգտագործվողները՝ անձնական տեղորոշման փարոսներ՝ ԱՏՓ։ Որոշ փարոսներ ակտիվացվում են ձեռքով, իսկ որոշները՝ ավտոմատ կերպով, օրինակ՝ օդանավի բախման կամ ծովային փարոսի ջրի հետ շփման դեպքում։

Cospas-Sarsat-ը արբանյակային ընդունման համար մշակում է միայն 406 ՄՀց թվային փարոսների ահազանգերը։ Ավելի հին 121.5 ՄՀց կամ 243 ՄՀց անալոգային փարոսները կարող են ընդունվել միայն մոտակայքում գտնվող օդանավերի կամ փրկարարների կողմից և այլևս չեն մշակվում արբանյակային համակարգի միջոցով։

Ժամանակակից 406 ՄՀց փարոսները հաճախ ունեն նաև 121.5 ՄՀց տեղային որոնման հաղորդիչ, իսկ ծովային ԱՏՑՌՓ-ների նոր սերունդները կարող են ներառել նաև ԱՆՀ ազդանշան՝ մոտակա նավերի կողմից արագ հայտնաբերման համար։ Վերջին տարիներին ներդրվել են նաև ԱՏՀ(ԴՏ) փարոսներ, որոնք նախատեսված են օդանավերի ինքնավար հետևման համար աղետալի թռիչքային վիճակների դեպքում՝ մինչև հնարավոր վթարը։

### Տիեզերական հատված

Cospas-Sarsat-ի գործող տիեզերական հատվածը ներառում է երեք տեսակի արբանյակային կարողություն՝ LEOSAR, GEOSAR և MEOSAR։

* **LEOSAR** համակարգը բաղկացած է ցածր բևեռային ուղեծրով արբանյակներից, որոնք ապահովում են ամբողջ Երկրի պարբերական ծածկույթ։ Դրանք կարող են օգտագործել Դոպլերի էֆեկտը՝ փարոսի տեղադրությունը հաշվարկելու համար, և ունեն «պահպանիր և փոխանցիր» գործառույթ՝ հեռավոր վայրերից ստացված ահազանգերը ավելի ուշ ցամաքային կայաններին փոխանցելու համար։
* **GEOSAR** համակարգը օգտագործում է գեոհաստատուն արբանյակներ, որոնք ապահովում են գրեթե ակնթարթային ծածկույթ Երկրի մեծ մասի համար, սակայն չեն կարող ինքնուրույն հաշվարկել փարոսի տեղադրությունը Դոպլերի մեթոդով։
* **MEOSAR** համակարգը Cospas-Sarsat-ի նորագույն և աստիճանաբար հիմնական դարձող կարողությունն է։ Այն օգտագործում է միջին բարձրության ուղեծրով նավիգացիոն արբանյակներ, այդ թվում՝ Գալիլեո, ԳԼՕՆԱՍՍ, GPS և BeiDou համակարգերի ՈՓԱ բեռնվածքները։ MEOSAR-ը միավորում է արագ հայտնաբերման, լայն ծածկույթի և տեղորոշման բարձր ճշգրտության առավելությունները։

MEOSAR համակարգի ահազանգերի գործառնական տարածումը սկսվել է 2016 թվականի դեկտեմբերի 13-ին, իսկ սկզբնական գործառնական կարողությունը հայտարարվել է 2023 թվականի ապրիլի 25-ին։ Գալիլեո համակարգի ՈՓԱ բաղադրիչը հնարավորություն ունի նաև «վերադարձ կապի» հաղորդագրություն ուղարկել փարոսին՝ հաստատելով, որ աղետի ահազանգը ստացվել է։

### Ցամաքային հատված

Ցամաքային հատվածը կազմված է տեղային օգտատիրական տերմինալներից՝ LUT-երից, որոնք ընդունում և մշակում են արբանյակների փոխանցած ազդանշանները։ Դրանցից ստացված տվյալները փոխանցվում են առաքելության կառավարման կենտրոններին՝ MCC-ներին, որոնք դրանք ուղղորդում են համապատասխան փրկարարական համակարգման կենտրոններին։ 2022 թվականի դեկտեմբերի դրությամբ համակարգը ներառում էր 55 LEOLUT ալեհավաք, 27 GEOLUT ալեհավաք, 26 MEOLUT կայան և 32 MCC կենտրոն, որոնցից 14-ը կարող էին մշակել երեք արբանյակային համաստեղություններից ստացված տվյալներ։

