# Վերգեզե Կուրիեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Վերգեզե Կուրիեն
մալայալամ՝ വർഗ്ഗീസ് കുര്യൻ |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | նոյեմբերի 26, 1921(1921-11-26) |
| Ծննդավայր | Կոժիկոդե, Մադրաս նահանգ, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն |
| Մահացել է | սեպտեմբերի 9, 2012(2012-09-09) (90 տարեկան) |
| Մահվան վայր | Nadiad, Kheda district, Գուջարաթ, Հնդկաստան |
| Քաղաքացիություն |  Հնդկաստան |
| Կրթություն | Լոյոլա քոլեջ, Մադրասի համալսարան, Միչիգան նահանգի համալսարան և Diamond Jubilee Higher Secondary School? |
| Մասնագիտություն | ճարտարագետ, ձեռնարկատեր, սցենարիստ և ճարտարագետ-մեխանիկ |
| Պարգևներ և մրցանակներ |    Ռամոն Մագսայսայ պարգև World Food Prize? և Վատելերի խաղաղության մրցանակ |
|  Verghese Kurien Վիքիպահեստում |

**Վերգեզե Կուրիեն** (անգլ.՝ Verghese Kurien, նոյեմբերի 26, 1921(1921-11-26), Կոժիկոդե, Մադրաս նահանգ, Բրիտանական Հնդկաստան, Բրիտանական կայսրություն - սեպտեմբերի 9, 2012(2012-09-09), Nadiad, Kheda district, Գուջարաթ, Հնդկաստան), կաթնամթերքի հնդիկ ինժեներ և սոցիալական ձեռնարկատեր։ Նա ղեկավարել է նախաձեռնություններ, որոնք նպաստել են Հնդկաստանում կաթի արտադրության զգալի աճին, որը կոչվել է Սպիտակ հեղափոխություն։

Կուրիենը 1940 թվականին ավարտել է Մադրաս համալսարանի ֆիզիկայի ֆակուլտետը և 1947 թվականին ստացել է մեխանիկական ճարտարագիտության մագիստրոսի աստիճան Միչիգանի պետական ​​համալսարանում։ 1949 թվականին Հնդկաստանի կառավարությունը Կուրիենին ուղարկել է Անանդում իր փորձարարական կաթնամթերքի գործարանը ղեկավարելու, որտեղ նա 1950 թվականին հիմնադրել է Կայրա շրջանի կաթնամթերք արտադրողների կոոպերատիվ միությունը, որը հետագայում դարձել է Ամուլ։ Ամուլը գյուղերում կաթնամթերք արտադրող ֆերմերներին կազմակերպել է որպես կոոպերատիվների մաս և նրանց ուղղակիորեն կապել կաթի սպառողների հետ՝ վերացնելով միջնորդների անհրաժեշտությունը։

1965 թվականին Կուրիենը նշանակվեց նորաստեղծ Կաթնամթերքի զարգացման ազգային խորհրդի (NDDB) ղեկավար, որը նպաստեց նմանատիպ կոոպերատիվների ստեղծմանը ամբողջ Հնդկաստանում և կաթնամթերքի ֆերմերային տնտեսությունը դարձրեց ամենամեծ ինքնաբավ արդյունաբերություններից և գյուղական վայրերում աշխատատեղերի ստեղծման կենտրոններից մեկը։ Կաթնամթերքի կոոպերատիվները հաջողությամբ ավելացրին կաթի արտադրությունը, քանի որ կաթնամթերք արտադրող ֆերմերները, որպես կոոպերատիվի սեփականատերեր, վերահսկում էին մթերումը, մշակումը և մարքեթինգը։ Սա հանգեցրեց կաթի արտադրության բազմապատկման հաջորդ մի քանի տասնամյակների ընթացքում և օգնեց Հնդկաստանին դառնալ աշխարհի ամենամեծ կաթ արտադրողը 1998 թվականին։ Կոոպերատիվ մոդելը հետագայում կիրառվեց Հնդկաստանի այլ գյուղատնտեսական ոլորտներում, ինչպիսիք են ուտելի յուղերի արտադրությունը, և կրկնօրինակվեց այլ երկրներում։

