# Աթեիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Աթեիզմ** կամ **աստվածամերժություն**, լայն իմաստով, աստվածների գոյության հավատի բացակայություն։ Նեղ իմաստով աթեիզմը համոզմունքի մերժումն է, որ որևէ աստված գոյություն ունի։ Առավել նեղ իմաստով աթեիզմը, մասնավորապես, այն համոզմունքն է, որ աստվածներ գոյություն չունեն։ Աթեիզմը հակադարձում է թեիզմին, ինչը, ընդհանուր առմամբ, հավատքն է, որ առնվազն մեկ աստված գոյություն ունի։

«Աթեիզմ» բառի ստուգաբանական արմատը ծագել է մ․թ․ա․ 5-րդ դարում հին հունարեն ἄθεος
 (*atheos)* բառից, որը նշանակում է «առանց աստված(ներ)»։ Հնագույն ժամանակներում այն ունեցել է մի քանի իմաստ և օգտագործվել է որպես հերքող տերմին նրանց համար, ովքեր փորձում էին մերժել այն աստվածներին, որոնց երկրպագում էին հասարակության մեծամասնությունը, նրանց, ովքեր լքվել էին աստվածների կողմից, կամ նրանց, ում տրված չէր հավատալ աստվածներին։ Տերմինը արտահայտում է ուղղափառ հավատացյալների կողմից ստեղծված սոցիալական կատեգորիա, որի մեջ հասկացվում էին նրանք, ովքեր չէին կիսում իրենց կրոնական համոզմունքները։ Աթեիզմը, որպես փաստացի տերմին, առաջացել է 16-րդ դարում։ Խոսքի ազատության տարածման և կրոնի քննադատության հետագա աճի հետ կապված՝ աթեիզմ տերմինի իմաստը ավելի նեղացվեց։ Առաջին անհատները, ովքեր ներկայացան որպես աթեիստ, ապրել են 18-րդ դարում՝ Լուսավորության դարաշրջանում։ Ֆրանսիական հեղափոխությունը, որը հայտնի է իր «աննախադեպ աթեիստական խորհրդով», պատմության մեջ առաջին խոշոր քաղաքական շարժումն էր, որը պաշտպանում էր մարդկային բանականության գերակայությունը։

Աթեիզմի մասին փաստարկներ կան փիլիսոփայականից մինչև սոցիալական և պատմական մոտեցումներով։ Ռացիոնալիստները իրենց՝ աստվածներին չհավատալը բացատրում են այն փաստարկով, որ գոյություն ունեն էմպիրիկ ապացույցի բացակայություն, անհամապատասխան բացահայտումներ գաղափարների մերժում, որոնք չեն կարող կեղծվել։ Անհավատները պնդում են, որ աթեիզմը առավել տնտեսող դիրքորոշում է, քան թեիզմը, և որ ամեն ոք ծնվում է առանց որևէ աստծու հավատալու, ուստի նրանք պնդում են, որ դա ապացուցելու բեռը ընկած է ոչ թե աթեիստների, որ պետք է ժխտեն աստվածների գոյությունը, այլ թեիստների վրա, որոնք պետք է հիմնավորումներ տրամադրեն։ Չնայած որոշ աթեիստներ ընդունել են աշխարհիկ փիլիսոփաների ուսմունքներ (օրինակ՝ աշխարհիկ մարդասիրությունը), այնուամենայնիվ չկա կոնկրետ գաղափարախոսություն կամ սահմանված վարքագիծ, որը ընդունում են բոլոր աթեիստները։

Քանի որ աթեիզմը որպես հասկացություն տարբեր կերպ է բնորոշվում, աթեիստների ներկայիս թիվը դժվար է ճշգրիտ նշել։ Համաձայն համաշխարհային Գելլափ կազմակերպության ուսումնասիրությունների՝ 2012 թվականի հարցվածների 13%-ը «համոզված աթեիստներ» են, 2015 թվականին՝ 11%-ը և 2017 թվականին՝ 9%-ը։ Ինչևէ, մի շարք ուսումնասիրողներ խորհուրդ են տվել զգուշանալ Գելլափի տվյալներից, քանի որ այլ հարցումներ, որոնք տասնամյակներ շարունակ օգտագործել են նույն չափանիշները և ընդգրկել են առավել մեծ թվով մարդկանց, համեմատաբար փոքր թվեր են ստացել։ Առավել հին հետազոտության համաձայն, որը կատարվել է Բրիտանական հեռարձակման կորպորացիայի (BBС) կողմից 2004թ․, աթեիստների թիվը կազմում է աշխարհի ընդհանուր բնակչության 8%-ը։ Վերջինիցս ավելի հին հետազոտության համաձայն՝ նրանք կազմում են ընդհանուր բնակչության 2%-ը, բայց անհավատները կարծում են, որ այդ թվին պետք է ավելացնել ևս 12%։ Այս հետազոտությունների համաձայն՝ Եվրոպան և Արևելյան Ասիան աթեիզմի ամենաբարձր ցուցանիշներ ունեցող տարածաշրջաններն են։ 2015 թվականին Չինաստանի բնակչության 61%-ը ներկայացել են որպես աթեիստ։ 2010 թվականին Եվրոպական միության տարածքում կատարվել է հարցում, որի արդյունքում ԵՄ բնակչության 20% պնդել է, որ չի հավատում «որևէ ոգու, Աստծո կամ կյանքի ուժի» գոյությանը։

## Սահմանումներ և տեսակներ

Դիագրամը ցույց է տալիս թույլ/ուժեղ և քողարկած/բացահայտ աթեիզմի միջև հարաբերությունը։
Բացահայտ ուժեղ/դրական աթեիստները (աջ կողմում) համոզված են, որ «նվազագույնը մեկ աստված գոյություն ունի» պնդումը կեղծ է։ Բացահայտ թույլ/բացասական աթեիստները (աջ կողմում) մերժում կամ խուսափում են կրոնից՝ նշելով, որ որևէ աստված գոյություն չունի՝ առանց հաստատելու, որ «նվազագույնը մեկ աստված գոյություն ունի» մերժումը կեղծ է։

Քողարկված թույլ/բացասական աթեիստները (ձախ կողմում), համաձայն մի շարք հեղինակների, որոնցից է Ջորջ Սմիթը, կարող է ներառել մարդկանց(օրինակ՝ փոքր երեխաներին և որոշ ագնոստիկներին, ովքեր չեն հավատում աստծուն, բայց ակնհայտորեն չեն մերժում նրա գոյությունը։ (Դիագրամի չափերը կապ չունեն բնակչության թվաքանակի հետ)։
Անհամաձայնություն կա, թե ինչպես լավագույնս սահմանել և դասակարգել աթեիզմը, թե ինչպիսի գերբնական սուբյեկտներն են համարվում աստվածներ, արդյոք դա ինքն իրենով փիլիսոփայական դիրքորոշում է, թե դրա բացակայությունը, և արդյոք այն պահանջում է գիտակից, հստակ մերժում։ Որոշ աղբյուրներում աթեիզմը համատեղելի է համարվում ագնոստիցիզմի հետ, որոշներում էլ այն հակադրվում է ագնոստիցիզմին։ Աթեիզմի տարբեր տեսակների տարբերակման համար տարբեր կատեգորիաներ են օգտագործվել։

### Տարածման շրջան

Որոշ երկիմաստություններ և հակասություններ՝ կապված աթեիզմի բնորոշման հետ, առաջանում են մի շարք տերմինների բացատրության հետ կապված համաձայնության չգալու պատճառով, մասնավորապես այնպիսի բառերի, ինչպիսիք են «աստվածությունը» և «աստվածը»։ Տարբեր, իրարից լիովին տարբերվող աստծու և աստվածությունների մասին բնորոշումները հանգեցնում են աթեիզմի կիրառելիության վերաբերյալ տարբեր գաղափարների։ Հին հռոմեացիները մեղադրում էին քրիստոնյաներին հեթանոս աստվածություններին չերկրպագելու համար։ Աստիճանաբար այս տեսակետը վերացավ, քանի որ թեիզմ տերմինի տակ սկսվեց հասկացվել հավատ՝ ցանկացած աստվածության հանդեպ ։

Ինչ վերաբերում է տարբեր երևույթների մերժմանը, աթեիզմը կարող է հակառակվել ամեն ինչին՝ սկսած աստվածություններից մինչև հոգևոր, գերբնական, վերացական հասկացությունների գոյությանը, ինչպիսիք են բուդդայականությունը, հինդուիզմը, ջայնիզմը և դաոսիզմը։

### Քողարկված և բացահայտ աթեիզմ

Աթեիզմի սահմանումները տարբերվում են նաև կախված նրանից, թե որքանով աստծո գաղափարը պետք է իմաստավորված լինի մարդու կողմից, որպեսզի նա համարվի աթեիստ։ Աթեիզմը երբեմն բնորոշում են որպես որևէ աստվածության գոյությանը հավատալու բացակայություն։ Սահմանման այս լայն տեսակը իր մեջ ներառում է նորածիններին և այն մարդկանց, որոնք երբևէ չեն առնչվել աստվածաբանական գաղափարների հետ։ 1772 թ․ Պոլ Անրի Հոլբախը նշել է, որ «բոլոր երեխաները աթեիստ են․ նրանք չունեն որևէ պատկերացում Աստծո մասին»։ Նմանօրինակ կարծիք է հայտնել նաև Ջորջ Սմիթը (1979թ․), որը պնդում էր, որ «մարդը, ով ծանոթ չէ թեիզմին, աթեիստ է, քանի որ չի հավատում աստծուն։ Այս կատեգորիան կարող է ներառել նաև երեխաներին, որոնք ընդունակ չեն հասկանալու և անտեղյակ են տարբեր խնդիրներից։ Փաստը, որ երեխան չի հավատում Աստծուն, նրան դարձնում է աթեիստ»։ Քողարկված աթեիզմը թեիստական հավատի բացակայությունն է՝ առանց դա գիտակցորեն մերժելու, իսկ բացահայտ աթեիզմը հավատի գիտակից մերժումն է։ Իր՝ «Փիլիսոփայական աթեիզմ» հոդվածի համար, Էռնեստ Նագելը աթեիզմի տեսակ համարեց նաև թեիզմի բացակայությունը։ Գրահամ Օպպին անմեղ է համարում նրանց, ովքեր երբեք չեն մտածել այս հարցի ուղղությամբ, որովհետև նրանք չունեն որևէ տեղեկատվություն աստծո մասին։ Օպպիի տեսության համաձայն՝ դրանք կարող են լինել մեկ ամսական երեխաները, գանգուղեղային վնասվածք կամ թուլամտություն ունեցող հիվանդները։

