# Ալ-Բահրեյնի դաշտավայր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Ալ-Բահրեյնի դաշտավայր |
| --- |
|  |
| Տեսակ | պատմական շրջան |
| Երկիր |  Սաուդյան Արաբիա,  Բահրեյն,  Քուվեյթ,  ԱՄԷ,  Կատար,  Իրաք և  Օման |

**Ալ-Բահրեյնի դաշտավայր**, նաև՝ **Արևելյան Արաբիա**, պատմական շրջան, որն ընդգրկում է Արաբական թերակղզու արևելյան մասը՝ ձգվելով Բասրայից մինչև Խասաբ՝ Պարսից ծոցի ափի երկայնքով։ Այն ներառում է ժամանակակից Բահրեյնի, Իրաքի (Բասրայի մարզ), Քուվեյթի, Օմանի, Կատարի, Սաուդյան Արաբիայի (Արևելյան մարզ) և Արաբական Միացյալ Էմիրությունները։ Արևելյան Արաբիայի ամբողջ ափամերձ գոտին հազարամյակ շարունակ հայտնի էր որպես «Բահրեյն»:

Մինչև վերջերս, Արևելյան Արաբիայի ամբողջ տարածքը՝ Շատ ալ-Արաբից մինչև Օմանի լեռները, մի վայր էր, որտեղ մարդիկ տեղաշարժվում, բնակություն էին հաստատում և ամուսնանում էին՝ անտարբեր ազգային սահմանների նկատմամբ: Արևելյան Արաբիայի ժողովուրդը, որպես ծովային ժողովուրդ, ունեին նույն մշակույթը։

Այսօր Արևելյան Արաբիան Պարսից ծոցի արաբական պետությունների մաս է կազմում, իսկ բոլոր յոթ ժամանակակից երկրները թվարկված են որպես Պարսից ծոցի արաբական պետություններ։ Իրաքի և Սաուդյան Արաբիայի մեծ մասը աշխարհագրորեն պատմական Արևելյան Արաբիայի մաս չի կազմում։

## Ստուգաբանություն

ալ-Ահսա օազիս
Արաբերենում Բահրեյնը «բահր» (արաբ․՝ بَحْر‎‎, բառացիորեն՝ «ծով») բառի երկակի ձևն է, ուստի ալ-Բահրեյնը նշանակում է «Երկու ծով»։ Սակայն, թե սկզբնապես որ երկու ծովերն էին նախատեսված, մնում է վիճելի։ Տերմինը Ղուրանում հանդիպում է հինգ անգամ, բայց չի վերաբերում ժամանակակից կղզուն՝ սկզբնապես արաբների մոտ հայտնի որպես «Ավալ», այլ ալ-Կատիֆի և Հաջարի (ժամանակակից Ալ-Ահսա) օազիսներին։ Անհասկանալի է, թե երբ է տերմինը սկսել բացառապես վերաբերել Բահրեյնի ծոցի կղզեխմբին, բայց դա, հավանաբար, 15-րդ դարից հետո է եղել։ Այսօր Բահրեյնի «երկու ծովեր» սովորաբար համարվում են ափից արևելք և արևմուտք գտնվող ծոցը, կղզուց հյուսիս և հարավ գտնվող ծովերը կամ գետնի վերևում և ներքևում գտնվող աղի և քաղցրահամ ջուրը։ Բացի ջրհորներից, Բահրեյնից հյուսիս գտնվող ծովում կան վայրեր, որտեղ քաղցրահամ ջուրը եռում է աղի ջրի մեջտեղում, ինչը այցելուները նկատել են դեռևս հնագույն ժամանակներից։

Ալ-Հասայի կողմից առաջարկված այլընտրանքային տեսությունն այն էր, որ երկու ծովերն էին Մեծ Կանաչ օվկիանոսը և մայրցամաքում գտնվող խաղաղ լիճը, ալ-Ջավահարիի կողմից առաջարկված մեկ այլ տեսությունն այն է, որ ավելի պաշտոնական անվանումը՝ Բահրի (բառացիորեն՝ «ծովին պատկանող»), սխալ կհասկացվեր և այդ պատճառով էլ կընտրվեր։

«Արաբական ծոց» կամ «Խալիջի» տերմինը աշխարհագրական առումով վերաբերում է Արևելյան Արաբիայի բնակիչներին։ Սակայն այսօր այս տերմինը հաճախ կիրառվում է Արաբական թերակղզում գտնվող Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի երկրների բնակիչների նկատմամբ։ «Խալիջի»-ն զարգացել է որպես սոցիալ-քաղաքական տարածաշրջանային ինքնություն, որը տարբերակում էր Արաբական թերակղզու Պարսից ծոցի համագործակցության խորհրդի բնակիչներին ավելի լայն արաբական աշխարհից՝ հիմնվելով Պարսից ծոցի պետությունների ներսում մշակութային միատարրության և նրանց ընդհանուր պատմության վրա։

## Մշակույթ

Առևտրական նավ, Արևելյան Արաբիայում ծովագնացության մշակույթը պատկերող տարածված առարկա։ Այն պատկերված է Քուվեյթի և Կատարի զինանշաններում։
Արևելյան Արաբիայի ծոցի ափի բնակիչները կիսում են նմանատիպ մշակույթներ և երաժշտական ​​ոճեր, ինչպիսիք են ֆիջիրին, սավթը և լիվան։ Արևելյան Արաբիայի ծոցի արաբների ամենաակնառու մշակութային գիծը նրանց կողմնորոշումն ու կենտրոնացումն է դեպի ծովը։ Ծոցի արաբական փոքր պետություններում ծովային կյանքը հանգեցրել է ծովային կողմնորոշմամբ հասարակության, որտեղ ավանդաբար ապրուստը վաստակվել է ծովային արդյունաբերության մեջ։

Արևելյան Արաբիայի արաբները խոսում են ծոցի արաբերեն անունով հայտնի բարբառով։ Մոտ 2 միլիոն սաուդցի (34 միլիոն բնակչությունից) խոսում են ծոցի արաբերեն։