Կաթնամթերքի արտադրության աճի գործում ունեցած ներդրման համար Կուրիենը Հնդկաստանում հայտնի է որպես «Սպիտակ հեղափոխության հայր»։ Նա 1964 թվականին արժանացել է Ռամոն Մագսայսայի մրցանակին և 1989 թվականին՝ Սննդի համաշխարհային մրցանակին։ 1999 թվականին նա ստացել է Պադմա Վիբհուշան՝ Հնդկաստանի երկրորդ բարձրագույն քաղաքացիական պարգևը։ 1997 թվականին Ֆրանսիայի կառավարության կողմից նրան շնորհվել է Գյուղատնտեսական արժանիքների շքանշան։

## Վաղ տարիներ և կրթություն

Կուրիենը ծնվել է 1921 թվականի նոյեմբերի 26-ին Կալիկուտում, Մադրասի նախագահության շրջանում, Բրիտանական Հնդկաստանում (այժմ՝ Կոժիկոդե, Կերալա, Հնդկաստան), մալայալի սիրիացի քրիստոնյաների ընտանիքում։ Նրա հայրը պետական ​​քաղաքացիական վիրաբույժ էր, իսկ Կուրիենը կրթությունը ստացել է Գոբիչետտիպալյամի «Ադամանդե Ջուբիլի» ավագ միջնակարգ դպրոցում, որտեղ հայրը աշխատել է այնտեղի պետական ​​հիվանդանոցում։ Նա 1940 թվականին ավարտել է Լոյոլա քոլեջի ֆիզիկայի բաժինը և 1943 թվականին ստացել է մեխանիկական ճարտարագիտության բակալավրի աստիճան Մադրասի համալսարանին կից Գինդիի ճարտարագիտական ​​քոլեջում։

Կուրիենը ցանկանում էր միանալ Հնդկական բանակին որպես ինժեներ, սակայն դրա փոխարեն աշխատեց Թաթա Սթիլ Տեխնիկական Ինստիտուտում՝ Ջամշեդպուրում։ Կուրիենը դիմել էր Հնդկաստանի կառավարության կողմից տրամադրվող կրթաթոշակին՝ մետալուրգիական ինժեներություն ուսումնասիրելու համար, սակայն փոխարենը ստացել էր կաթնարդյունաբերական ինժեներություն ուսումնասիրելու կրթաթոշակ։ Նրան ուղարկեցին վերապատրաստվելու Բանգալորի Կենդանաբուծության Կայսերական Ինստիտուտում, որից հետո պետական կրթաթոշակով ուղարկվեց Միացյալ Նահանգներ։ 1948 թվականին նա ավարտեց Միչիգանի պետական համալսաևանը՝ ստանալով մեխանիկական ինժեներության մագիստրոսի աստիճան։ Կուրիենը նշել է, որ թեև պետական կրթաթոշակով ուղարկվել էր կաթնարդյունաբերական ինժեներություն ուսումնասիրելու, ինքը սովորել է մետալուրգիական և միջուկային ինժեներություն՝ ոլորտներ, որոնք, հավանաբար, շատ ավելի օգտակար կլինեին շուտով անկախություն ստացող Հնդկաստանի և հենց իր համար։

## Կարիերա

### Վաղ տարիներ

1949 թվականին Հնդկաստանի կառավարությունը Կուրիենին ուղարկեց Անանդում գտնվող Բոմբեյ նահանգի (այժմ՝ Գուջարաթ նահանգում) գտնվող իրենց փորձարարական կաթնամթերքի գործարան։ Նա երեկոներն անցկացնում էր՝ օգնելով Տրիբհուվանդաս Պատելին վերանորոգել տեղի ֆերմերներից ձեռք բերված կաթի վերամշակման համար օգտագործվող կաթնամթերքի սարքավորումները։ Ավելի վաղ՝ 1946 թվականին, Պատելը Կայրայում կոոպերատիվ էր հիմնել։ Այն ստեղծվել էր ի պատասխան մանր կաթնամթերք արտադրող ֆերմերների շահագործմանը առևտրականների և գործակալների կողմից, որոնք Պոլսոնի անունից կամայական կաթի գներ էին սահմանում, որը Կայրայից կաթի հավաքագրման գրեթե լիակատար մենաշնորհ ուներ։ Կուրիենը ցանկանում էր թողնել պետական ​​աշխատանքը և հեռանալ Անանդից, բայց Պատելը համոզեց նրան մնալ իր մոտ՝ իր կաթնամթերքի կոոպերատիվին օգնելու համար։