### Դրական և բացասական աթեիզմ

Մի շարք փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Էնթոնի Ֆլյուն և Մայքլ Մարտինը, հակադրել են դրական (ուժեղ) աթեիզմը բացասական աթեիզմին (թույլ)։ Դրական աթեիզմը հստակ հաստատում է, որ աստվածներ գոյություն չունեն։ Բացասական աթեիզմը ներառում է ոչ թեիստական մնացած բոլոր դիրքորոշումները։ Համաձայն այս տարբերակման՝ ցանկացած ոք, ով թեիստ չէ՝ բացասական կամ դրական աթեիստ է։ *Թույլ* և *ուժեղ* հասկացությունները համեմատաբար վերջերս են ի հայտ եկել, մինչդեռ դրական և բացասական տերմինները առավել հին ծագում ունեն և օգտագործվել են փիլիսոփայական տարբեր գրականություններում։ Աթեիզմի այս սահմանազատման համաձայն՝ ագնոստիկների մեծ մասը համարվում են բացասական աթեիստներ։

Մինչդեռ Մայլքլ Մարտինը հայտարարում է, որ ագնոստիցիզմը բացասական աթեիզմն է, շատ ագնոստիկներ պնդում են, որ իրենց տեսակետերը տարբերվում են աթեիզմից։ Աստվածների գոյության կամ բացակայության վերաբերյալ գիտելիքների անհասանելիության մասին պնդումը երբեմն դիտվում է որպես վկայություն, որ աթեիզմը պահանջում է «հավատքի թռիչք»՝ գիտակցության սահմաններից դուրս ինչ-որ բանի ընդունում։ Սովորական աթեիստները այս պնդմանը պատասխանում են հետևյալ կերպ՝ չապացուցված կրոնական պնդումները արժանի են այնքան անվստահության, ինչպես բոլոր մնացած չապացուցված պնդումները, և, որ աստվածների գոյության չապացուցված լինելը չի ենթադրում, որ դա հավանական է։ Ավստրալիացի փիլիսոփա Ջոն Սմարթը անգամ պնդում է, որ «երբեմն անձը, ով իրոք աթեիստ է, կարող է իրեն ներկայացնել որպես ագնոստիկ՝ անհիմն ընդհանրացված փիլիսոփայական թերահավատության պատճառով, որը կարող է արգելել մեզ ասել այն, ինչ գիտենք, բացի հավանաբար մաթեմատիկական և տրամաբանական ճշմարտություններից»։ Հետևաբար, որոշ աթեիստ հեղինակներ, ինչպիսին է Ռիչարդ Դոքինզը, նախընտրում են ճանաչել թեիստ, ագնոստիկ և աթեիստ դիրքորոշումները որպես թեիզմի ճյուղեր՝ կապված նրա հետ, որ բոլորի առաջնային խնդիրն է որոշել, թե արդյոք աստված գոյություն ունի։

### Անհավանական կամ ոչ մշտական սահմանում

Մինչև 18-րդ դարը Աստծո գոյությանը հավատալը այնքան էր ընդունված արևմուտքում, որ աթեիզմի գոյության հավանականությունը կասկածի տակ էր։ Սա կոչվում է թեիստական իննատիզմ, որն իրենից ենթադրում է տեսակետ, որ բոլոր մարդիկ հավատում են Աստծուն ծնված օրից, և այս տեսակետի համաձայն՝ աթեիստներ ուղղակի գոյություն չունեն։

Նաև կարծիք կա, որը պնդում է, որ աթեիստները շատ արագ սկսում են հավատալ աստծուն ճգնաժամային պահերին, մահվան եզրին փոխակերպվում են, և չկան աթեիստներ խրամատներում։ Այնուամենայնիվ, ի հակադարձ դրան, եղել են բառացիորեն աթեիստներ խրամատներում։

Որոշ աթեիստներ անհիմն են համարում *աթեիզմ* հասկացության օգտագործումը։ Սեմ Հարրիսը իր՝ «Նամակ Քրիստոնյա ժողովրդին» գրքում գրել է․

> Փաստացի աթեիզմ հասկացությունը չպետք է ընդհանրապես գոյություն ունենա։ Կարիք չկա, որպեսզի ինչ-որ մեկը իրեն ներկայացնի որպես ոչ աստղագետ կամ ոչ քիմիկոս։ Մենք բացատրություններ չունենք այն մարդկանց համար, որոնք կասկածում են, որ Էլվիսը մինչև հիմա ողջ է կամ, որ այլմոլորակայինները անցել են ամբողջ գալակտիկայով՝ անասուններին և նրանց տերերին թալանելու համար։ Աթեիզմը ոչ այլ ինչ է, քան աղմուկ, որ բարձացնում են խելամիտ մարդիկ՝ անհիմն կրոնական համոզմունքների առկայության դեպքում։
>
>

### Պրագմատիկ աթեիզմ

Պրագմատիկ աթեիզմը տեսակետ է, որի համաձայն՝ անձը պետք է մերժի բոլոր աստվածությունները, քանի որ դա ավելորդ է պրագմատիկ կյանքի համար։ Այս տեսակետը վերաբերում է ապաթեիզմին և գործնական աթեիզմին։

## Փաստարկներ

Պոլ Անրի Հոլբախ 18-րդ դարի աթեիզմի պաշտպան։

«Մարդու տխրության աղբյուրը իր կողմից բնության մերժումն է։ Հավատարմությունը, որով նա կախվում է կույր կարծիքներից՝ ներթափանցած նրա մեջ դեռևս նորածին ժամանակ, որոնք փոխկապակցվում են իր գոյության հետ՝ դարձնելով նրան իր սեփական մտքերի գերին, խանգարում է անձի զարգացմանը և մղում է նրան շարունակական սխալների»։
### Իմացաբանական փաստարկներ

Աթեիստները նաև պնդում են, որ մարդիկ չեն կարող ճանաչել Աստծուն կամ ապացուցել նրա գոյությունը։ Այս տեսակետը կոչվում է ագնոստիցիզմ, որը բազմազան տեսակներ ունի։ Իմմանենտության փիլիսոփայության մեջ աստվածաբանությունը անբաժանելի է աշխարհից և մարդու մտքից, և յուրաքանչյուր մարդու ուղեղ կենտրոնացած է դրա վրա։ Ագնոստիցիզմի այս տեսակի համաձայն՝ այս հեռանկարային սահմանափակումը խոչընդոտում է ցանկացած օբյեկտիվ եզրակացության՝ աստծուն հավատալուց մինչև նրա գոյության հաստատումը։ Կանտի ռացիոնալիստական ագնոստիցիզմը և Լուսավորության դարաշրջանը միայն ընդունում էին մարդու ռացիոնալության վրա հիմնված գիտելիքները․ աթեիզմի այս տեսակը ենթադրում է, որ աստվածները սկզբունքորեն տեսանելի չեն, ուստի չեն կարող գոյություն ունենալ։ Սկեպտիցիզմը, հիմնված Հյումի գաղափարների վրա, ընդունում է, որ ցանկացած բանի գոյությանը համոզված լինելը անհնար է, ուստի ոչ ոք երբեք չի կարող համոզված լինել, թե արդյոք աստված գոյություն ունի, թե ոչ։ Հյումը, այնուամենայնիվ, կարծում էր, որ այդպիսի անտեսանելի մետաֆիզիկական հասկացությունները պետք է մերժվեն՝ որպես սոփեստություն և պատրանք։ Ագնոստիցիզմի՝ որպես աթեիզմի տեսակ ներկայացնելը վիճարկվում է․ այն կարող է դիտվել նաև որպես առանձին և անկախ աշխարհայացք։

Աթեիզմի մասին այլ փաստարկները, որոնք կարող են դասակարգվել որպես իմացաբանական կամ օնթոլոգիական, ներառյալ իգնոստիցիզմը, հաստատում են հիմնական տերմինների (օրինակ՝ Աստված) և պնդումների (օրինակ՝ Աստված ամենազոր է) անիմաստությունը։ Աստվածաբանական ոչ կոգնիտիվությունը ենթադրում է, որ «Աստված գոյություն ունի» միտքը որևէ հիմնավորում չի արտահայտում և անիմաստ է։ Վիճարկելի է, թե արդյոք այս տիպի անհատներին կարելի է ներառել աթեիստների կամ ագնոստիկների շարքերում։ Փիլիսոփաներ Ալֆրեդ Այերը և Թեոդոր Դրանժը մերժում են երկու կատեգորիաներն էլ, նշելով, որ երկու կողմերն էլ ընդունում են «Աստված գոյություն ունի» արտահայտությունը՝ որպես պնդում․ նրանք փոխարենը ոչ կոգնիտիվությունը տեղադրում են առանձին կատեգորիայի մեջ։

### Մետաֆիզիկական փաստարկներ

Փիլիսոփա Զոֆիա Զդիկբիկան (Zofia Zdybicka) գրում է․

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Մետաֆիզիկական աթեիզմը ներառում է բոլոր այն ուսմունքները, որոնք իրենց մեջ ունեն մետաֆիզիկական մոնիզմ (իրականության միատարրություն)։ Մետաֆիզիկական աթեիզմը կարող է լինել ա) բացարձակ՝ Աստծո գոյության ակնհայտ ժխտումը նյութական մոնիզմով, բ) հարաբերական՝ Աստծո գոյության անուղղակի ժխտումը բոլոր փիլիսոփայություններում, որը կապված է իդեալիստական մոնիզմի հետ (պանթեիզմ, պանենթեիզմ և դեիզմ)։ |  |

Էպիկուրոսը առաջինն էր, որ առաջ քաշեց չարի խնդիրը։ Դեյվիդ Հյումը իր «Երկխոսություններ բնական կրոնի մասին»(1779թ․) աշխատությունում մեջբերել է Էպիկուրուսի փաստարկը՝ մի շարք հարցերի պատասխաններ ստանալու համար։«Եթե Աստված ցանկանում է կանխել չարիքը, բայց չի կարողանում, նշանակում է՝ նա անզոր է։ Եթե կարող է, բայց չի ցանկանում կանխել՝ ուրեմն չարամիտ է։ Եթե նա և՛ կարող է, և՛ կանխում է, ապա որտեղի՞ց է գալիս չարիքը։ Եթե նա ոչ ի զորու է, ոչ էլ ցանկանում է, ապա ինչու՞ նրան անվանել Աստված»։
### Տրամաբանական աթեիզմ

Որոշ աթեիստներ այն տեսակետին են, որ տարբեր աստվածների մասին հայեցակարգերը, օրինակ՝ Քրիստոնեության պաշտամունքի աստվածը, տրամաբանորեն անհամապատասխան որակներ ունեն։ Այդպիսի աթեիստները ներկայացնում են դեդուկտիվ փաստարկներ Աստծո գոյության դեմ, ինչը անհամատեղելիություն է առաջացնում հիմնական հատկանիշների մեջ, ինչպիսիք են կատարելիությունը, ստեղծագործական միտքը, անփոփոխելիությունը, ամենագիտությունը, գերազանցությունը, ինդիվիդուալությունը, արդարադատությունը և այլն։