Չնայած արաբական ժամանցի ձևերը կատարվում են ծոցի արաբերենի բարբառով, դրա ազդեցությունը հասնում է մինչև Թունիս։ Քուվեյթի ժողովրդական մշակույթը՝ պոեզիայի, կինոյի, թատրոնի և սերիալների տեսքով, արտահանվում է հարևան պետություններ։ Արաբական աշխարհի երեք խոշորագույն հեռարձակման ցանցերը (Ալ-Ջազիրա ցանց, Ալ-Արաբիա և MBC Group) նույնպես գտնվում են Արևելյան Արաբիայում։

## Կրոն

Իսլամը գերիշխող է Արևելյան Արաբիայում: Հիմնական ուղղություններն են սուննի իսլամը, իբադի իսլամը (գերիշխող Օմանում) և շիա իսլամը։

## Պատմություն

Մինչև մ.թ. 7-րդ դարը Արևելյան Արաբիայի բնակչությունը բաղկացած էր մասամբ քրիստոնյա և զրադաշտական արաբներից, հրեաներից և արամեախոս գյուղաբնակներից։ Արևելյան Արաբիայի որոշ նստակյաց բարբառներ ցուցաբերում են աքքադական, արամեերեն և սիրիական առանձնահատկություններ։ Հին Բահրեյնի նստակյաց ժողովուրդը արամեախոս էին և կային որոշ չափով պարսկերեն խոսողներ, մինչդեռ ասորերենը գործում էր որպես ծիսական լեզու։

### Դիլմուն

Դիլմունի դրոշմանիշային կնիք՝ որսորդների և այծերի պատկերով, ուղղանկյուն գրիչ, մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի սկիզբ
Դիլմունի թագավորությունն առաջին անգամ հայտնվում է շումերական սեպագիր կավե սալիկների վրա, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի վերջով և հայտնաբերվել են Ուրուկ քաղաքի աստվածուհի Ինաննայի տաճարում: «Դիլմուն» դևանունը այս հուշատախտակներում օգտագործվում է կացնի տեսակի և պաշտոնյայի ազգային պատկանելության նկարագրման համար։

Դիլմունը հիշատակվում է նաև Նիպուրից հայտնաբերված երկու նամակներում, որոնք թվագրվում են Բաբելոնի կասիտական ​​դինաստիայի թագավոր Բուրնա-Բուրիաշ II-ի (մ.թ.ա. մոտ 1370) գահակալությամբ։ Այս նամակները Դիլմունից էին: Այս նամակներն ակնարկում են Դիլմունի և Բաբելոնի միջև վարչական հարաբերությունների մասին։ Կասիտների դինաստիայի անկումից հետո Միջագետքի փաստաթղթերը Դիլմունի մասին որևէ հիշատակում չեն անում, բացառությամբ մ.թ.ա. 1250 թվականին թվագրված ասորեստանյան արձանագրությունների, որոնք Ասորեստանի թագավորին հռչակում են «Դիլմունի և Մելուհայի թագավոր»: Այս ժամանակաշրջանի ասորեստանյան արձանագրությունները նույնպես գրանցում են Դիլմունի տուրքը: Կան մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի այլ ասորեստանյան արձանագրություններ, որոնք վկայում են Դիլմունի նկատմամբ ասորեստանյան գերիշխանության մասին. Բահրեյնում հայտնաբերված վայրերից մեկը ցույց է տալիս, որ Ասորեստանի թագավոր Սենեքերիբը (մ.թ.ա. 707-681) հարձակվել է Պարսից ծոցի հյուսիս-արևելյան մասի վրա և գրավել Բահրեյնը։

Դիլմունի մասին վերջին հիշատակումը եղել է նեոբաբելոնյան դինաստիայի ժամանակ: Մ.թ.ա. 567 թվականին թվագրված նեոբաբելոնյան վարչական արձանագրությունները նշում են, որ Դիլմունը վերահսկվում էր Բաբելոնի թագավորի կողմից: «Դիլմուն» անունը դադարեց օգտագործվել մ.թ.ա. 538 թվականին Նեոբաբելոնի փլուզումից հետո։ Հստակ չէ, թե ինչ է պատահել քաղաքակրթության հետ. Պարսից ծոցի տակ գտնվող ավերակների հայտնաբերումները կարող են Դիլմունից լինել։

Բահրեյնի Սար քաղաքում գտնվող Դիլմուն քաղաքակրթության ժամանակաշրջանի բնակավայրի ավերակներ
Գոյություն ունեն ինչպես գրական, այնպես էլ հնագիտական ​​​​ապացույցներ Հին Միջագետքի և Ինդոսի հովտի քաղաքակրթության միջև լայնածավալ առևտրի մասին (որը գիտնականների մեծ մասը նույնացնում է Մելուհայի հետ)։ Ինդոսի հովտի Հարապպա քաղաքի կավե կնիքների հետքերը, ակնհայտորեն, օգտագործվել են ապրանքների կապոցները կնքելու համար, ինչպես վկայում են հակառակ կողմում լարերի կամ պարկի հետքերով կավե կնիքների հետքերը։ Այս Ինդոսի հովտի կնիքներից մի քանիսը հայտնաբերվել են Ուրում և Միջագետքի այլ վայրերում։