## Պատմություն

Cospas-Sarsat միջազգային արբանյակային համակարգին նվիրված ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ, 1987 թվական
Cospas-Sarsat-ի հիմքերը դրվել են 1970-ականների սկզբին, երբ Կանադայի Հաղորդակցության հետազոտությունների կենտրոնի տիեզերական համակարգերի խումբը սկսեց ուսումնասիրել՝ հնարավո՞ր է արդյոք օդանավային վթարային հաղորդիչի ազդանշանը հայտնաբերել և տեղորոշել տիեզերքից։ Կանադացի հետազոտողները փորձարկեցին այս գաղափարը սիրողական OSCAR արբանյակի միջոցով և ցույց տվեցին, որ Դոպլերի տեղաշարժի հաշվարկով հնարավոր է որոշել վթարային հաղորդիչի դիրքը։

1979 թվականի նոյեմբերի 23-ին Լենինգրադում ստորագրվեց փոխըմբռնման հուշագիր ԱՄՆ ՆԱՍԱ-ի, ԽՍՀՄ ծովային նավատորմի նախարարության, Ֆրանսիայի ՏՀԱԿ-ի և Կանադայի հաղորդակցությունների դեպարտամենտի միջև։ Փաստաթուղթը նախատեսում էր համագործակցություն արբանյակային աջակցությամբ որոնողափրկարարական փորձարարական նախագծի շրջանակում և SARSAT ու COSPAS համակարգերի փոխգործունակության ցուցադրում 121.5, 243 և 406.0-406.1 ՄՀց տիրույթներում։

Առաջին համակարգային արբանյակը՝ **COSPAS-1** կամ Կոսմոս 1383, արձակվեց Պլեսեցկի տիեզերակայանից 1982 թվականի հունիսի 29-ին։ 1982 թվականի սեպտեմբերի 9-ին, փորձարկման ընթացքում, այն հայտնաբերեց Բրիտանական Կոլումբիայում վթարված փոքր օդանավի ԱՏՀ ազդանշանը։ Կանադական փորձարարական ցամաքային կայանը հաշվարկեց դիրքը, և մի քանի ժամվա ընթացքում փրկարարները կարողացան օդանավով տարհանել ողջ մնացածներին։ Սա Cospas-Sarsat-ի օգնությամբ իրականացված առաջին փրկարարական դեպքն էր։

Սկզբում համակարգը նախատեսված էր 406 ՄՀց, 121.5 ՄՀց և 243.0 ՄՀց փարոսների ահազանգերի համար։ Սակայն մեծաթիվ կեղծ ահազանգերի և հին անալոգային փարոսները եզակիորեն նույնականացնելու անհնարինության պատճառով 2009 թվականից Cospas-Sarsat-ը դադարեցրեց 121.5 և 243 ՄՀց փարոսների արբանյակային մշակումը և կենտրոնացավ միայն ժամանակակից 406 ՄՀց թվային փարոսների վրա։

2000-ականների սկզբին լայնորեն հասանելի դարձան անձնական տեղորոշման փարոսները՝ ԱՏՓ-ները, որոնք նախատեսված էին հեռավոր վայրերում գտնվող անհատների համար։ Ժամանակակից 406 ՄՀց փարոսները հաճախ ներառում են գլոբալ նավիգացիոն արբանյակային համակարգի ընդունիչներ, օրինակ՝ GPS, ինչի շնորհիվ կարող են իրենց տեղադրությունը փոխանցել անմիջապես ահազանգային հաղորդագրության մեջ։ Այդ երկակի հուսալիությունը և գլոբալ ծածկույթը հիմք են դարձել որոնողափրկարարական ծառայությունների հայտնի կարգախոսի համար՝ «հանել որոնումը որոնողափրկարարականից»։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Պաշտոնական կայք

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Cospas-Sarsat միջազգային ծրագիր» հոդվածին։ |