Թեոդիցեական աթեիստները կարծում են, որ աշխարհը, որտեղ նրանք ապրում են, չի կարող համեմատվել այն որակների հետ, որ աստվածաբանները վերագրում են Աստծուն և աստվածներին։ Նրանք պնդում, որ ամենագետ և ամենակարող Աստված անհամատեղելի է այն աշխարհի հետ, որտեղ կան չարություն և տառապանք, որտեղ աստվածային սերը բացակայում է շատ մարդկանց մոտ։ Միանման փաստարկ է վերագրվում նաև Բուդդայականության հիմնադիր Սիդդհարթա Գոտամային։

### Կրոնի նվազման միտումներ

Փիլիսոփա Լյուդվիգ Ֆեյերբախը և հոգեախտորոշող Զիգմունդ Ֆրոյդը պնդում էին, որ աստվածները և մնացած կրոնական հավատալիքները մարդկանց երևակայությունն են, որոնք ստեղծվել են՝ բավարարելու որոշ հոգեբանական և էմոցիոնալ կարիքներ և պահանջներ։ Սա նաև շատ բուդդայականների տեսակետն է։ Կառլ Մարքսը և Ֆրիդրիխ Էնգելսը, Ֆեյերբախի աշխատության ազդեցության տակ, պնդում էին, որ Աստծո և կրոնի հանդեպ հավատը սոցիալական գործոններ են, որոնք օգտագործվում են նրանց կողմից, ովքեր իշխանություն ունեն և փորձում են ճնշել ցածր խավերին։ Միքայել Բակունին նշում է, որ աստծու մասին գաղափարը ենթադրում է հրաժարում մարդկային արդարությունից․ այն մարդկային ազատության ամենավճռական ժխտումն է և անպայմանորեն հանգեցնում է մարդկանց ստրկացման։ Նա փոխել է Վոլտերի հայտնի աֆորիզմը՝ «եթե Աստված գոյություն չունենար, հարկավոր կլիներ նրան ստեղծել» և դրա փոխարեն գրել, որ «եթե Աստված իրոք գոյություն ունենար, հարկավոր կլիներ վերացնել նրան»։

### Աթեիզմ, կրոններ և հոգևորականություն

Աթեիզմը իրարամերժ չէ՝ կապված որոշ կրոնական և հոգևոր հավատքների հետ, ներառյալ՝ հինդուիզմը, ջայնիզմը, բուդդայականությունը, սինտոիզմը, նորհեթանոսական շարժումները, ինչպիսին է վիկկան։ Հինդուիզմում Ասթիկա դպրոցներում աթեիզմը բնորոշվում է որպես վավեր ճանապարհ դեպի մոկշա, բայց բավականին բարդ, քանի որ աթեիստները չեն կարող որևէ օգնություն սպասել աստվածներից իրենց ճամփորդության ընթացքում։ Ջայնիզմը հավատում է, որ տիեզերքը անծայրածիր է և կարիք չունի արարիչ Աստծո, այնուամենայնիվ, տիրտհանկարաները (դհարմայի (ամենաճիշտ ուղու) փրկիչը և հոգևոր առաջնորդը) երկրպագրվում են նրա համար, որ կարողանում են շարժվել ժամանակի և տարածության միջով և ավելի շատ զորություն ունեն, քան Ինդրա աստվածը։ Աշխարհիկ բուդդայականությունը չի պաշտպանում աստծո հանդեպ հավատքը։ Վաղ բուդդայականությունը աթեիստական էր, քանի որ Գաութամա Բուդդայի ուղու մեջ չի նշվում որևէ աստծո մասին։ Հետագայում բուդդայականություն հասկացության մեջ Բուդդան ներկայացվում էր որպես աստված՝ առաջարկելով կողմնակիցներին հասնել աստվածության և մեծարել Բոդհիստավաներին և հավերժական Բուդդային։

### Աթեիզմ և ապոֆատիկ (ժխտողական) աստվածաբանություն

Ապոֆատիկ աստվածաբանությունը հաճախ դիտվում է որպես աթեիզմի կամ ագնոստիցիզմի տեսակ, քանի որ այն չի կարող ճշգրիտ ասել, թե արդյոք Աստված գոյություն ունի թե ոչ։ Համեմատութունը կոպիտ է, սակայն պայմանական աթեիզմը Աստծո գոյությունը համարում է նախադրյալ, որը կարող է մերժվել, մինչդեռ ապոֆատիկ աստվածաբանությունը ժխտում է, որ Աստծո գոյության մասին կան ինչ-որ նախադրյալներ։ Առանց կարողանալու նկարագրել, թե ինչ է Նա (Աստված կամ աստվածություն) պետք է դրական աստվածաբանության նախադրյալ լինի ժխտողական աստվածաբանության մեջ, որը տարբերում է թեիզմը աթեիզմից։ Ժխտողական աստվածաբանությունը հակադարձում է դրական աստվածաբանությանը, սակայն թշնամի չէ։

## Աթեիստ փիլիսոփաներ

Արժեքաբանական կամ կառուցողական աթեիզմը մերժում է աստծո գոյությունը՝ ի նպաստ բացարձակ մեծության, ինչպիսին է մարդկությունը։ Աթեիզմի այս տեսակը օգնում է մարդկությանը՝ որպես ազգային արժեքների բացարձակ աղբյուր, և թույլ է տալիս անհատներին լուծել բարոյական և ազգային խնդիրները՝ առանց Աստծուն դիմելու։ Մարքսը և Ֆրոյդը օգտագործում էին այս փաստարկը ազատագրության, անկախության և անխափան երջանկության մասին հաղորդագրություններ տարածելու համար։ Աթեիզմը քննադատողներ այս պնդմանը հակադարձում են հետևյալ կերպ՝ աստծո գոյության ժխտումը կամ հանգեցնում է բարոյական հարաբերականապաշտության և թողնում է մարդուն առանց բարոյական հիմքերի կամ դարձնում է կյանքը անիմաստ և խղճուկ։ Բլեզ Պասկալը վիճարկել է այս տեսակետը իր «Մտքերում»։

Ֆրանսիացի փիլիսոփա Ժան Պոլ Սարտրը իրեն ներկայացնում է որպես աթեիստական էկզիստենցիալիզմի ներկայացուցիչ, ով մտահոգված չէ Աստծո գոյությունը մերժելով, այլ նշում է, որ մարդը պետք է գտնի ինքն իրեն նորից և հասկանա, որ ոչինչ չի կարող փրկել իրեն՝ իրենից, անգամ Աստծո գոյության ճշգրիտ ապացույցը։ Սարտրն նշում էր, որ «եթե Աստված գոյություն չունի, ապա կա նվազագույնը մեկ արարած, որի գոյությունը նախորդում է էությանը, արարած, ով գոյություն ունի մինչև նա կարող է որոշվել ինչ-որ հայեցակարգով և․․․այդ արարածը մարդն է»։ Աթեիզմի այս տեսակի պրակտիկ հետևանքները որպես գաղափար նկարագրվել են Սարտրի կողմից հետևյալ կերպ․ «Չկան ապրիորի կանոններ կամ բացարձակ արժեքներ, որոնք կոչված են ղեկավարելու մարդկային վարքագիծը, և մարդիկ «դատապարտված» են իրենց համար դրանք ստեղծելու՝ դարձնելով «մարդուն» բացարձակ պատասխանատու այն ամենի համար, ինչն ինքն անում է»։

## Կրոն և բարոյականություն

### Կապ աշխարհայացքների և սոցիալական վարքագծերի հետ

Սոցիոլոգ Ֆիլ Ցուկերմանը վերլուծեց նախորդ սոցիալական գիտությունների հետազոտությունները աշխարհիկության և անհավատության մասին, և եզրակացրեց, որ սոցիալական բարօրությունը փոխկապակցված է անհավատության հետ։ Նա հայտնաբերել էր, որ կան զգալիորեն ավելի քիչ թվով աթեիստներ աղքատների շրջանում և թույլ զարգացած երկրներում (մասնավորապես՝ Աֆրիկայում և Հարավային Ամերիկայում), քան ինդուստրիալ ժողովրդավարական երկրներում։ Նա որոշակի հետազոտություններ կատարելուց հետո՝ կապված ԱՄՆ-ի հետ, որը աչքի է ընկնում մեծ թվով աթեիստներով, եկավ այն եզրակացության, որ աթեիստները և աշխարհիկ մարդիկ ավելի քիչ ազգանամոլ են, անտիսեմիստիկ (ատելություն հրեաների հանդեպ), ռասիստ, դոգմատիկ, ազգայնակենտրոն, սահմանափակ մտածելակերպով և բռնապետական։ ԱՄՆ-ում, որտեղ աթեիզմի ամենաբարձր ցուցանիշներն են, սպանության մակարդակը միջինից ցածր է, իսկ առավել կրոնապաշտ նահանգներում սպանության մակարդակը բավականին բարձր է միջինից։

### Անհավատություն

Բուդդայականությունը հաճախ համարվում է ոչ թեիստական կրոն՝ արարիչ աստծո բացակայության պատճառով։
Մարդիկ, ովքեր իրենց ներկայացնում են որպես աթեիստներ հաճախ ենթադրվում է, որ անհավատ են, բայց հիմնական կրոնների որոշ աղանդներ մերժում են արարիչ աստծո գոյությունը։ Վերջին տարիներին, հիմնական կրոնական դավանանքները կուտակել են մեծ թվով բացահայտ աթեիզմի հետևորդների, ինչպիսիք են աթեիստական և մարդասիրական հուդայականության հետևորդները և Քրիստոնյա աթեիստները։

Դրական աթեիզմի անգամ ամենախիստ զգացումը չի հանգում որևէ հատուկ համոզմունքի։ Աթեիստները կարող են ունենալ ցանկացած հոգևոր համոզմունք՝ սկսած բարոյական ունիվերսալիզմից մինչև մարդասիրություն, ինչը ենթադրում է, որ բարոյական օրենսգիրքը պետք է կիրառվի հետևողականորեն բոլոր մարդկանց համար, մինչև բարոյական նիհիլիզմ, ինչը ենթադրում է, որ բարոյականությունը անիմաստ է։ Աթեիզմը ընդունվում է որպես փիլիսոփայական դիրքորոշում հինդուիզմի, ջայնիզմի և բուդդիզմի որոշ տարբերակներում։

Որոշ փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Սալավոյ Ժիժելը, Ալեն դը Բոտտոնը, Ալեքսանդր Բարդը և ժան Սոդերքվիստ, պնդում էին, որ աթեիստները պետք է ունենան առանձին կրոն, որը կհակադարձի թեիզմին, որպեսզի կրոնը չդառնա թեիստների մենաշնորհը։