Դիլմունից հայտնի «Արաբական ծոցի» տեսակի շրջանաձև, դրոշմված (այլ ոչ թե գլանված) կնիքները հայտնաբերվել են Հնդկաստանի Գուջարաթի Լոթալում, ինչպես նաև Միջագետքում։ Այս կնիքները հաստատում են Դիլմունի ազդեցիկ առևտրային կենտրոնի լինելու մյուս ապացույցները։ Առևտուրը բաղկացած էր ավելի քիչ հայտնիից։ Փայտանյութ և թանկարժեք քարեր, փղոսկր, լազուրիտ, ոսկի, շքեղ ապրանքներ, ինչպիսիք են սարդիոնը և փայլեցված քարե ուլունքները, մարգարիտները, Միջագետք ուղարկվող ապրանքների թվում էին արծաթի, անագի, բրդյա գործվածքների, ձիթապտղի յուղի և հացահատիկի դիմաց: Օմանից ստացված պղնձի ձուլակտորները և բիտումը, որոնք բնականաբար հանդիպում էին Միջագետքում, կարող էին փոխանակվել բամբակյա գործվածքների և ընտանի թռչունների հետ, որոնք Ինդոսի շրջանի հիմնական արտադրանքներն են, որոնք բնիկ միջագետքյան չեն: Հայտնաբերվել են այս բոլոր առևտրային ապրանքների օրինակներ: Այս առևտրի կարևորությունը ցույց է տալիս այն փաստը, որ Դիլմունում օգտագործվող կշիռներն ու չափերը իրականում նույնական էին Ինդոսի կողմից օգտագործվող կշիռներին և չէին օգտագործվում Հարավային Միջագետքում:

Միջագետքի առևտրային փաստաթղթերը, ապրանքների ցուցակները և Մելուհհայի մասին հիշատակող պաշտոնական արձանագրությունները լրացնում են Հարապպայի կնիքները և հնագիտական ​​գտածոները: Մելուհհայի հետ առևտրի մասին գրական հղումները թվագրվում են աքքադական ժամանակաշրջանին (մ.թ.ա. մոտ 2300 թվական), բայց առևտուրը, հավանաբար, սկսվել է վաղ դինաստիական ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 2600):

Դիլմունի վաղ շրջանի (մ.թ.ա. մոտ 2000 թ.) պղնձից պատրաստված ցլի գլուխ, որը հայտնաբերվել է դանիացի հնագետների կողմից Բահրեյնի Բարբար տաճարի տակ։
Մելուհանների որոշ նավեր կարող էին ուղիղ ուղևորվել դեպի Միջագետքի նավահանգիստներ, սակայն Իսին-Լարսա ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. մոտ 1900) Դիլմունը մենաշնորհել էր առևտուրը: Բահրեյնի ազգային թանգարանը գնահատում է, որ նրա «Ոսկեդարը» տևել է մ.թ.ա. մոտ 2200-1600 թվականները։

Գիլգամեշի էպոսում Գիլգամեշը պետք է անցներ Մաշու լեռան միջով՝ Դիլմուն հասնելու համար: Մասհու լեռը (Ջաբալ Շամս, Օման/ԱՄԷ) սովորաբար նույնացվում է Լիբանանի և Անտիլիբանանի զուգահեռ լեռնաշղթաների ամբողջության հետ, որտեղ այս լեռների միջև նեղ անդունդը կազմում է թունելը։

Դիլմունը, որը երբեմն նկարագրվում է որպես «արևածագի վայր» և «կենդանիների երկիր», Էրիդուի արարողության որոշ տարբերակների տեսարանն է և այն վայրը, որտեղ աստվածացված ջրհեղեղի շումերական հերոս Ուտնապիշթիմը (Զիուսուդրա), աստվածների կողմից տարվել է հավերժ ապրելու: Թորքիլդ Յակոբսենի «Էրիդուի արարչագործության» թարգմանությունը այն անվանում է «Դիլմուն լեռ» և ​​«հեռավոր, կիսով չափ առասպելական վայր»։

Դիլմունը նկարագրվում է նաև Էնկիի և Նինհուրսագի էպիկական պատմության մեջ որպես Արարչագործության տեղի ունենալու վայր։ Էնկին Նինհուրսագին ասում է.

> Դիլմունի՝ իմ տիկնոջ սրտի երկրի համար, ես կստեղծեմ երկար ջրային ուղիներ, գետեր և ջրանցքներ, որոնց միջոցով ջուրը կհոսի՝ բոլոր էակների ծարավը հագեցնելու և բոլոր կենդանի էակներին առատություն բերելու համար
>
>

Նինլիլը՝ շումերական օդի և հարավային քամիների աստվածուհին, իր տունն ուներ Դիլմունում։

Այնուամենայնիվ, վաղ շրջանի «Էնմերկարը և Արատտայի տիրակալը» էպոսում հիմնական իրադարձությունները, որոնք կենտրոնանում են Էնմերկարի կողմից Ուրուկում և Էրիդուում զիգուրատների կառուցման վրա, նկարագրվում են որպես տեղի ունեցող մի աշխարհում, «մինչև Դիլմունի բնակեցումը»։

### Ալ-Ջարհա

Ալ-Ջարհան և նրա հարևանները մ.թ. 1-ին դարում։
Ալ-Ջարհան Արևելյան Արաբիայի հին քաղաք էր՝ Պարսից ծոցի արևմտյան կողմում։ Ավելի ճշգրիտ, Ալ-Ջարհա հին քաղաքը, ըստ որոշ տեղեկությունների, գոյություն է ունեցել ներկայիս Ուկեյր ամրոցի մոտ կամ տակ, որը գտնվում է Սաուդյան Արաբիայի Արևելյան նահանգի Ալ-Ահսայից 80 կիլոմետր հյուսիս-արևելք, Բահրեյն կղզում գտնվող Դիլմունի հին գերեզմանատներից ընդամենը 100 կիլոմետր հեռավորության վրա։

Ստրաբոնը նկարագրել է ալ-Ջարհան որպես Բաբելոնից քաղդեացի աքսորյալների բնակեցված, ովքեր իրենց տները կառուցել են աղից և վերանորոգել աղի ջրով: Պլինիոս Ավագը (Բնական պատմություն, 6.32) ասում է, որ այն ուներ 8 կիլոմետր շրջագիծ՝ աղի քառակուսի բլոկներից կառուցված աշտարակներով։