### Ամուլի զարգացումը

Կուրիենը (ձախից) Տրիբհուվանդաս Պատելի (կենտրոնում) և Հ. Մ. Դալայայի հետ Անանդում
Կուրիենը զարգացրեց Կայրա շրջանի կաթնարտադրողների կոոպերատիվ միությունը (KDCMPUL), որը հետագայում վերածվեց Ամուլի։ Կաթի հավաքագրումը ապակենտրոնացված էր և ուղղակիորեն ձեռք էր բերվում գյուղերի ֆերմերներից՝ որպես կոոպերատիվների մաս։ Կուրիենին և Տրիբհուվանդաս Պատելին աջակցում էին Սարդար Վալլաբհայ Պատելը և Մորարջի Դեսայը՝ կաթնամթերք արտադրող ֆերմերներին կազմակերպելու համար։ Կուրիենը աշխատում էր այն համոզմունքով, որ գյուղական հասարակության բոլոր շերտերի տնտեսական շահերը կստիպեն նրանց միավորվել՝ իրենց կոոպերատիվը զարգացնելու և կաստայական կամ դասակարգային հակամարտությունները վերացնելու համար։ Կոոպերատիվ կաթնամթերքի ձեռնարկությունը ընդլայնվեց մոտակա շրջաններում և ներգրավված էր կաթնամթերքի ուսանողների վերապատրաստման մեջ։ 1952 թվականին կաթի օրական մատակարարումը հասավ 20,000 լիտրի՝ 1948 թվականի ընդամենը 200 լիտրի դիմաց։

1956 թվականին Կուրիենը այցելեց Nestle, Շվեյցարիա՝ նրանց հրավերով, բայց առևտրի և արդյունաբերության նախարարի հատուկ հրահանգներով։ Nestle-ն ներմուծում էր կաթի փոշի, շաքար և այլ նյութեր, որոնք անհրաժեշտ էին Հնդկաստանում խտացրած կաթ արտադրելու համար։ Կուրիենը խնդրեց Nestle-ին կրճատել Հնդկաստան ներմուծումը, փորձել խտացրած կաթ արտադրել տեղական գոմեշի կաթով և արտադրական գործընթացում ներգրավել ավելի շատ հնդիկների։ Նրան մերժեցին՝ նշելով, որ տեղացիները չեն կարողանա հաղթահարել խտացրած կաթի արտադրության մեջ ներգրավված տեխնոլոգիան։ Վերադառնալով՝ նա մեծացրեց խտացրած կաթի արտադրությունը Ամուլում, որի ներմուծումը երկու տարի անց արգելվեց Հնդկաստանի կառավարության կողմից։ Հ. Մ. Դալայան, որը կաթնամթերքի ճարտարագիտություն էր ուսումնասիրել Կուրիենի մոտ ԱՄՆ-ում,  Կուրիենը կարողացավ համոզել նրան, որպեսզի աշխատի իր հետ Անանդում։ Նա օգնեց մշակել գոմեշի կաթից չոր կաթ և խտացրած կաթ պատրաստելու տեղական գործընթաց, որն ուներ կաթի պինդ նյութերի ավելի բարձր համամասնություն և մեծացնում էր դրա տնտեսական արժեքը։ Հնդկաստանում գոմեշի կաթը առատ էր, մինչդեռ կովի կաթը՝ պակաս։ Գոմեշիի կաթից խտացրած կաթի և մանկական կերերի արտադրությամբ Ամուլը հաջողությամբ մրցակցեց Nestle-ի և Glaxo-ի հետ։

Այն ժամանակվա առևտրի նախարար Թ․ Թ․ Կրիշնամաչարին նույնպես աստիճանաբար կրճատեց կարագի ներմուծումը, իսկ Կուրիենը խոստացավ և իրականացրեց իր արտադրության աստիճանական աճ՝ փոխարինելով ներմուծվող կարագը, մասնավորապես Նոր Զելանդիայից։ 1962 թվականի չին-հնդկական պատերազմի ժամանակ արտադրությունը ստիպված եղավ ուղղորդել Հնդկաստանի զինված ուժերին, ինչը թույլ տվեց Պոլսոնին ձեռք բերել շուկայի մասնաբաժին։ Կուրիենը լոբբինգ արեց կառավարության մոտ՝ պատերազմական ջանքերի շրջանակներում Պոլսոնի արտադրական գծերը սառեցնելու համար։ Ավելի ուշ Գ. Հ. Վիլստերի կողմից անցկացված հետազոտությունները հանգեցրին Ամուլում գոմեշի կաթից պանրի արտադրությանը։