### Աստծո կանոններ

Համաձայն Պլատոնի Եվտոֆրոնի դիլեմայի, աստվածների դերը ճիշտը սխալից զանազանելու համար կամ ավելորդ է, կամ ինքնակամ։ Փաստարկը, որ բարոյականությունը պետք է ժառանգել Աստծուց, և այն չի կարող գոյություն ունենալ առանց իմաստուն արարչի, վերածվել է ավելի շատ քաղաքական բանավեճերի թեմայի, քան փիլիսոփայական։ Բարոյական նորմերը, ինչպիսին է «մարդասպանությունը սխալ է», դիտվում են որպես աստծո կանոններ, և աստված համարվում է դատավոր։ Այնուամենայնիվ, շատ աթեիստներ պնդում են, որ բարոյականությանը օրենքով վերաբերելը սխալ է, և բարոյականությունը կախված չէ օրենքներից։ Ֆրիդրիխ Նիցշեն նշեց, որ բարոյականությունը անկախ է թեիստական համոզմունքներից և հայտարարեց, որ Աստծո վրա հիմնված բարոյականությունը «ունի ճշմարտություն միայն այն դեպքում, եթե Աստված ճշմարտություն է. այն կանգնած է կամ ընկնում է հավատքով»։

Գոյություն ունեն բարոյական նորմատիվ համակարգեր, որոնք չեն պահանջում Աստծո կողմից տրված օրենքներ և կանոններ։ Որոշները ներառում են առաքինությունը, Կանտի էթիկան, ուտիլիտարիանիզմը և օբյեկտիվիզմը։ Սեմ Հարիսը առաջարկել է, որ բարոյական կանոնները ուղղակի հարցեր չեն, որ պետք է հետազոտվեն փիլիսոփաների կողմից, այլ մենք կարող ենք զարգացնել բարոյականությունը՝ որպես առանձին գիտություն։ Յուրաքանչյուր այդպիսի գիտական համակարգ պետք է, այնուամենայնիվ, արձագանքի բնական բնութագրական ընկալման մեջ ներկայացված քննադատությանը։

Փիլիսոփաներ Սյուզեն Նեյմանը և Ջուլիան Բագգինին (մի շարք այլ փիլիսոփաների հետ) ենթադրում են, որ միայն Աստծո օրենքների համար բարոյական լինելը պարզապես կույր հնազանդություն է։ Բագգինին նշում է, որ աթեիզմը վերադաս հիմք է բարոյականների համար և պնդում, որ բարոյական հիմքերը կրոնական պատվիրաններին անհրաժեշտ են, որպեսզի գնահատեն իրենց պատվիրանների բարոյական և ոչ բարոյական լինելը և կարողանան իմանալ, օրինակ, որ «գողությունը» անբարոյական է, նույնիսկ եթե ինչ-որ կրոն դա թույլատրում է, իսկ աթեիստները, հետևաբար, ունեն առավելություն, ավելի հակված են ինքնուրույն նման գնահատականներ տալու։ Ժամանակակից բրիտանացի քաղաքական փիլիսոփա Մարտին Քոհենը առաջարկել է կրոնական կարգադրությունների առավել պատմական օրինակ՝ տանջանքների և ստրկության հետ կապված աստվածաշնչյան կարգադրությունները՝ որպես ապացույց այն բանի, որ կրոնական կարգադրություններն են հետևում քաղաքական և սոցիալական սովորույթներին, ոչ թե հակառակը։ Քոհենը մանրամասնում է այս փաստարկը Քաղաքական փիլիսոփայությունը Պլատոնից մինչև Մաո աշխատության մեջ, որտեղ նա պնդում է, որ Ղուրանըդեր է ունեցել սոցիալական կանոնների պահպանման գործում աղ 7-րդ դարում՝ չնայած աշխարհիկ հասարակության մեջ կատարված փոփոխություններին։

### Կրոնի քննադատում

Որոշ ականավոր աթեիստներ, մասնավորապես Քրիստոֆեր Հիթչենսը, Դենիել Դեննեթը, Սեմ Հարրիսը և Ռիչարդ Դոքինզը, հետևելով այնպիսի մտածողների, ինչպիսիք են Բերտրանդ Ռուսսելը, Ռոբերտ Ինգերսոլը, Վոլտերը և վիպասան Ժոզե Սարամագոն, քննադատել են կրոնները՝ նշելով կրոնական պրակտիկաների և վարդապետությունների վնասակար կողմերը։

Կառլ Մարքս
19-րդ դարում գերմանացի քաղաքագետ և սոցիոլոգ Կառլ Մարքսը կրոնը անվանում էր «ճնշված արարածի հոգոց, անսիրտ աշխարհի սիրտ, և անհոգի դեպքերի հոգի, դա մարդկության համար օփիոն է»։ Նա, շարունակելով միտքը, նշում էր, որ «Կրոնի վերացումը՝ որպես ժողովրդի պատրանքային երջանկություն, նրանց իսկական երջանկության հասնելու պայմանն է։ Կոչ անել նրանց ոչնչացնել պատրանքները իրենց կարգավիճակի մասին՝ նշանակում է կոչ անել ոչնչացնել իրենց կարգավիճակը, որը պահանջում է պատրանքներ»։ Լենինը ասել է, որ «ամեն կրոնական և աստծո գաղափար աննկարագրելի նենգություն է՝ իր ամենավտանգավոր դրսևորումներով, «վարակի» ամենազզվելի տեսակը։ Միլիոնավոր մեղքերը, կեղտոտ գործերը, դաժան վարքագիծը և ֆիզիկական բոլոր տեսակի վարակները առավել քիչ վտանգավոր են, քան Աստծո մասին մեղմ, հոգևոր գաղափարը՝ զարդարված խելացի և գաղափարական հագուստներով»։

Սեմ Հարրիսը քննադատում է Արևմտյան կրոնները, նշելով, որ դրանք հենվում են աստվածային իշխանության վրա՝ աջակցելով ավտորիտարիզմը և դոգմատիզմը։ Կա հարաբերակցություն կրոնական ֆունդամենտալիզմի ու բացառիկ կրոնի (երբ կրոնը պահպանվում է, քանի որ այն ունի արտաքին շահեր) և ավտորիտարիզմի ու դոգմատիզմի միջև։ Այս փաստարկները պատմական իրադարձությունների միջոցով ներկայացնում են կրոնի վտանգները, ինչպիսիք են խաչակրաց արշավանքները, ինկվիզիցիան, Սալեմի վհուկների դատավարությունը և ահաբեկչական հարձակումները․ օրինակները օգտագործվել են ի պատասխան կրոնի օգտակարության մասին պնդումներին։ Հավատացյալները հակառակն են պնդում, որ որոշ ռեժիմներ, որոնք պաշտպանում են աթեիզմը, ինչպիսին եղել է ԽՍՀՄ-ը, նույնպես մեղավոր են եղել զանգվածային սպանությունների մեջ։ Ի պատասխան այդ պնդումներին, մի շարք աթեիստներ, ինչպիսիք են Սեմ Հարրիսը և Ռիչարդ Դոքինսը, նշել են, որ Ստալինյան բռնաճնշումները պայմանավորված էին ոչ թե աթեիզմով, այլ դոգմատիկ մարքսիզմով, և այն, որ Ստալինը և Մաոն եղել են աթեիստներ, չի նշանակում, որ իրենց գործերը կատարել են աթեիզմի անունից։

## Ստուգաբանություն

Աթեիզմ բառը պապիրուսի վրա գրված հունարենով (αθεοι (atheoi)), 3-րդ դար։ Այն թարգմանվում է որպես "նրանք, ովքեր առանց Աստծո են"։
Հին Հունաստանում *átheos* (ἄθεος
, ἀ- + θεός
 «աստված») նշանակում էր «անաստված»։ Այն առաջին անգամ օգտագործվել է որպես պարսավանք՝ «անաստված» կամ «անհավատ» իմաստով։ Մ․թ․ա 5-րդ դարում, հասկացությունը սկսեց ցույց տալ ավելի գիտակից կամ ակտիվ անաստվածություն՝ «աստվածների հետ հարաբերությունների դադարում» կամ «աստվածների ժխտում» իմաստով։ ἀσεβής (*asebēs*) տերմինը հետագայում սկսվեց օգտագործվել նրանց դեմ, ովքեր ժխտում կամ անհարգալից վերաբերմունք էին ցույց տալիս տեղի աստվածների նկատմամբ, եթե անգամ նրանք հավատում էին ուրիշ աստվածների։ Դասական տեքստերի ժամանակակից թարգմանությունները երբեմն ներկայացնում են *átheos* բառը որպես անաստված։ Որպես վերացական գոյական, նաև կար ἀθεότης
 (*atheotēs*)՝ «աթեիզմ»։ Ցիցերոնը թարգմանեց հունարեն բառը լատիներեն **átheos։ Տերմինը սկսեց հաճախ օգտագործվել վաղ քրիստոնյաների և հելլենիստների միջև բանավեճերի ժամանակ՝ վերագրելով այն մի կողմը մյուսին՝ նվաստացուցիչ իմաստով։*

Աթեիստ հասկացությունը (ֆր. **athée)՝ «նա, ով ժխտում է Աստծո կամ աստվածների գոյությունը» իմաստով, անգլերենում առաջին անգամ օգտագործվել է 1566թ․, ապա՝ 1571թ.*։ Աթեիստը, *որպես պրակտիկ անաստվածության պիտակ, օգտագործվել է դեռևս 1577թ․։* Աթեիզմ *հասկացությունը ծագել է ֆրանսերեն* *athéisme*
 *բառից և հայտնվել անգլերենում 1587-ին։ Առավել հին աշխատություններում՝ սկսած 1534թ․-ից օգտագործվել է* աթեոնիզմ *հասկացությունը։ Առնչվող բառերը առաջացել են ավելի ուշ՝ դեիստը՝ 1621թ․, թեիստը՝ 1662թ․ դեիզմը՝ 1675թ․ և թեիզմը՝ 1678։ Այդ ժամանակ «դեիստ» և «դեիզմ» արդեն ունեին իրենց այժմյան իմաստները։ Թեիզմ հասկացությունը առաջացել էր ի հակադարձ դեիզմի։*

Կարեն Արմսթրոնգը գրում է, որ «16-րդ և 17-րդ դարերում, «աթեիստ» բառը դեռևս օգտագործվում էր բացառապես բանավեճերի ժամանակ․․․ Աթեիստ տերմինը վիրավորանք էր։ Ոչ ոք չէր փորձի իրեն անվանել աթեիստ»"։

*Աթեիզմը* առաջին անգամ օգտագործվել է նկարագրելու համար 18-րդ դարում Եվրոպայում անկախ ճանաչված հավատքը, որը ենթադրում էր անհավատություն մոնոթեիստական Աբրահամ աստծո նկատմամբ։ 20-րդ դարում գլոբալիզացիան հանգեցրեց հասկացության ընդլայնմանը և նշանակում էր «անվստահություն բոլոր աստվածների նկատմամբ», թեպետ այն մնում է նույն իմաստով Արևմտյան հասարակությունում՝ աթեիզմը նկարագրելով որպես ուղղակի «անհավատություն Աստծո նկատմամբ»։

## Պատմություն

Աթեիզմ բառի ամենավաղ հայտնաբերված կիրառումը եղել է 16-րդ դարում Ֆրանսիայում։ Գաղափարները, որոնք այսօր կարող են համարվել աթեիստական, վերագրվում են վեդիական քաղաքակրթությունից մինչև անտիկ ժամանակները։