Ալ-Ջարհան 9-րդ դարի վերջին ավերվել է Կարմատների կողմից, և բոլոր 300,000 բնակիչները սպանվել են։ Այն գտնվում էր Պարսից ծոցից 3 կիլոմետր հեռավորության վրա՝ ներկայիս ալ-Հուֆուֆի մոտ: Հետազոտող Աբդուլխալիք Ալ Ջանբին իր գրքում պնդում է, որ Ալ-Ջարհան, ամենայն հավանականությամբ, Հաջարի հին քաղաքն էր, որը գտնվում էր ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայի Ալ-Ահսայում: Ալ-Ջանբիի տեսությունը ժամանակակից գիտնականների կողմից ամենատարածվածն է, չնայած այս փաստարկի հետ կապված որոշ դժվարություններ կան, քանի որ Ալ Ահսան գտնվում է ցամաքային մասից 60 կմ հեռավորության վրա և, հետևաբար, ավելի քիչ հավանական է, որ այն լինի առևտրականի երթուղու մեկնարկային կետը, ինչը դարձնում է ժամանակակից Բահրեյնի թագավորությունը կազմող կղզիների կղզեխմբի, մասնավորապես Բահրեյնի գլխավոր կղզու գտնվելու վայրը ևս մեկ հնարավորություն։

### Տիլոս

Բահրեյն կղզին հին հույները անվանում էին «Տիլոս» (հուն․՝ Τύλος
) և հայտնի էր իր մարգարիտներով։ Մ.թ.ա. 6-րդ դարից մինչև 3-րդ դար Բահրեյնը Աքեմենյան Պարսկական կայսրության մաս էր կազմում:  Հույն ծովակալ Նեարքոսը, ենթադրվում է, որ Ալեքսանդրի առաջին հրամանատարն է եղել, ով այցելել է կղզի, և նա գտել է կանաչապատ հող, որը լայն առևտրային ցանցի մաս էր կազմում: Նա գրել է. «Պարսից ծոցում գտնվող Տիլոս կղզում կան բամբակի ծառերի մեծ տնկարկներ, որոնցից պատրաստվում են տարբեր աստիճանի արժեք ունեցող հագուստներ, որոնք կոչվում են սինդոններ, որոնցից մի քանիսը թանկ են, մյուսները՝ ավելի էժան։ Դրանց օգտագործումը հիմնականում սահմանափակվում է Հնդկաստանով, բայց տարածվում է նաև Արաբիա»: Հույն պատմաբան Թեոֆրաստոսը նշում է, որ կղզեխմբի մեծ մասը ծածկված էր այս բամբակի ծառերով և նշում է, որ տեքստիլը խոշոր արդյունաբերություն էր։ Նրա խոսքով՝ Տիլոսը նաև հայտնի էր Բաբելոնում տարածված փորագրված քայլելու ձեռնափայտերի արտահանմամբ:

Փյունիկեցիներն իրենց նավերը օգտագործում են Ասորեստանի թագավոր Սենեքերիմի ծառայության մեջ՝ Պարսից ծոցում քաղդեացիների դեմ նրա պատերազմի ժամանակ, մ.թ.ա. մոտ 700 թվականին։
Հայտնի չէ, թե արդյոք Բահրեյնը Սելևկյան կայսրության մաս էր կազմում, չնայած Բահրեյնի Կալաաթ ալ-Բահրեյնի հնագիտական ​​վայրը առաջարկվել է որպես Սելևկյանների բազա Պարսից ծոցում։ Ալեքսանդրը պլանավորել էր Պարսից ծոցի արևելյան ափերը բնակեցնել հույն գաղութարարներով, և չնայած պարզ չէ, թե դա տեղի է ունեցել նրա նախատեսված մասշտաբով, Տիլոսը մեծապես հելլենացված աշխարհի մաս էր կազմում. վերին դասերի լեզուն հունարենն էր (չնայած արամեերենը ամենօրյա օգտագործման մեջ էր), մինչդեռ Զևսին երկրպագում էին արաբական արևի աստված Շամսի կերպարով Տիլոսը նույնիսկ դարձավ հունական մարզական մրցումների վայր։

Կարծում են, որ Տիլոս անունը սեմական «Թիլմուն» (Դիլմունից) բառի հելլենացումն է։ «Տիլոս» տերմինը լայնորեն օգտագործվում էր կղզեխմբի համար. Պտղոմեոսի «Աշխարհագրություն»-ում բնակիչներին անվանում են «Թիլուանոի» («Տիլոսի բնակիչներ»)։ Բահրեյնի որոշ տեղանուններ վերադառնում են Տիլոսի դարաշրջանին. օրինակ՝ Մուհարրաքում գտնվող Արադի բնակելի արվարձանը, ենթադրվում է, որ ծագում է «Արադոս»-ից՝ Մուհարրաքի կղզու հին հունական անվանումից։

Հույն պատմաբաններ Հերոդոտոսը և Ստրաբոնը կարծում էին, որ փյունիկեցիները ծագում են Բահրեյնից։ Այս տեսությունը ընդունվել է 19-րդ դարի գերմանացի դասականագետ Արնոլդ Հիրենի կողմից, որն ասել է. «Օրինակ՝ հույն աշխարհագրագետների մոտ մենք կարդում ենք երկու կղզիների՝ Տյուրոսի կամ Տիլոսի, և Բահրեյնի Արադի մասին, որոնք պարծենում էին, որ իրենք փյունիկեցիների մայր երկիրն են և ցուցադրում էին փյունիկյան տաճարների մասունքներ»։ Հատկապես Տյուրոսի ժողովուրդը վաղուց պահպանել է Պարսից ծոցի ծագումը, և «Տիլոս» և «Տիր» բառերի նմանությունը մեկնաբանվել է։