### Ազգային ընդլայնում

Երբ այն ժամանակվա վարչապետ Լալ Բահադուր Շաստրին 1964 թվականի հոկտեմբերին այցելեց Անանդ՝ Ամուլի անասնապահական կերերի գործարանի բացման համար, նա խոսեց կաթնամթերք արտադրող ֆերմերների հետ նրանց կոոպերատիվի մասին: 1965 թվականին Շաստրին հանձնարարեց Կուրիենին ամբողջ երկրում կրկնօրինակել կաթնամթերքի Անանդի ծրագիրը, որի համար հիմնադրվեց Կաթնամթերքի զարգացման ազգային խորհուրդը (NDDB)։ Այն հիմնադրվեց որպես ընկերություն՝ Անանդում և ղեկավարվում էր Կուրիենի կողմից։

Կուրիենը բանակցություններ վարեց FAO-ի, ՄԱԿ-ի UNICEF-ի և Համաշխարհային բանկի հետ՝ «Ջրհեղեղ» գործողության շրջանակներում կոոպերատիվների զարգացման համար օգնություն ստանալու համար։ 1970-1979 թվականների առաջին փուլում նա կենտրոնացավ երկրի 18 լավագույն կաթնամթերքի ամբարների ընտրության, կաթնամթերքի կոոպերատիվներ ստեղծելու և դրանք մոտակա խոշոր քաղաքների հետ կապելու վրա՝ այնտեղի շուկան գրավելու համար։ Անանդի մոդելը կրկնօրինակվեց ամբողջ Գուջարաթում, և Կուրիենը դրանք բոլորը միավորեց Գուջարատի կոոպերատիվ կաթի մարքեթինգի ֆեդերացիայի (GCMMF) ներքո՝ հիմնադրման 25-ամյակի առթիվ իրենց արտադրանքը վաճառելու մեկ Amul ապրանքանիշի ներքո։ Երկրորդ փուլում՝ 1979-1985 թվականներին, ծրագիրը ընդլայնվեց՝ ընդգրկելով ավելի քան 290 քաղաք։ 1979 թվականին նա Անանդում ստեղծեց Գյուղական կառավարման ինստիտուտը՝ կաթի կոոպերատիվներում ներգրավված մենեջերներին վերապատրաստելու համար։ 1985 թվականին կային մոտ 4.25 միլիոն կաթ արտադրողներ, որոնք կապված էին 43,000 գյուղական կոոպերատիվների հետ, և կաթի փոշու արտադրությունն աճել էր ավելի քան վեց անգամ։

### Համախմբում և ինքնաբավություն

1985-1996 թվականներին «Ջրհեղեղ» գործողության վերջին փուլում Կուրիենը կենտրոնացավ կոոպերատիվները անկախ և ինքնաբավ դարձնելու վրա: Այն ներառում էր ենթակառուցվածքների ընդլայնում՝ մթերման և արտադրության ավելացման համար, կաթնամթերքի վերամշակման օբյեկտների ստեղծում, մարքեթինգի վրա կենտրոնացում և կառավարման մասնագետների վերապատրաստում։ 1990-ականներին նա լոբբինգ էր անում և պայքարում բազմազգ ընկերությունների մուտքը կաթնամթերքի բիզնես կանխելու համար, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ երկիրը բացվում էր 1991 թվականի ազատականացման շնորհիվ։ Հնդկաստանը 1998 թվականին դարձավ աշխարհի ամենամեծ կաթ արտադրողը՝ գերազանցելով Միացյալ Նահանգներին և 2010–2011 թվականներին կազմելով համաշխարհային արտադրանքի մոտ 17 տոկոսը։