### Վաղ հնդկական կրոն

Հին հնդկական գաղափարախոսութան մեջ աթեիստական դպրոցներ գոյություն են ունեցել պատմական վեդիական կրոնի ժամանակաշրջանում։ Հինդուիստական փիլիսոփայության 6 ուղղափառ ուսմունքներից Սամխյան, որը փիլիսոփայական գաղափարախոսությամբ ամենահին դպրոցն էր, չէր ընդունում Աստծուն, Միմանսան նույնպես ժխտում էր Աստծո մասին գաղափարը։ Խորապես նյութապաշտ և հակաթեիստական փիլիսոփայությամբ Չարվակա (Լոկայաթա) դպրոցը, որը ծագել էր Հնդկաստանում մ․թ․ա․ 6-րդ դարում, հավանաբար ամենաակնհայտ աթեիստական դպրոցն էր Հնդկաստանի փիլիսոփայությունում, որը հունական կինիզմի դպրոցի նմանօրինակն էր։ Հնդկական փիլիսոփայության այս ճյուղը համարվում էր այլադավան կամ ոչ ուղղափառ՝ կապված նրանց կողմից Վեդայի իշխանությունը մերժելու հետ և, հետևաբար, չի համարվում Հինդուիզմի 6 ուղղափառ դպրոցներից, բայց այն ուշագրավ է և հանդիսանում է ապացույց Հինդուիզմի նյութապաշտական շարժման մասին։ Չատտերժին և Դաթթան բացատրում են, որ Չարվակա փիլիսոփայության մասին մեր ընկալումները կցկտուր են՝ հիմնված մեծ մասամբ այլ դպրոցների կողմից կատարված քննադատությունների վրա:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Չնայած նյութապաշտությունը այս կամ այն ձևով միշտ ներկայացվել է Հնդկաստանում, և պատահական հղումներ են հայտնաբերվել Վեդասում՝ բուդդայական վիպագիրների գրականությունում, ինչպես նաև ուշ փիլիսոփայական աշխատություններում չկա ոչ նյութապաշտության մասին որևէ համակարգային աշխատություն, ոչ որևէ հետևորդներ ունեցող կազմավորված դպրոց, ինչպես մնացած փիլիսոփայական ուսմունքներում։ Բայց մնացած դպրոցների գրեթե ամեն աշխատությունում նշվում են նյութապաշտական տեսակետերի հերքման մասին։ Մեր գիտելիքները հնդկական նյութապաշտության մասին հիմնականում հիմնված են հենց դրանց վրա։ |  |

Այլ հնդկական փիլիսոփայություններից, որոնք ներկայացված են որպես աթեիստական, նշվում են Միմանսան և Սամխյան։ Անձնական արարիչ Աստծո մերժումը առկա է նաև ջայնիզմում և բուդդայականությունում։

### Անտիկ ժամանակաշրջան

Պլատոնի «Ապոլոգիա» աշխատության մեջ Սոկրատեսը (նկարում) դատապարտվել է Մելատուսի կողմից աստվածներին չհավատալու համար։
Արևմտյան աթեիզմը գալիս է նախասոկրատեսյան հունական փիլիսոփայությունից, բայց այն ժամանակ աթեիզմի այժմյան իմաստը գոյություն չուներ կամ հազվադեպ էր օգտագործվում Հին Հունաստանում։ Նախասոկրատեսյան ատոմիստներից Դեմոկրիտոսը բնորոշում էր կրոնը որպես մարդու արձագանքը բնական երևույթներին, բայց ակնհայտորեն չէր ժխտում աստծո գոյությունը։ Մ․թ․ա 5-րդ դարում հույն քնարերգու Դիագորաս Մելոսացին մահվան է դատապարտվել Աթենքում՝ «անաստված մարդ» (ἄθεος) լինելու համար այն բանից հետո, երբ ծաղրել է Էլուսինյան գաղտնիքները, բայց նա փախել էր քաղաքից՝ պատժից խուսափելու համար։ Հետագայում տարբեր հեղինակներ նրան բնորոշել են որպես «առաջին աթեիստ», բայց նա հավանաբար աթեիստ չէր, եթե հաշվի առնել հասկացության այժմյան իմաստը։

Սիսիփոսի սատիրական դրամայի, որը վերագրվում է Կրիտիասին և Էվրիպիդեսին, պնդում է, որ ինչ- որ խելացի մարդ ստեղծել է «աստվածներից վախը», որպեսզի ստիպի մարդկանց բարոյական վարքագիծ դրսևորել։ Այս պնդումը, այնուամենայնիվ, իրականում չի նշանակում, որ աստածներ գոյություն չունեն, այլ ուղղակի նրանց հզորության և ուժի մասին պատկերացումները խաբեություն են։ Աթեիստական պնդումներ են վերագրվում նաև հույն փիլիսոփա Պրոդիկուսին։ Ֆիլոդեմուսը նշում է, որ «Պրոդիկուսը հավատում էր, որ հանրաճանաչ հավատքների աստվածները գոյություն չունեն, և ոչ ոք չգիտի դրանց մասին, բացի հասարակ մարդուց․ երկրի պտուղները և գրեթե ամեն ինչ հանգեցնում են նրա գոյությանը»։ Պրոտագորասը երբեմն համարվում էր աթեիստ, բաց նրա տեսակետերը ավելի շատ ագնոստիկ կողմնորոշում ունեին․ նա նշում էր, որ «ինչ վերաբերում է աստվածներին, ես անզոր եմ բացահայտել, թե նրանք արդյոք գոյություն ունեն թե ոչ, կամ ինչի են նրանք նման, դա պարզելու ճանապարհին առկա են շատ խոչընդոտներ, որոնցից են առարկայի անորոշությունը և մարդկային կյանքի կարճատևությունը»։

Աթենական հասարակությունը ասոցացնում էր Սոկրատեսին (մ․թ․ա․ 470–399թթ․) նյութապաշտական ուսումնասիրությունների մասին նախասոկրատեսյան փիլիսոփայության և բնական երևույթները աստծո միջամտությամբ բացատրելու միտումների հետ։ Արիստոփանեսի «Ամփեր» կոմիկական ներկայացման մեջ (մ․թ․ա․ 423թ․) Սոկրատեսը իր ուսանողներին սովորեցնում է, որ ավանդական հունական աստվածները գոյություն չունեն։ Ավելի ուշ Սոկրատեսը դատապարտվել և մահապատժի է ենթարկվել՝ մեղադրվելով տեղի աստվածների փոխարեն օտար աստվածներին երկրպագելու մեջ։ Սոկրատեսը իր դատավարության ժամանակ կտրականապես հերքել է աթեիզմի մասին մեղադրանքները, և նրա մասին պահպանված բոլոր աղբյուրներում նշվում է, որ նա բարեպաշտ անձնավորություն էր, ով աղոթում էր ծագող արևին և հավատում էր, որ Դելֆյան պատգամախոսը Ապոլոնի խոսքն է ասում։ Էվգեմերոսը (մ․թ․ա․ 300թ․) հրապարակել է իր տեսակետը, որ աստվածները ուղղակի կառավարիչներ են, նվաճողներ և անցյալում հայտնագործներ, և իրենց մշակույթն ու կրոնները անհետացած թագավորությունների և ավելի վաղ քաղաքական կառույցների շարունակությունն էին։ Չնայած լինելով ոչ խիստ աթեիստ՝ Էվգեմերոսը ավելի ուշ քննադատվել է աստվածներին աշխարհից ոչնչացնելու կոչեր տարածելու համար։

Աթեիզմի զարգացման գործընթացում ամենահայտնի հույն մտածողը Էպիկուրուսն էր(մ․թ․ա․ 300թ․)։ Հիմնվելով Դեմոկրիտեսի և Ատոմիստների գաղափարների վրա, նա ընդունում էր նյութապաշտական փիլիսոփայությունը, որի համաձայն տիեզերքը կառավարվում է հավանականության օրենքներով, չկա աստծո միջամտության կարիքը (տե՛ս դետերմինիզմ)։ Չնայած դրան Էպիկուրուսը հավատում էր, որ աստվածներ գոյություն ունեն նա ուղղակի կարծում էր, որ աստվածները հետաքրքրված չեն մարդկանց գործերով։ Էպիկուրուսի հետևորդների նպատակն էր հասնել *ատարաքսիայի* («մտքի ներդաշնակություն»), և սա անելու կարևորագույն ճանապարհը աստվածային բարկության նկատմամբ վախի անմտության բացահայտումն է։ Էպիկուրուսը նաև ժխտում էր մահից հետո կյանքի գոյությունը, և հարկավոր չէ վախենալ մահից հետո աստծո պատիժներից։ Մ․թ․ա․ 3-րդ դարում հույն փիլիսոփաներ Թեոդոր Կիրենացին և Ստրատոն Լամպսակացին չէին հավատում աստվածների գոյությանը։ Հռոմեացի փիլիսոփա Սեքստոս Էմպիրիկոսը գտնում էր, որ պետք է ընդհատել բոլոր կրոնների մասին դատողությունները։ Նրա ուսմունքը իրենից ներկայացնում էր սկեպտիցիզմի ճյուղ՝ հայտնի պիրոնիզմ անվանումով, ինչը ենթադրում էր, որ ոչինչ ժառանգաբար չար չէ, և, որ *ատարաքսիայի* կարելի է հասնել հրաժարվելով մեկի համոզմունքներից։ Նրա՝ բավականին մեծ թվով պահպանված աշխատությունները զգալի ազդեցություն են ունեցել հետագա փիլիսոփաների աշխատությունների վրա։

«Աթեիստ» բառի նշանակությունը փոփոխվել է անտիկ ժամանակաշրջանի ընթացքում։ Վաղ քրիստոնյաները հաճախ համարվում էին «աթեիստներ», որովհետև նրանք չէին հավատում Հունահռոմեական աստվածների գոյությանը։ Հռոմեական կայսրության տարիներին քրիստոնյաները մահապատժի էին ենթարկվում հիմնականում հռոմեական աստվածներին մերժելու և կայսրերին չերկրպագելու համար։ Երբ քրիստոնեությունը դարձավ Հռոմի պետական կրոնը Թեոդոսիոս 1-ինի օրոք 381թ․, հերեսը (ինչ-որ մեկի կողմից ճշգրիտ համարվող որևէ կրոնական ուսմունքի գիտակցված մերժումը) դարձավ պատժելի հանցագործություն։