Հերոդոտոսի գրառումը (գրված մ.թ.ա. մոտ 430 թվականին) վերաբերում է Պարսից ծոցի ափերին բնակվող փյունիկեցիներին.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Պատմությանը լավագույնս տեղեկացված պարսիկների կարծիքով՝ փյունիկեցիներն են սկսել վեճը։ Այս մարդիկ, ովքեր նախկինում բնակվել էին հեռու Արևելքում, ապա՝ Էրիթրեան ծովի ափերին, գաղթելով Միջերկրական ծով և հաստատվելով այն վայրերում, որտեղ այժմ բնակվում են, անմիջապես սկսեցին, ասում են, արկածներ կատարել երկար ճանապարհորդությունների ժամանակ՝ իրենց նավերը բեռնելով Եգիպտոսի և Ասորեստանի ապրանքներով... |  |

### Պարթևական և Սասանյան ժամանակաշրջաններ

Մ.թ.ա. մոտ 250 թվականին Սելևկյանները կորցրեցին իրենց տարածքները Կենտրոնական Ասիայից եկած պարթևներին։ Պարթևական կայսրությունը Պարսից ծոցը վերցրեց իր վերահսկողության տակ և ընդլայնեց իր ազդեցությունը մինչև Օման։ Քանի որ նրանք պետք է վերահսկեին Պարսից ծոցի առևտրային ճանապարհը, պարթևները կայազորներ հիմնեցին Պարսից ծոցի հարավային ափին։

Մ.թ. 3-րդ դարում Սասանյանները հաջորդեցին պարթևներին և պահպանեցին տարածքը մինչև իսլամի տարածումը։ Սասանյան դինաստիայի առաջին կառավարիչ Արտաշիրը նվաճեց Բահրեյնը և Հյուսիսային Օմանը և իր որդուն՝ Շապուհ I-ին, նշանակեց Արևելյան Արաբիայի՝ Մազուն նահանգի կառավարիչ։ Շապուրը այնտեղ կառուցեց նոր քաղաք և այն անվանեց «Բաթան Արդաշիր» իր հոր անունով։ Մազունը ձգվում էր հարավում Օմանից մինչև հյուսիսում Շատ ալ-Արաբ և ներառում էր Բահրեյնի կղզեխմբը. հետևաբար, այն մոտավորապես համապատասխանում է Արևելյան Արաբիայի ժամանակակից սահմանմանը։ Այն բաժանված էր երեք շրջանների՝ Հագգար (ալ-Հուֆուֆ, Սաուդյան Արաբիա), Բատան Արդաշիր (Ալ-Կատիֆ, Սաուդյան Արաբիա) և Միշմահիգ (Մուհարաք, Բահրեյն),, որոնք ներառում էին Բահրեյնի կղզեխմբը։

### Բեթ Կատրայե

Հյուսիսարևելյան Արաբիան ընդգրկող տարածաշրջանի համար օգտագործվող քրիստոնեական անվանումը Բեթ Կատրայե էր, որը սիրիերենից թարգմանաբար նշանակում է «քաթարցիների տարածաշրջան»։ Այն ներառում էր Բահրեյնը, Տարութը, Ալ-Խաթը, Ալ-Ահսան և Կատարը։

5-րդ դարում Բեթ Կատրայեն նեստորական քրիստոնեության խոշոր կենտրոն էր, որը գերիշխել էր Պարսից ծոցի հարավային ափերում։ Բյուզանդական կայսրության ներսում նեստորականները հալածվում էին որպես հերետիկոսներ, բայց քանի որ արևելյան Արաբիան բավականաչափ հեռու էր կայսրության սահմաններից, նեստորականությունը ծաղկում էր ապրում։ Բեթ Կատրայեից ծագումով մի քանի նշանավոր նեստորական գրողներ են եղել, այդ թվում՝ Իսահակ Նինվեցին, Դադիշո Կատրայան, Գաբրիել Կատարին և Ահոբ Կատարին։ Քրիստոնեությունը անկում ապրեց 628 թվականին Արևելյան Արաբիա իսլամի ժամանման հետ մեկտեղ։ 676 թվականին Բեթ Կատրայեի եպիսկոպոսները դադարեցին մասնակցել սինոդներին, չնայած քրիստոնեությունը պահպանվեց տարածաշրջանում մինչև 9-րդ դարի վերջը։ Արաբական թերակղզու քրիստոնեադավան այլ հասարակությունները՝ Լախմիների և Քինդայի թագավորությունները, հարակից էին տեղի քրիստոնյաներին, առավել հեռու էր բյուզանդահպատակ Ղասսանիների պետությունը։

Բեթ Կատրայեի թեմերը եկեղեցական նահանգ չեն կազմել, բացառությամբ 7-րդ դարի կեսերից մինչև վերջի կարճ ժամանակահատվածի։ Դրանք փոխարենը ենթարկվում էին Ֆարսի նահանգապետին։

### Վաղ միջնադար

Մ.թ. 628 թվականին Բահրեյնի նահանգապետ Մունզիր իբն-Սավա ալ-Թամիմիին ուղարկված նամակ

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Հաֆիթը լի է արմավենիներով։ Այն գտնվում է Հաջարի ուղղությամբ, իսկ մզկիթը գտնվում է շուկաներում ... Դիբան և Ջուլֆարը, երկուսն էլ Հաջարի ուղղությամբ, մոտ են ծովին ... Թուվամը գերիշխում էր Քուրեյշների մի ճյուղի կողմից ...- ալ-Մուկադդասի, 985 |  |

Իսլամի ի հայտ գալուց ի վեր՝ 7-րդ դարում, մինչև 16-րդ դարի սկիզբը, «Բահրեյն» տերմինը վերաբերում էր Արևելյան Արաբիայի ավելի լայն պատմական տարածաշրջանին, որը տարածվում էր Բուբիյան կղզուց մինչև Հորմուզի նեղուցը՝ Պարսից ծոցի ափի երկայնքով: Արևելյան արաբները առաջիններից էին, ովքեր ընդունեցին իսլամը մարգարե Մուհամմադի օրոք, որը կառավարում էր Արևելյան Արաբիան իր ներկայացուցիչներից մեկի՝ Ալ-Ալաա Ալ-Հադրամիի միջոցով: Արևելյան Արաբիան ընդունեց իսլամը 628 թվականին: Մուհամմադի ուղեկից Օմար I-ի օրոք Աբու Հուրեյրան Արևելյան Արաբիայի կառավարիչն էր: Օմար I-ը նաև նշանակեց Օսման իբն Աբի ալ-Ասին՝ Մուհամմադի մեկ այլ ուղեկիցին, որպես տարածքի կառավարիչ: Ալ-Խամիս մզկիթը, որը կառուցվել է Օմայյան խալիֆ Ումար II-ի օրոք, Արևելյան Արաբիայում կառուցված ամենավաղ մզկիթներից մեկն էր։