1998 թվականին նա համոզեց այն ժամանակվա վարչապետ Ատալ Բիհարի Վաջպային նշանակել Ամրիտա Պատելին իր իրավահաջորդը NDDB-ում, որին նա պատրաստել էր իր ղեկավարության ներքո՝ NDDB-ի անկախությունը կառավարության ազդեցությունից պաշտպանելու նպատակով։ Հետագայում նրանց միջև տարաձայնություններ առաջացան Amul-ի քաղաքականության վերաբերյալ։ Մինչ Պատելը կենտրոնացած էր արտադրության և արտադրողականության ցուցանիշների վրա՝ որոշ գործառույթներ, օրինակ՝ մարքեթինգը, փոխանցելով մասնավոր հատվածին, Կուրիենը կարծում էր, որ այդպիսի համակարգը կթուլացնի երկրի կոոպերատիվ հաստատությունները։ Նա 2006 թվականին հրաժարական տվեց GCMMF-ի նախագահի պաշտոնից՝ կառավարման խորհրդի կողմից սահմանափակ աջակցություն ստանալուց հետո։

### Այլ գործեր

Կուրիենը կոոպերատիվ մոդելը կրկնօրինակեց այլ գյուղատնտեսական ոլորտներում, ինչպիսիք են մրգերի և բանջարեղենի, յուղատու սերմերի և ուտելի յուղի արտադրությունը։ 1979 թվականին նա «Ոսկե հոսք» գործողության շրջանակներում սկսեց յուղատու սերմեր աճեցնողների կոոպերատիվ նախագիծը (OGCP): 1980-ականներին ավելի քան 500,000 ֆերմերներ կոոպերատիվների անդամ էին, և «Դհարա» ուտելի յուղի ապրանքանիշը, որը NDDB-ի կողմից 1988 թվականին թողարկվեց, դարձավ երկրի ամենաշատ վաճառվող ապրանքանիշը: 1990-ականներին նախագիծը սկսեց կորցնել իր ժողովրդականությունը, քանի որ կառավարությունը թույլատրեց ուտելի յուղի ներմուծումը այլ երկրներից՝ Հնդկաստանի տնտեսական ազատականացումից հետո։

1979 թվականին Խորհրդային Միության վարչապետ Ալեքսեյ Կոսիգինը այցելեց Անանդ և Կուրիենին հրավիրեց Խորհրդային Միություն։ 1982 թվականին Կուրիենը այցելեց Պակիստան՝ Համաշխարհային բանկի առաքելության շրջանակներում, Պակիստանի կառավարության կողմից կաթնամթերքի կոոպերատիվներ ստեղծելուն օգնություն տրամադրելու խնդրանքով։ Կուրիենի աշխատանքը հետաքրքրություն առաջացրեց այլ երկրների կողմից, ինչպիսիք են Շրի Լանկան և Ֆիլիպինները, որոնք ցանկանում էին, որ նա կրկնօրինակի կոոպերատիվի մոդելը իրենց երկրներում։ Չինաստանը նմանատիպ ծրագիր էր նախատեսել՝ հիմնվելով Կուրիենի նախաձեռնությունների վրա։ Նա նաև եղել է «Տրիբհուվանդաս» հիմնադրամի նախագահ, որը ոչ կառավարական կազմակերպություն է, որը զբաղվում էր կանանց և երեխաների առողջությամբ Գուջարաթի Խեդա շրջանում։

## Մահը

Կուրիենը մահացել է հիվանդությունից 90 տարեկան հասակում 2012 թվականի սեպտեմբերի 9-ին, Անանդի մոտ գտնվող Նադիադում։ Կնոջ՝ Մոլլիի հետ նա ունեցել է Նիրմալա անունով դուստր։ Քրիստոնյա դաստիարակված Կուրիենը հետագայում դարձել է աթեիստ։

## Մրցանակներ և պարգևներ

Կաթնամթերքի արտադրության աճի գործում ունեցած ներդրման համար Կուրիենը Հնդկաստանում հայտնի է որպես «Սպիտակ հեղափոխության հայր»։ Կուրիենի ծննդյան օրը՝ նոյեմբերի 26-ը, Հնդկաստանում նշվում է որպես «Կաթի ազգային օր»։