### Վերածննդի վաղ միջին դարեր

Վաղ միջին դարերի ընթացքում Իսլամական աշխարհը ոսկե դար ունեցավ։ Գիտության և փիլիսոփայության առաջընթացին զուգընթաց, արաբական և պարթևական աշխարհներում ի հայտ եկան բացահայտ աթեիստներ, որոնցից էին Մուհամեդ ալ Վարրակը (9-րդ դարերում), Իբն ալ Ռավանդին (827–911), Ալ Ռազին (854–925) և Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրին (973–1058)։ Ալ-Մաարրին գրում էր, որ «կրոնը ինքն իրենով առակ է՝ ստեղծված անտիկների կողմից» և, որ մարդիկ «երկու տիպի են՝ նրանք, ովքեր ունեն ուղեղ, բայց ոչ կրոն, և նրանք, ովքեր ունեն կրոն, բայց ոչ ուղեղ»։ Չնայած լինելով բեղմնավոր գրողներ, նրանց աշխատությունների չնչին մասն է պահպանվել, հիմնականում պահպանվել են առավել ուշ գրված իսլամական ապոլոգներում (խրատական բովանդակությամբ այլաբանական կարճ պատմվածքներ) և մեջբերումներում, որոնք փորձում էին հերքել դրանք։ Ոսկե դարի այլ նշանավոր ուսուցանողներ ունեին ռացիոնալիստական, ինչպես նաև աթեիստական գաղափարներ, չնայած հաշվի առնելով ներկայիս իսլամական աշխարհի գաղափարական մթնոլորտը և սակավաթիվ ապացույցները, որ փրկվել են այդ ժամանակաշրջանից, այս տեսակետը վիճելի է համարվում։

Եվրոպայում աթեիստական տեսակետերի ըմբռնումը հազվադեպ էր Վաղ միջին և միջին դարերում, մետաֆիզիկան և աստվածաբանությունը կրոնի հետ կապված դոմինանտ հետաքրքրութուններն էին։ Այնուամենայնիվ, այս ժամանակաշրջանում կային շարժումներ, որոնք նպաստեցին քրիստոնեական աստծո նկատմամբ այլակրոն պատկերացումների առաջացմանը, ներառյալ՝ բնության և աստծո ճանաչելիության մասին պատկերացումների։ Տարբեր անհատներ և խմբեր, որոնցից էին փիլիսոփաներ Հովհան Սկոտ Էրիուգենան,Դավիդ Դինանտը, Ամալրիկ Բենացին և «Ազատ ոգու եղբայրներ» շարժումը, պահպանեցին քրիստոնեական տեսակետերը՝ պանթեիստական միտումներով։ Նիկոլայ Կուզանացին հետևում էր Ֆիդեիզմի մի ուղղության, որը նա անվանում էր *docta ignorantia* («տգիտության իմացություն»), որը ենթադրում էր, որ աստված մարդու դասակարգումից վեր է, և այդպիսով մեր գաղափարները նրա մասին սահմանափակ են ենթադրություններ անելու համար։ Ուիլյամ Օկկամը ոգեշնչում էր հակամետաֆիզիկական միտումները՝ եզակի օբյեկտներին մարդու գաղափարների իր նոմինալիստական սահմանափակումներով և ենթադրում էր, որ աստվածային էությունը հնարավոր չէ ինտուիտիվ կամ ռացիոնալ ձևով հասկանալ։ Օկկամի հետևորդները, ինչպիսիք էին Ջոն Միրեկորտը և Նիկոլաս Օտրեկուրացին, հետագայում զարգացրին այս տեսակետը։ Արդյունքում հավատքի և բանականության բաժանումը ազդեցություն ունեցավ հետագայում ռադիկալ և ռեֆորմիստ աստվածաբանների վրա, որոնցից էին Ջոն Ուիկլիֆը, Յան Գուսը և Մարտին Լյութերը։

Վերածննդի դարաշրջանը մեծ աշխատանք է կատարել մտքի ազատության ոլորտի ընդլայման ուղղությամբ։ Մի շարք անհատներ, որոնցից էր Լեոնարդո դա Վինչին, փորձեր էին կատարում, որպեսզի կարողանան բացատրել և հակադարձել կրոնական հեղինակների փաստարկներին։

Այս ժամանակաշրջանի կրոնի և եկեղեցու այլ քննադատներից հատնի էին Նիկոլա Մաքիավելին, Բոնավենտյուր դե Պերիերը, Միշել դը Մոնտենը և Ֆրանսուա Ռաբլեն։

### Վաղ ժամանակակից շրջան

Պատմաբան Ջեֆրի Բլեյնին գրել է, որ Ռեֆորմացիան ճանապարհ հարթեց աթեիստների համար՝ հարձակվելով կաթոլիկ եկեղեցու իշխանության վրա, որը «աննկատորեն ոգեշնչեց այլ հեղինակներին՝ գրոհելու նոր բողոքական եկեղեցիների իշխանության վրա»։ Դեիզմի ազդեցությունը տարածվեց Ֆրանսիայում, Պրուսիայում և Անգլիայում։ Համաձայն Բլեյնիի՝ փիլիսոփա Բենեդիկտ Սպինոզան ժամանակակից դարաշրջանում հավանաբար «առաջին հայտնի «կիսաաթեիստն» էր, որ իրեն հայտարարեց քրիստոնեական երկրում»։ Սպինոզան հավատում էր, որ բնության օրենքները բացատրում են տիեզերքի աշխատանքը։ 1661թ․ նա հրապարակեց «Աստծո մասին կարճ տրակտատ» աշխատությունը։

Համաձայն ժամանակակից աղբյուրների՝ քրիստոնեության քննադատումը աստիճանաբար ավելի հաճախ դարձավ 17-րդ և 18-րդ դարերում, հատկապես Ֆրանսիայում և Անգլիայում, որտեղ այն սկսվեց համարվել կրոնի չարաշահում։ Որոշ բողոքական մտածողներ, օրինակ՝ Թոմաս Հոբսը, աջակցում էին մատերիալիստական փիլիսոփայությունը և թերահավատությունը գերբնական երևույթների նկատմամբ, մինչդեռ Սպինոզան ժխտում էր աստվածային նախախնամությունը՝ ի նպաստ պանենթեիստական նատուրալիզմի։ 17-րդ դարի վերջին դեիզմը սկսվեց բացահայտ ընդունվել մի շարք մտածողների կողմից, ինչպիսին է Ջոն Թոլանդը, որը սկիզբ դրեց «պանթեիստ» հասկացությանը։

Առաջին հայտնի բացահայտ աթեիստը գերմանացի կրոնական քննադատ Մատիաս Կնութզեն էր՝ 1674թ․-ին գրած 3 աշխատություններով։ Նրա կողմնակիցներն էին երկու բացահայտ աթեիստ գրողներ՝ նախկինում իեզուիտ լեհ Կասիմիր Լիշինսկին և 1720-ական թթ․ ֆրանսիացի քահանա Ժան Մելիեն։ 18-րդ դարի ընթացքում նրանց ուսմունքներին սկսեցին հետևել նաև այլ բացահայտ աթեիստ մտածողներ, ինչպիսիք էին Պոլ Անրի Հոլբախը, Ժակ Անդրե Նեժոնը և ալ ֆրանսիացի մատերիալիստներ։ Ջոն Լոքը, ընդհակառակը, չնայած լինելով հանդուրժողականության կողմնակից, կոչ էր անում իշխանություններին չհանդուրժել աթեիզմը, հավատալով, որ Աստծո գոյության ժխտումը կարող է քայքայել հասարակական կարգը և հանգեցնել քաոսի։

Փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումը զարգացրեց էմպիրիզմով հիմնավորված սկեպտիկ իմացաբանությունը, և Էմանուել Կանտի փիլիսոփայությունը խիստ կասկածի տակ դրեց մետաֆիզիկական գիտելիքի հնարավորությունները։ Երկու փիլիսոփաներն էլ փորձեցին ոչնչացնել բնական աստվածաբանության մետաֆիզիկական հիմնավորումները՝ քննադատելով Աստծո գոյության դասական փաստարկները։

Լյուդվիգ Ֆեյերբախի «Քրիստոնեության էությունը» աշխատությունը (1841) մեծ ազդեցութուն է ունեցել այնպիսի փիլիսոփաների վրա, ինչպիսիք են Էնգելսը, Մարքսը, Դեյվիդ Շտրաուսը, Նիցշեն, և Մաքս Սթիրները։ Նա համարում էր, որ աստված մարդու ստեղծածն է, իսկ կրոնական գործունեությունը՝ երազանքների կատարման ձև։ Դրա համար նա համարվում է ժամանակակից կրոնի մարդաբանության հայրը։
Բլեյնին նկատեց, որ, չնայած Վոլտերը հեղափոխության ժամանակ ընկալվել է որպես աթեիստական հայացքներ ունեցող, նա նաև կարծում էր, որ աստծո հանդեպ վախը խոչընդոտում է հետագա խառնաշփոթին՝ ասելով, որ եթե Աստված գոյություն չունենար, հարկավոր կլիներ նրան ստեղծել։ «Մտորումներ ֆրանսիական հեղափոխության մասին» (1790թ․) աշխատությունում Էդմոնդ Բյորկը դատապարտեց աթեիզմը՝ գրելով, որ «աթեիզմը գրական խարդավանք է, որը մի քանի տարի առաջ կանոնավոր կերպով ձևավորվել է՝ քրիստոնեական հավատքը կործանելու համար։ Այս օբյեկտը նրանք հետապնդում էին անբացատրելի եռանդով՝ չնայած մինչ այժմ դրանք բացահայտվել էին միայն աստվածապաշտական որոշ համակարգերի քարոզիչների մոտ․․․Այս աթեիստական հայրերը ունեն իրենց բնորոշ ֆանատիզմը»։ Բայց, Բյորկը նշում է, որ «մարդը իր էությամբ կրոնական կենդանի է» և «աթեիզմը դեմ է ոչ միայն մեր գաղափարին, այլև բնազդին և․․․դա չի կարող երկար գոյություն ունենալ»։

Պոլ Անրի Հոլբախը Ֆրանսիայի լուսավորության դարաշրջանի նշանավոր դեմքերից էր, որը ավելի շատ հայտնի էր իր աթեիզմով և մեծածավալ հակակրոնական աշխատություններով, որոնցից ամենահայտնին «Աթեիստների աստվածաշունչ» աշխատությունն է (1770), ինչպես նաև «Քրիստոնեությունը բացահայտված է»։ Ֆրանսիական հեղափոխության նպատակներից մեկը հոգևորականության վերակազմավորումն ու ենթակայության սահմանումն էր պետության նկատմամբ՝ հոգևորականների քաղաքացիական սահմանադրությամբ։ Այն իրականացնելու փորձերը հանգեցրին հակակլերիկալիստական բռնությանը և Ֆրանսիայից շատ հոգևորականների արտաքսմանը, որը տևեց մինչև Թերմիդորյան հեղաշրջումը։ Արմատական յակոբինիստները բռնազավթեցին իշխանությունը 1793թ․-ին, որից հետո սկսվեց «ահաբեկչական դարաշրջանը»։ Յակոբինիստները դեիստներ էին և ներկայացնում էին «գերագույն արարածի մշակույթը» որպես Ֆրանսիայի նոր պետական կրոն։ Ժակ Էբերին շրջապատող որոշ աթեիստներ փոխարենը ձգտել են հաստատել գաղափարի մշակույթը, որը իրենից ներկայացնում է աթեիստական կեղծ կրոնի ձև, որը երկրպագում էր գաղափարի աստվածուհուն։ Նապոլեոնի դարաշրջանը հետագայում ինստիտուցիոնալացրեց ֆրանսիական հասարակության աշխարհիկացումը։