Իսլամի ընդլայնումը չի ազդել Արևելյան Արաբիայի առևտրից կախվածության վրա, և նրա բարգավաճումը շարունակել է կախված լինել Հնդկաստանի և Միջագետքի շուկաներից: Աբբասյան հեղափոխությունից հետո 750 թվականին Բաղդադը խալիֆի նստավայր դառնալուց հետո Արևելյան Արաբիան մեծապես օգտվել է քաղաքի արտասահմանյան ապրանքների, մասնավորապես Չինաստանից և Հարավային Ասիայից ներմուծվող ապրանքների պահանջարկի աճից։

Արևելյան Արաբիան, և ավելի կոնկրետ Բահրեյնը, հարյուրավոր տարիներ շարունակ դարձել են գիտելիքների հիմնական կենտրոն՝ սկսած իսլամի վաղ շրջանից՝ 6-րդ դարից մինչև 18-րդ դարը: Արևելյան Արաբիայի փիլիսոփաները բարձր են գնահատվել, ինչպիսին է 13-րդ դարի միստիկ շեյխ Մեյթհամ ալ-Բահրանին (մահացել է 1299 թվականին): Շեյխ Մեյթհամի մզկիթը և նրա դամբարանը կարելի է այցելել Մանամայի ծայրամասում՝ Մահուզ շրջանի մոտ։

### Կարմատներ

Աբու Սաիդ ալ-Ջաննաբին գլխավորեց Կարմատյան հեղափոխությունը, որը իսմայիլիական աղանդի ապստամբություն էր, սկիզբ էր առել ներկայիս Իրաքի ալ-Քուֆա քաղաքից: Ալ-Ջաննաբին գրավեց Հաջր քաղաքը, որը Բահրեյնի այդ ժամանակվա մայրաքաղաքն էր, և Ալ-Ահսան, որը նա դարձրեց իր հանրապետության մայրաքաղաքը: Պետության վրա վերահսկողությունը ստանձնելուց հետո նա ձգտեց ստեղծել ուտոպիական հասարակություն: Կարմատյանների նպատակն էր կառուցել բանականության և հավասարության վրա հիմնված հասարակություն: Պետությունը կառավարվում էր վեց հոգուց բաղկացած խորհրդի կողմից, որի առաջնորդը առաջինն էր։

Արևելյան և կենտրոնական Արաբիայի քարտեզ 9-10-րդ դարերում
10-րդ դարի մեծ մասի ընթացքում Կարմատները Պարսից ծոցի և Մերձավոր Արևելքի ամենահզոր ուժն էին, որոնք վերահսկում էին Օմանի ափերը և հարկ չէին վճարում Բաղդադի Աբբասյան խալիֆից և Կահիրեի մրցակից Իսմայիլի Ֆաթիմյան խալիֆից, որոնց նրանք չէին ճանաչում: Նրանց տիրապետած երկիրը չափազանց հարուստ էր՝ հսկայական ստրկատիրական տնտեսությամբ: Ակադեմիկոս Իսհակ Նակաշի խոսքերով.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Կարմատական ​​պետությունն ուներ հսկայական մրգերի և հացահատիկի կալվածքներ ինչպես կղզիներում, այնպես էլ Հասայում և Կատիֆում: Նասիրի Խուսրուն, որը 1051 թվականին այցելել էր Հասա, պատմել է, որ այդ կալվածքները մշակում էին մոտ երեսուն հազար եթովպացի ստրուկներ: Նա նշում է, որ Հասայի ժողովուրդը ազատված էր հարկերից: Աղքատ կամ պարտքերի մեջ գտնվողները կարող էին վարկ ստանալ մինչև իրենց գործերը կարգի բերելը: Վարկերի համար տոկոս չէր գանձվում, և բոլոր տեղական գործարքների համար օգտագործվում էր խորհրդանշական կապարե փող |  |

Կարմատացիները 976 թվականին պարտվեցին Աբբասյանների կողմից ճակատամարտում, ինչը արագացրեց Կարմատական ​​պետության անկումը: Մոտավորապես 1058 թվականին Բահրեյն կղզում Աբդ ալ-Կայս ցեղի երկու շիա անդամների՝ Աբու ալ-Բահլուլ ալ-Ավվամի և Աբու ալ-Վալիդ Մուսլիմի գլխավորած ապստամբությունը ազդարարեց Կարմատական ​​իշխանության փլուզումը և, ի վերջո, Ույունիների՝ Աբդ ալ-Կայս ցեղին պատկանող արաբական դինաստիայի իշխանության գալը։

### Ույունիներ

ալ-Կատիֆի ամրոցի ավերակներ
Ույունիները, արաբական դինաստիա էին, որը 163 տարի՝ 11-րդ դարից մինչև 13-րդ դարերը, կառավարել է Արևելյան Արաբիան։ Նրանք Բանի Աբդ ալ-Կայս ցեղի մնացորդներն էին և 1077-1078 թվականներին Մեծ Սելջուկյան կայսրության ռազմական օգնությամբ գրավել են երկիրը Կարմատներից։ Այնուհետև Ույունիները ընկան Բանու Ուկայլի Ուսֆուրիների տիրապետության տակ հիջրայի 651 թվականին (1253 թվական)։