Մրցանակներ և պարգևներ| Տարեթիվ | Մրցանակներ | Մրցանակ տվող կազմակերպություն |
| --- | --- | --- |
| 1963 | Ramon Magsaysay Award | Ramon Magsaysay Award հիմնադրամ |
| 1965 | Padma Shri | Հնդկաստանի կառավարություն |
| 1966 | Padma Bhushan | Հնդկաստանի կառավարություն |
| 1986 | Wateler Peace Prize | Կառնեգի հիմնադրամ |
| 1989 | World Food Prize | Համաշխարհային սննդի մրցանակի հիմնադրամ |
| 1997 | Order of Agricultural Merit | Գյուղատնտեսության նախարարություն, Ֆրանսիա |
| 1999 | Padma Vibhushan | Հնդկաստանի կառավարություն |
| 2011 | Karmaveer Chakra Award | ՄԱԿ-ի և Հնդկական ՀԿ-ների Կոնֆեդերացիա |

1965 թվականին Միչիգանի պետական համալսարանը Կուրիենին շնորհեց պատվավոր կոչում։ 1993 թվականին կաթնամթերքի համաշխարհային ցուցահանդեսի ժամանակ ճանաչվել է տարվա միջազգային գործիչ։ Կուրիենը նաև արժանացել է Գոդֆրի Ֆիլիպսի մրցանակին հասարակության մեջ արիության համար։

Կուրիենը կամ ղեկավարել է, կամ եղել է մի շարք պետական ​​հաստատությունների խորհուրդների անդամ և ստացել է պատվավոր դոկտորի կոչումներ աշխարհի տարբեր համալսարաններից։ Կուրիենի կողմից հիմնադրված կոոպերատիվ մոդելը ուսումնասիրվում է ակադեմիական շրջանակներում, և դրա վերաբերյալ դասախոսություններ են անցկացվում։

## Գրքեր և հրատարակություններ

* Kurien, Verghese (1997). *An Unfinished Dream*. Tata McGraw Hill. ISBN 978-0-07462-214-8.
* Kurien, Verghese (2005). *I Too Had a Dream*. APH Publishing. ISBN 978-8-17436-407-4.
* Kurien, Verghese (2012). *The Man Who Made The Elephant Dance*. The Times Group. ISBN 978-9-38229-924-0.

## Հանրային մշակույթում

Կինոռեժիսոր Շյամ Բենեգալը ցանկանում էր նկարահանել «Մանտհան» ֆիլմը՝ հիմնված Ամուլի վրա, բայց ֆինանսական աջակցություն չուներ։ Ֆիլմը հետագայում նկարահանվել է կոոպերատիվների անդամ-ֆերմերների ֆինանսական ներդրումների շնորհիվ, որոնցից յուրաքանչյուրը նվիրաբերել է երկուական ռուփի, և այն թողարկվել է 1976 թվականին։ Ֆիլմի ցուցադրության հետ մեկտեղ անասնաբույժը, կաթի տեխնիկը և կերերի մասնագետը շրջագայել են երկրով՝ համոզելու ֆերմերներին ստեղծել իրենց սեփական կոոպերատիվները Միավորված Ազգերի Կազմակերպության հետ՝ օգտագործելով ֆիլմը՝ Լատինական Ամերիկայում և Աֆրիկայում նմանատիպ կոոպերատիվներ խրախուսելու համար։

«Կուրիենը» աջակցել է «Ամուլ աղջիկ» գովազդային արշավին, որը Հնդկաստանում ամենաերկարատև արշավներից մեկն է, և «Սուրաբհի» հեռուստասերիալին՝ հնդկական մշակույթին նվիրված հեռուստասերիալին։

2013 թվականին Ամար Չիտրա Կատան հրապարակել է «Վերգեզե Կուրիեն. Մարդը միլիարդ լիտրի գաղափարով» կատակերգությունը։

## Ծանոթագրություններ

### Գրականության ցանկ

* Heredia, Ruth (1997). *The Amul India Story*. New Delhi: Tata McGraw Hill. ISBN 978-0-07463-160-7.
* Kotler, Neil G. (1990). *Sharing Innovation: Global Perspectives on Food, Agriculture, and Rural Development*. International Rice Research Institute. ISBN 978-9-71104-221-9.
* Menon, Gita (1989). *Remembering Our Leaders: Volume 12*. Children's Book Trust. էջ 85. ISBN 978-8-17011-988-3.

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վերգեզե Կուրիեն» հոդվածին։ |