19-րդ դարի 2-րդ կեսին աթեիզմի գաղափարախոսությունը տարածվեց ռացիոնալիստների և ազատ մտածող փիլիսոփաների շրջանում։ Այս ժամանակաշրջանի շատ նշանավոր գերմանացի փիլիսոփաներ ժխտում էին աստվածների գոյությունը և քննադատորեն էին վերաբերում կրոնին, որոնցից էին Լյուդվիգ Ֆոյերբախը, Արթուր Շոպենհաուերը, Մաքս Շտիրները, Կառլ Մարքս և Ֆրիդրիխ Նիցշեն։

Ջորջ Հոլիոկը վերջին մարդն էր (1842թ․), որ բանտարկվեց Մեծ Բրիտանիայում՝ աթեիստական համոզմունքներ ունենալու պատճառով։ Լոուն նշում է, որ նա, հնարավոր է, եղել է նաև հենց առաջին մարդը, ով բանտարկվել է այս մեղադրանքով։ Ըստ Ստեֆան Լոուի՝ հենց Հոլիոկն է ստեղծել «աշխարհիկություն» հասկացությունը։

### Սկսած 1990 թվականից

Աթեիզմը, հատկապես գործնական աթեիզմի տեսքով, 20-րդ դարում զարգացավ շատ հասարակություններում։ Աթեիզմի գաղափարը տարածում գտավ նաև այլ փիլիսոփայություններում․ դրանցից էին էքզիստենցիալիզմը, օբյեկտիվիզմը, աշխարհիկ մարդասիրությունը, նիհիլիզմը, անարխիզմը, տրամաբանական պոզիտիվիզմը,մարքսիզմը, ֆեմինիզմը և ընդհանուր գիտական և ռացիոնալիստական շարժումը։

1929թ․ԽՍՀՄ-ի «Ռազմական աթեիստների լիգա» ամսագրի շապիկը, որը պատկերում է Աբրահամյան կրոնների աստվածներին՝ տապալված կոմունիստական 5-ամյա պլանի կողմից։
Ի հավելումն, այդ ժամանակաշրջանում պետական աթեիզմ առաջացավ Արևելյան Եվրոպայում և Ասիայում, մասնավորապես ԽՍՀՄ-ում՝ Վլադիմիր Լենինի և Իոսիֆ Ստալինի իշխանության օրոք, և կոմունիստական Չինաստանում՝ Մաո Ցզե Դունի կառավարման օրոք։ Սովետական միությունում աթեիստական և հակակրոնական քաղաքականությունը ներառում էր բազմաթիվ օրենսդրական ակտեր, օրինակ՝ դպրոցներում կրոնական ուսուցման և մարտնչող աթեիստների միության արգելման մասին օրենքները։ Մաոյից հետո, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությունը մնաց աթեիստական և կարգավորեց, բայց չարգելեց կրոնի պրակտիկան Չինաստանի տարածքում։

Մինչդեռ Ջեֆրի Բլեյնին գրել է, որ երկրորդ աշխարհամարտի ամենադաժան ղեկավարները աթեիստներն ու աշխարհիկներն էին, որոնք թշնամացած էին հուդայականության և քրիստոնեության դեմ։ Ռիչարդ Մեդսենը նշել է, որ Հիտլերը և Ստալինը եկեղեցիները բացում և փակում էին քաղաքական նպատակով, և Ստալինը այդ ընթացքում մեղմացրեց իր դիրքորոշումը քրիստոնեության նկատմամբ, որպեսզի բարելավի հասարակության կողմից իր ռեժիմի ընդունումը պատերազմի ժամանակ։ Բլեքֆորդը և Շուկլենկը գրել են, որ «Սովետական միությունը անկասկած աթեիստական պետություն էր, և նույնը վերաբերում է նաև Մաոիստական Չինաստանին և 1770-ական թթ․ Կոլումբիայում Փոլ Փոթի «Կարմիր կխմերներ» ֆանատիկ ռեժիմին։ Դա, այնուամենայնիվ, չի նշանակում, որ այս տոտալիտար բռնապետության կողմից արված վայրագությունները աթեիստական համոզմունքների կամ կոմունիզմի համապատասխան ձևերի աթեիստական կողմերի արդյունքն են»։

Բրիտանացի փիլիսոփա Բերտրան Ռասել
Տրամաբանական պոզիտիվիզմը և սցիենտիզմը ճանապարհ հարթեցին նեոպոզիտիվիզմի, անալիտիկ փիլիսոփայության, ստրուկտուրալիզմի և նատուրալիզմի զարգացման համար։ Նեոպոզիտիվիզմը և անալիտիկ փիլիսոփայությունը անտեսեցին դասական ռացիոնալիզմը և մետաֆիզիկան՝ հօգուտ խիստ էմպիրիցիզմի և իմացաբանական նոմինալիզմի։ Կողմնակիցները, ինչպիսին էր Բերտրան Ռասելը, կտրականապես մերժում էին Աստծո գոյությունը։ Իր վաղ աշխատություններում Լյուդվիգ Վինգենշթայնը փորձում էր բաժանել մետաֆիզիկան և գերբնական լեզուն ռացիոնալ դատողությունից։ Այերը ենթադրում էր, որ կրոնական հայտարարությունները անիմաստ են և չհաստատված՝ նշելով իր՝ էմպիրիկ գիտությունների նկատմամբ հավատարմությունը։ Հետագայում Լիվի-Շտրաուսի կիրառական կառուցվածքաբանությունը հանգեցրեց նրան, որ մարդկային ն կրոնական լեզուն ժխտում էր նրա տրանսցենդենտալ իմաստը։ Ջոն Ֆինդլին և Ջոն Սմարթը պնդում էին, որ աստծո գոյությունը տրամաբանորեն անհրաժեշտ է։ Նատուրալիստները և մատերիալիստ (նյութապաշտ) մոնիստները, որոնցից էր Ջոն Դյուին, աշխարհը համարում էին ամեն ինչի հիմքը՝ ժխտելով Աստծո գոյությունը և հավերժականությունը։

### Այլ զարգացումներ

Այլ առաջնորդներ, որոնց թվում էր Հնդկաստանի նշանավոր աթեիստ առաջնորդ Պերիյար Ռամասամին, պայքարում էին Հինդուիզմի և Բրահմանիզմի դեմ՝ տարբեր խավերի և կրոնների միջև խտրականություն դնելու և մարդկանց բաժանելու համար։ Սա առաջ է քաշվել 1956թ․-ին, երբ նա կազմակերպեց հինդուիստական աստծո համեստ կերպարով արձանի տեղադրումը և արեց աթեիստական հայտարարություն։

Աթեիստ Վաշտի Մաքքոլումը 1948թ․ հայցվոր էր Գերագույն դատարանում, ինչի արդյունքում դադարեցվեց ԱՄՆ-ի հանրային դպրոցներում կրոնի ուսանումը։ Մադալին Մյուրեյը ամերիկացի հավանաբար ամենաազդեցիկ աթեիստն էր․ նա 1963թ․ հայց ներկայացրեց Գերագույն դատարան, ինչի արդյունքում հանրային դպրոցներում պարտադիր աղոթքը վերացվեց։ 1966թ․ «Թայմ» ամսագրում տպագրվեց այսպիսի հարց՝ «Աստված մահացե՞լ է»՝ ի պատասխան Աստծո մահ աստվածաբանական շարժման՝ նշելով, որ հակակրոնական իշխանությունների ներքո ապրող ամբողջ մարդկության գրեթե կեսը և միլիոնավոր մարդիկ Աֆրիկայում, Ասիայում և Հարավային Ամերիկայում անտեղյակ են աստվածաբանության քրիստոնեական տեսակետերից։ «Ազատություն կրոնից» հիմնադրամը ստեղծվել է Էննի Նիկոլ Գեյլորի և նրա դստեր Էննի Լաուրա Գեյլորի կողմից 1976թ․ ԱՄՆ-ում (պետականորեն բացել է 1978թ․ին)։ Այն նպաստել է եկեղեցու և պետության բաժանմանը։ .

Բեռլինի պատի փլուզումից հետո ակտիվ հակակրոնական վարչակարգերի թիվը աստիճանաբար նվազեց։ 2006թ․-ին Պյու հետազոտական կենտրոնից Թիմոթի Շահը նկատեց մեկ ընդհանուր միտում բոլոր հիմնական կրոնական խմբերում, որը ենթադրում էր, որ «աստծո և հավատքի վրա հիմնված շարժումները առավել վստահություն և ազդեցություն ունեն՝ ի դեմս աշխարհիկ շարժումների և գաղափարախոսությունների»։ Այնուամենայնիվ, Փոլ Գրեգորին և Ֆիլ Զակերմանը սա միֆ էին համարում և ենթադրում էին, որ այժմյան իրավիճակը առավել բարդ է։

2010թ․ հարցման արդյունքում պարզվեց, որ նրանք, ովքեր իրենց ներկայացնում են աթեիստ կամ ագնոստիկ, ավելի շատ են տեղեկացված կրոնից, քան հավատքի հետևորդները։ Անհավատները առավել շատ են պատասխանել պրոտեստանտների և կաթոլիկ հավատքի մասին հարցերին։ Միայն մորմոնական և հրեական կրոնի հետևորդներն են պատասխանել նույնչափ հարցերի, ինչքան աթեիստները և ագնոստիկները։

2012թ․ առաջին «Կանայք աշխարհիկության մեջ» կոնֆերանսը տեղի ունեցավ Վիրժինիա նահանգի Արլինգտոն շրջանում։ Աշխարհիկ կին հասկացությունը ձևավորվել է 2012թ․՝ որպես ազգային կազմակերպություն կրոն չունեցով կանանց համար։ Աթեիստ ֆեմինիստների շարժումը աթեիստական շարժման հետ մեկտեղ աստիճանաբար նաև վերածվեց սեռային խտրականության և սեռական բռնության դեմ պայքարի։ 2012թ․ օգոստոսին Ջեննիֆեր Մաքքրեյթը հիմք դրեց աթեիստական շարժման՝ հայտնի Աթեիզմ պլյուս անունով կամ Ա+, որը «ուներ թերահավատություն ամեն ինչի նկատմամբ, ներառյալ՝ սոցիալական հարցերը, ինչպիսիք են սեքսիզմը, ռասիզմը, աղքատությունը և հանցագործությունները»։

2013թ․ ամերիկյան կառավարության կողմից առաջին աթեիստական հուշարձանը կանգնեցվեց Բրադֆորդի դատարանում, որն իրենից ներկայացնում էր 1500 ֆունտ գրանիտե նստարան և վրան քաղվածքներ՝ գրված Թոմաս Ջեֆֆերսոնի, Բենջամին Ֆրանկլինի և Մադալին Մյուրրեյի կողմից։