### Ուսֆուրիներ

Ուսֆուրիները արաբական դինաստիա էին, որը 1253 թվականին վերահսկողություն ձեռք բերեց Արևելյան Արաբիայի նկատմամբ։ Նրանք Բանու Ամիր խմբի Բանու Ուկեյլ ցեղի ճյուղ էին և անվանակոչվել են դինաստիայի հիմնադիր Ուսֆուր իբն Ռաշիդի անունով։ Սկզբում նրանք Կարմատյանների և նրանց հաջորդների՝ Ույունիների դաշնակիցներն էին, բայց ի վերջո տապալեցին վերջիններիս և իրենք զավթեցին իշխանությունը։ Ուսֆուրիների իշխանության գրավումը տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ Ույունիների իշխանությունը թուլացավ 1235 թվականին Ֆարսի Սալղուրյան Աթաբեգի (այդ ժամանակ Անուշթեգինյանների վասալները) ներխուժման պատճառով։

Ուսֆուրիները անհանգիստ հարաբերություններ ունեին այդ ժամանակվա գլխավոր տարածաշրջանային տերության՝ Հորմուզի հետ, որը 1320 թվականին վերահսկողություն ստանձնեց Բահրեյնի (կղզու) և Կատիֆի նկատմամբ։ Սակայն, Հորմուզի կառավարիչները, կարծես, կղզիների նկատմամբ ամուր վերահսկողություն չունեին, և 14-րդ դարում Բահրեյնը վիճարկվեց, քանի որ բազմաթիվ հարևաններ հարկ էին պահանջում նրա մարգարիտների ձկնորսությունից կուտակված հարստությունից։

### Ջարվանիների դինաստիա

Տարածաշրջանի առաջին՝ ալ-Խամիս մզկիթը
Ջարվանիների դինաստիան շիական դինաստիա էր, որը 14-րդ դարում իշխում էր Արևելյան Արաբիայում։ Այն հիմնադրվել է Ջերվան I բին Նասերի կողմից և գտնվում էր Կատիֆում։ Դինաստիան Օրմուսի թագավորության վասալն էր։

Ջարվանիները պատկանում էին Բանի Մալիկի տոհմին։ Վիճելի է, թե արդյոք նրանք պատկանում էին Բանու Ուկեյլին՝ իրենց նախորդների՝ Ուսֆուրիդների և նրանց հաջորդների՝ Ջաբրիների ցեղին, թե՞ Բանու Աբդուլ Քայսին, որին պատկանում էր Ույունիների դինաստիան (1076-1235)։ Ջարվանիները իշխանության գլուխ անցան 14-րդ դարում՝ Իրաքի Բասրա քաղաքում գտնվող Մունթաֆիք ցեղի առաջնորդ Սաիդ իբն Մուղամիսի զորքերը վտարելուց հետո։

Ժամանակակից աղբյուրները, ինչպիսին է Իբն Բատուտան, Ջարվանիներին նկարագրում են որպես «ծայրահեղ Ռաֆիդաներ», որը վերաբերում է շիաներին, որոնք մերժեցին առաջին երեք խալիֆաներին, մինչդեռ 15-րդ դարի սուննի գիտնական Իբն Հաջարը Եգիպտոսից նրանց նկարագրում է որպես «Կարմատիների մնացորդներ»։ Պատմաբան Խուան Քոուլը դրանից եզրակացնում է, որ նրանք իսմայիլիներ էին։ Սակայն, տասներկուսի շիական աղանդը առաջխաղացվեց նրանց կառավարման ներքո, և այդ գիտնականները զբաղեցրին դատավորների պաշտոններ և այլ կարևոր պաշտոններ, այդ թվում՝ հիսբայի ղեկավարի պաշտոնը։ Բացի այդ, ի տարբերություն Կարմատների կառավարման ժամանակաշրջանի, Ջարվանիների կառավարման ժամանակաշրջանում իսլամական աղոթքները կատարվում էին մզկիթներում, և աղոթքը կատարվում էր շիական բանաձևով։ Արևելյան Արաբիայի պատմության մեջ մասնագիտացած Ալ-Հումայդանի համաձայն, Ջարվանիները տասներկուականների պես էին, և «Կարմատ» տերմինը պարզապես օգտագործվում էր որպես «շիի» նսեմացնող մակդիր։

### Ջաբրիներ

Ջաբրիները 15-րդ և 16-րդ դարերում Արևելյան Արաբիայում գերիշխող դինաստիա էին։ Նրանք Բանու Ուկեյլի՝ Բանու Ամիրի ճյուղի ժառանգներն էին, ինչպես նախորդ Ուսֆուրիդները։

Նրանց ամենահայտնի կառավարիչը Աջվադ իբն Զամիլն էր, որը մահացավ 1507 թվականին։ Նրա ժամանակակիցները նրան նկարագրում էին որպես «Նաջդական ծագում ունեցող»։ Աջվադի ավագ եղբայրն ավելի վաղ՝ 15-րդ դարի սկզբին, հիմնադրել էր դինաստիան՝ Կատիֆում գահընկեց անելով և սպանելով վերջին Ջարվանի կառավարչին։ Իրենց հզորության գագաթնակետին Ջաբրիները վերահսկում էին Պարսից ծոցի ամբողջ արաբական ափը, ներառյալ Բահրեյնի կղզիները, և պարբերաբար արշավանքներ էին կազմակերպում դեպի կենտրոնական Արաբիա և Օման։ Ժամանակակից գիտնականներից մեկը Աջվադ իբն Զամիլին նկարագրել է որպես «ալ-Ահսայի և Կատիֆի թագավոր և Նաջդի ժողովրդի առաջնորդ»։ Նրա մահից հետո նրա թագավորությունը բաժանվել է նրա որոշ ժառանգների միջև, և Միգրին իբն Զամիլը (հնարավոր է՝ նրա թոռը) ժառանգել է Ալ-Ահսան, Կատիֆը և Բահրեյնը։ Միգրինը զոհվել է Բահրեյնում տեղի ունեցած ճակատամարտում՝ 1521 թվականին պորտուգալացիների կողմից Բահրեյնի ներխուժումը հետ մղելու անհաջող փորձի ժամանակ։

