# Նոկտյուռն

**Նոկտյուռն** (ֆրանսերեն՝ nocturne — «գիշերային», իտալ.՝ notturno, ցայգերգ, ցայգանվագ), տարատեսակ երաժշտական ստեղծագործություններին (սովորաբար գործիքային, հազվադեպ՝ վոկալ) տրվող անվանում։ Ֆրանսերեն *nocturne* բառն այդ իմաստով առաջին անգամ օգտագործել է Ջոն Ֆիլդը 1810-ական թվականներին, իսկ իտալերեն *notturno* տերմինը գոյություն է ունեցել դեռ 18-րդ դարում և անվանել է այն երաժշտությունը, որը կատարել են բացօթյա։

## Պատմություն

Նոկտյուռնի ժանրը ծագել է դեռ միջնադարում։ Այն ժամանակ նոկտյուռն կոչվել է կրոնական կաթոլիկ ժամերգության մի մասը, որը կատարվել է կեսգիշերից մինչև լուսաբաց (որպես ուղղափառ առավոտյան ժամերգություն)։ Զուտ կրոնական ժանր լինել նոկտյուռնը դադարել է 18-րդ դարում՝ վերածվելով կամերային ստեղծագործության, որը կատարվում է գիշերային ժամերին բաց երկնքի տակ (Nachtmusik)։ Դասական նոկտյուռնը ոչ մի կապ չուներ ժանրի ժամանակակից ընկալման հետ (քնարական փոքրածավալ ստեղծագործություն չէր) և հաճախ գրվում էր սոնատ-սիմֆոնիկ ցիկլի տեսքով (օրինակ՝ Մոցարտի «Փոքրիկ գիշերային սերենադը»)։

18-րդ դարում և 19-րդ դարի սկզբին իտալերեն *notturno* տերմինով նշել են դիվերտիսմենտի տեսակներից մեկը, գործիքային սերենադին կամ կասացիային մոտ բազմամաս ստեղծագործությունը՝ հիմականում փողային կամ լարային և փողային գործիքների համար (սովորաբար՝ գիշերը բացօթյա կատարման համար, օրինակ՝ Վ. Ա. Մոցարտի և Յ. Հայդնի նոկտյուռները և այլն)։ Առաջին կոմպոզիտորը, ով գրել է նոկտյուռներ բառի ժամանակակից իմաստով, եղել է Ջոն Ֆիլդը։ Նա ստեղծել է 18 դաշնամուրային նոկտյուռն, որոնք մինչ օրս ընդգրկված են դաշնակահարների երգացանկում։ Նրա ստեղծագործության մեջ էլ այն արտահայտվել է իր հիմնական բնութագրական գծերով՝ որպես էլեգիական բնույթի երգ, քնարական 1-մասանի դաշնամուրային պիես, հիմականում՝ եռամաս-ռեպրիզ ձևով։

Ֆ. Շոպենի 21 դաշնամուրային նոկտյուռնները դարձել են ժանրի զարգացման բարձրակետն, որոնք աչքի են ընկնում բովանդակության խորությամբ և հարստությամբ։ Շոպենի վաղ ստեղծագործություններում (օրինակ՝ հայտնի Es-dur, Op. 9 № 2 նոկտյուռնում) նկատելի է Ֆիլդի ազդեցությունը. հետագայում կոմպոզիտորն սկսեց բարդացնել ներդաշնակությունը և նույնիսկ օգտագործել ավելի ազատ ձև։

Նոկտյուրնի հիմքում ընկած է սովորաբար լայնորեն զարգացած երգեցիկ մեղեդին, որի շնորհիվ նոկտյուննը դառնում է յուրատեսակ գործիքային երգ։ Սովորաբար նոկտյուռնները գրվում են դաշնամուրի համար, բայց նմանատիպ ստեղծագործություններ կան նաև այլ գործիքների, ինչպես նաև անսամբլների և նվագախմբերի համար։

Նոկտյուռնը դարձել է ռոմանտիզմի իսկական այցեքարտը։ Դասական հայեցակարգում գիշերը դիտարկվել է որպես չարի մարմնավորում, կլասցիզմի ստեղծագործություններն ավարտվել են մթության նկատմամբ լույսի հաղթանակով։ Ռոմանտիկները, ընդհակառակը, նախընտրել էին գիշերը՝ այն ժամանակը, երբ հոգին բացահայտում է իր իրական հատկությունները, երբ կարելի է երազել և մտածել ամեն ինչի մասին՝ դիտելով խաղաղ բնությունը, չծանրաբեռնվելով օրվա եռուզեռով։ Շոպենի նոկտյուռնը հավանաբար ռոմանտիկականներից ամենահայտնին է. հենց նոկտյուռնային ֆակտուրան է դարձել կոմպոզիտորի այցեքարտը։ Ռոբերտ Շումանը ներկայացրել է Շոպենի երաժշտական ոճը՝ տեղադրելով նրա յուրօրինակ երաժշտական դիմանկարը «Կառնավալ» դաշնամուրային ցիկլի պիեսներից մեկում (№ 12 - քնարական նոկտյուռն)։

Նոկտյուռներ գրել են նաև Կառլ Չեռնին, Ֆերենց Լիստը, Էդվարդ Գրիգը, Միխայիլ Գլինկան (այս ժանրի իր երկու պիեսները՝ մի բեմոլ մաժորային դաշնամուրի կամ տավիղի համար և դաշնամուրային «Բաժանում» նոկտյուռնը գրել է Ֆիլդի երաժշտության տպավորության տակ), Միլի Բալակիրևը, Պյոտր Չայկովսկին և այլ կոմպոզիտորներ։

Այս ժանրի նվագախմբային ստեղծագործությունների շարքում առավել հայտնի է Ֆելիքս Մենդելսոնի նոկտյուռնը Շեքսպիրի «Ամառային գիշերվա երազ» կատակերգության համար երաժշտությունից։ Իմպրեսիոնիստական երաժշտության ակնառու օրինակ են Կլոդ Դեբյուսիի երեք նոկտյուռները («Ամպեր», «Տոնակատարություն», «Յասամաններ»)։

20-րդ դարում որոշ կոմպոզիտորներ փորձել են վերաիմաստավորել նոկտյուռնի գեղարվեստական բնույթը՝ դրա օգնությամբ ներկայացնելով այլևս ոչ թե քնարական գիշերային երազները, այլ գիշերային աշխարհի ուրվական տեսիլներն ու բնական հնչյունները։ Դրա սկիզբը դրվել է Ռոբերտ Շումանի կողմից *Nachtstücke* ցիկլում, այս մոտեցումն ավելի ակտիվորեն դրսևորվել է Պոլ Հինդեմիթի («1922» սյուիտ), Բելա Բարտոկի («Գիշերային երաժշտություն») և մի շարք այլ կոմպոզիտորների ստեղծագործություններում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Янкелевич В.* Le nocturne. — Париж, 1957
* Марина Малкиель. Цикл лекций по истории зарубежной музыки (Век романтизма)
* Wignall, Harrison James, "Mozart and the 'Duetto Notturno' Tradition", *Mozart-Jahrbuch*, 1993.
* Wignall, Harrison James, "Duetto notturno", *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, (ed. Sadie), London, MacMillan, 2000.
* Mozart's Notturno in D, K.286: Chicago Symphony Orchestra program notes Արխիվացված 2016-03-13 Wayback Machine

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատված վերցված է*  «Հայ երաժշտության հանրագիտարանից», որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 335)։*  |