Ջաբրիների թագավորությունը շուտով փլուզվեց Բասրայի Մունթաֆիք ցեղի, իսկ ավելի ուշ՝ Օսմանյան կայսրության կողմից Ալ-Ահսայի ներխուժումից հետո։ Այնուամենայնիվ, Ջաբրիների մի ճյուղը ևս երեք դար շարունակ ակտիվորեն գործում էր Օմանում։

### Բանի Խալիդ

Բանի Խալիդի հիմնական ճյուղերն են՝ Հումեյդը, Ջուբուրը, Դուումը, Ջանան, Գրուշան, Մուսալլամը, Ամայերը, Սուբայիհը և Մահաշիրը։ Բանի Խալիդի ցեղապետությունը ավանդաբար զբաղեցրել է Հումեյդ տոհմը։ Բանի Խալիդը 16-րդ և 17-րդ դարերում գերիշխել է Ալ-Ահսա և Ալ-Կատիֆ օազիսները շրջապատող անապատներում։ Հումեյդի Բարաք իբն Ղուրեյրի գլխավորությամբ Բանի Խալիդը կարողացել է 1670 թվականին վտարել օսմանյան զորքերը քաղաքներից և գյուղերից և հռչակել իրենց տիրապետությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Իբն Ղուրեյրը իր մայրաքաղաքը դարձրել է Ալ-Մուբարազը, որտեղ այսօր գտնվում են նրա ամրոցի մնացորդները։ Արաբական ժողովրդական ավանդության համաձայն՝ Բանի Խալիդի ցեղի առաջնորդներից մեկը փորձել է պաշտպանել անապատային գիշատչին (հաբարի) ոչնչացումից՝ արգելելով իր թագավորության բեդվիններին որսալ թռչնի ձվերը, ինչի շնորհիվ ցեղը ստացել է «հաբարիի ձվերի պաշտպան» անվանումը՝ ակնարկելով առաջնորդի բացարձակ գերակայությանը իր թագավորության նկատմամբ։

Իրենց հպատակ ժողովրդի մեծամասնության նման, ժամանակի ընթացքում խալիդիները նույնպես ընդունեցին շիական իսլամը (եթե նրանք արդեն չէին ընդունել իրենց իշխանության գալու պահին): Սա հանգեցրեց նրանց և շիաների դեմ ուղղված խիստ հակա-շիա վահաբիների և Սաուդների տան միջև երկարատև թշնամանքի՝ 18-րդ դարի կեսերից մինչև մեր օրերը: Բանի Խալիդը պահպանել է կապեր իրենց ցեղի անդամների հետ, որոնք բնակություն էին հաստատել Նաջդում իրենց արևելք տեղափոխվելու վաղ շրջանում, ինչպես նաև հաճախորդներ է ձեռք բերել Նաջդի քաղաքների կառավարիչների շրջանում, ինչպիսին է Ալ-Ույայնայի Ալ Մուամմարը: Երբ Ուեյնայայի էմիրը ընդունեց Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Վահաբի գաղափարները, խալիդի առաջնորդը հրամայեց նրան դադարեցնել Իբն Աբդ ալ-Վահաբին աջակցելը և վտարել նրան իր քաղաքից: Էմիրը համաձայնվեց, և Իբն Աբդ ալ-Վահաբը տեղափոխվեց հարևան Դիրիա, որտեղ միացավ Ալ Սաուդին: Բանի Խալիդը մնաց սաուդցիների և նրանց դաշնակիցների մոլի թշնամիները և փորձեց ներխուժել Նաջդ և Դիրիա՝ սաուդյան ընդլայնումը կանխելու համար: Սակայն նրանց ջանքերը ձախողվեցին, և Նաջդը նվաճելուց հետո սաուդցիները ներխուժեցին Բանի Խալիդի տիրույթը Ալ-Ահսայում և 1793 թվականին տապալեցին Ալ-Ուրայիրին։

Երբ Մուհամմադ Ալիի գլխավորությամբ եգիպտացիները ներխուժեցին Արաբիա և 1818 թվականին տապալեցին Աբդուլլահ իբն Սաուդ ալ-Սաուդին, նրանք վերագրավեցին Ալ-Ահսան և Ալ-Կատիֆը և իրենց անունից վերականգնեցին Ալ-Ուրայիրի անդամներին որպես տարածաշրջանի կառավարիչներ: Բանի Խալիդը այլևս այն հզոր ռազմական ուժը չէր, ինչ նախկինում, և այնպիսի ցեղեր, ինչպիսիք են Աջմանը, Դավասըրը, Սուբայը և Մութեյրը, սկսեցին ներխուժել Բանի Խալիդի անապատային տարածքներ: Նրանք նաև տառապում էին ներքին վեճերից՝ առաջնորդության համար: Չնայած Բանի Խալիդը կարողացավ դաշինք կնքել Անիզզա ցեղի հետ այս ժամանակահատվածում, նրանք ի վերջո պարտվեցին մի քանի ցեղերի դաշինքին՝ Թուրքի բին Աբդուլլահ ալ-Սաուդի հետ միասին, որը 1823 թվականին վերականգնել էր սաուդյան տիրապետությունը ալ-Ռիադում: 1823 թվականին Մութեյրի-Աջմանի դաշինքի դեմ մարտերը և Սուբայների և սաուդցիների հետ ևս մեկ ճակատամարտ 1830 թվականին ավարտեցին Բանի Խալիդի կառավարումը: Օսմանները 1874 թվականին կրկին Ալ-Ահսայի վրա նշանակեցին Բանի Խալիդի կողմից կառավարիչ, բայց նրա կառավարումը նույնպես կարճատև եղավ։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ալ-Բահրեյնի դաշտավայր» հոդվածին։ |