### Նոր աթեիզմ

«Աթեիզմի չորս ձիավորները» (ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, ձախ կողմի վերևից)՝ Ռիչարդ Դոքինզ, Քրիստոֆեր Հիթչենս, Դենիել Դեննեթ և Սեմ Հարրիս։«Նոր աթեիզմը» անվանում է, որ տրվել է վաղ 21-րդ դարում աթեիստ գրողների շարժմանը, որոնք պաշտպանում էին այն տեսակետը, որ «կրոնը չպետք է ուղղակի հանդուրժվի, այլ պետք է հակադարձվի և քննադատվի ռացիոնալ փաստարկներով»։ Շարժումը հիմնականում ասոցացվում է Սեմ Հարրիսի, Դենիել Դեննեթի, Ռիչարդ Դոքինզի, Վիկտոր Սթենջերի, Քրիստափոր Հիթչենսի և որոշ չափով Այան Հիրսի Ալիի հետ։ Այս հեղինակների կողմից մի քանի լավ վաճառված գրքեր, հրատարակված 2004-ից 2007թթ․ ընթացքում, հիմքեր ստեղծեցին «նոր» աթեիզմի մասին քննարկումների տարածման համար։

Ամենավաճառված գրքերում կային կրոնից ոգեշնչված 2001թ․ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական գործողությունների և Սիեթլի բացահայտման ինստիտուտի կողմից մասնակի հաջողված փորձերի մասին՝ փոխելու ամերիկյան գիտական պլանը և ներառելու տարբեր ստեղծագործողների մտքերը՝ Ջորջ Բուշի կողմից 2005թ․ արված գաղափարների հետ մեկտեղ, որոնք մեջբերվում էին այնպիսի հեղինակների կողմից, ինչպիսիք էին Հարրիսը, Դեննեթը, Դոքինզը, Սթենջերը և Հիթչենսը՝ որպես առավել աշխարհիկ հասարակության վերածվելու անհրաժեշտության ապացույց։

## Ժողովրդագրություն

Ամբողջ աշխարհի աթեիստների և ագնոստիկների ժողովրդագրությունը (2007):
Դժվար է ճշգրիտ հաշվարկել ամբողջ աշխարհի ընդհանուր աթեիստների թիվը։ Կրոնական թեմաներով հարցվողները հնարավոր է սխալ ընկալեն «աթեիզմ» հասկացությունը կամ չտարբերեն աթեիզմն ու ոչ կրոնական հավատալիքները և ոչ թեիստական կրոններն ու հոգևոր համոզմունքները։ Հինդուիստ աթեիստները կարող են ներկայանալ որպես հինդուիստ՝ չնայած միևնույն ժամանակ լինելով աթեիստ։ 2010թ․ բրիտանական հանրագիտարանում հրապարակված հարցման համաձայն՝ աշխարհի բնակչության 9․6%-ը ոչ կրոնական է, իսկ 2%-ը՝ աթեիստ, որոնց մեծամասնությունը ապրում է Ասիայում։ Թիվը չի ներառում նրանց, ովքեր հետևում են աթեիստական կրոնների, որոնցից է Բուդդայականությունը։ Միջին տարեկան փոփոխությունը աթեիստների թվում 2000-ից 2010թթ․ կազմել է -0․17%։ Լայն գնահատմամբ ամբողջ աշխարհում նրանց թիվը, ովքեր ունեն աստծո հանդեպ հավատի բացակայություն, տատանվում է 500 միլիոնից 1,1 միլիարդի սահմաններում։

«Գելլափ Ինթերնեյշնլ» ասոցիացիայի ուսումնասիրությունների համաձայն՝ 2012թ․ հարցվածներից «համոզված աթեիստ» են 13%-ը, 2015թ․՝ 11%-ը և 2017թ․՝ 9%-ը։ 2012թ․ հարցվածների մեջ ամենաշատ «համոզված աթեիստներ» ունեցող երկրների տասնյակում են Չինաստանը (47%), Ճապոնիան (31%), Չեխիան (30%), Ֆրանսիան (29%), Հարավային Կորեան (15%), Գերմանիան (15%), Նիդեռլանդները (14%), Ավստրիան (10%), Իսլանդիան(10%), Ավստրալիան (10%) և Իռլանդիայի Հանրապետությունը (10%)։

### Եվրոպա

Կրոնական ոչ մի ճյուղի չհարող մարդկանց տոկոսային թվաքանակը եվրոպական երկրներում (2010):
Ըստ 2010թ․ Եվրոբարոմետրի հարցման՝ հարցվածներից նրանք, ովքեր համաձայն էին «դուք չեք հավատում որևէ ոգու, Աստծո կամ կյանքի ուժի գոյությանը» պնդմանը, բարձր ցուցանիշներ էին գրանցվել Ֆրանսիայում (40%), Չեխիայում (37%), Շվեդիայում (34%), Նիդեռլանդներում (30%) և Էստոնիայում (29%), միջին ցուցանիշներ՝ Գերմանիայում (27%), Բելգիայում (27%), Մեծ Բրիտանիայում (25%), ցածր ցուցանիշներ՝ Լեհաստանում (5%), Հունաստանում (4%), Կիպրոսում (3%), Մալթայում (2%) և Ռումինիայում (1%), իսկ ընդհանուր ԵՄ-ում՝ 20%։ 2012թ․ խտրականության ուղղութամբ Եվրոբարոմետրի՝ ԵՄ տարածքում կատարած հարցման արդյունքում՝ հարցվածների 16%-ը իրենց համարում են անհավատներ կամ ագնոստիկներ, իսկ 7%-ը՝ աթեիստներ։

Ըստ Պյու հետազոտական կենտրոնի 2012թ․ հարցման՝ ոչ կրոնականները (ներառյալ ագնոստիկները և աթեիստները) կազմել են եվրոպացիների 18%-ը։ Նույն հարցման համաձայն՝ նրանք մեծամասնություն են կազմում եվրոպական ընդամենը երկու երկրում՝ Չեխիա (75%) և Էստոնիա (60%)։

### Ասիա

Կան ևս չորս երկիր, որտեղ ոչ կրոնականները կազմում են բնակչության մեծամասնությունը՝ Հյուսիսային Կորեա (71%), Ճապոնիա (57%), Հոնկոնգ (56%) և Չինաստան (52%)։

### Ավստրալիա

Ավստրալիայի վիճակագրության բյուրոյի համաձայն՝ ավստրալիացիների 30%-ը «չունի կրոն»․ ցուցանիշի մեջ ներառված են նաև աթեիստները։

2013թ․ մարդահամարի արդյունքում պարզվել է, որ նորզելանդացիների 42%-ը հայտնել է, որ կրոն չունի՝ 30%-ով ավելի, քան 1991թ․-ին, ընդ որում՝ նրանց մեջ տղամարդկանց թիվը գերազանցում էր։

### Ամերիկայի Միացյալ նահանգներ

Ըստ 2014թ․ Համաշխարհային արժեքների հետազոտության՝ ամերիկացիների 4.4%-ը ներկայացել է աթեիստ։ Այնուամենայնիվ, նույն հարցումը ցույց է տվել, որ ընդհանուր հարցվողների 11.1%-ը «ոչ» է պատասխանել այն հարցին, թե արդյոք հավատում են աստծուն։ 1984թ․ այս նույն ցուցանիշները եղել են համապատասխանաբար 1.1% և 2.2%: Պյու հետազոտական կենտրոնի 2014թ․ զեկույցի համաձայն՝ ԱՄՆ-ի չափահաս բնակչության 3.1%-ը ներկայացել են որպես աթեիստ՝ 1.6%-ով բարձր, քան 2007թ․-ին, իսկ 13.6%-ը՝ ոչ կրոնական։ 2015թ․ ընդհանուր սոցհարցման համաձայն՝ աթեիստների և ագնոստիկների թիվը ԱՄՆ-ում մնացել է համեմատաբար նույնն է մնացել վերջին 23 տարիների ընթացքում՝ 1991թ․ սկսած միայն 2%-ն է ներկայացել աթեիստ և 4%-ը ագնոստիկ և 2014թ․ միայն 3%-ը աթեիստ և 5%-ը ագնոստիկ։

#### Ոչ կրոնական

Ամերիկյան ընտանեկան հարցման համաձայն՝ 34%-ը ոչ կրոնական են պարզվել 2017թ․ (23% «մասնավորապես ոչինչ», 6%-ը՝ ագնոստիկ, 5%-ը՝ աթեիստ)։ Ըստ Պյու հետազոտական կենտրոնի՝ 2014թ․ ամերիկյան բնակչության 22․8%-ը չունի կրոն՝ ներառյալ աթեիստները (3.1%) և ագնոստիկները (4%)։ Կրոնի հետազոտման հանրային ինստիտուտի կատարած հարցման համաձայն՝ բնակչության 24%-ը ոչ կրոնական են․ աթեիստները և ագնոստիկները միասին կազմում են այս ցուցանիշի մեկ քառորդը։

### Արաբական աշխարհ

Վերջին տարիներին աթեիզմի ցուցանիշները արաբական աշխարհում էականորեն աճել են։ Տարածաշրջանի խոշոր քաղաքներում, ինչպիսին է Կահիրեն, աթեիստները հավաքույթներ են կազմակերպում սրճաններում, ինչպես նաև ակտիվ են սոցիալական կայքերում՝ չնայած բռնապետական կառավարության ճնշումներին։ 2012թ․ Գելլափ Ինթերնեյշնլը պարզել է, որ Սաուդյան Արաբիայի բնակիչների 5%-ը իրենց համարում է «համոզված աթեիստ»։ Այնուամենայնիվ, շատ քիչ երիտասարադներ իրենց ընկերական շրջապատում ունեն աթեիստներ։ Մի ուսումնասիրության համաձայն՝ այդ ցուցանիշը 1% է կազմում Մարոկկոյում, Եգիպտոսում, Սաուդյան Արաբիայում և Հորդանանում, 3-ից 7%՝ ԱՄԷ-ում, Բահրեյնում, Քուվեյթում և Պաղեստինում։ Երբ հարց է ուղղվել, թե արդյոք նրանք տեսել կամ լսել են որոշակի ինֆորմացիա աթեիստների մասին իրենց բնակավայրում, համայնքում կամ շրջապատում, բոլոր երկրները միասին մոտ 3-ից 8%-ն է դրական պատասխան տվել։ Բացառություն է կազմել ԱՄԷ-ն՝ 51% ցուցանիշով։

### Կրթություն և բարեկեցություն

Ուսումնասիրությունները նշում են Ամերիկայում կրթական մակարդակի և աշխարհիկության, այդ թվում՝ աթեիզմի միջև դրական փոխհարաբերությունների մասին։ Համաձայն էվոլյուցիոն հոգեբան Նիգել Բարբերի՝ աթեիզմը ծաղկում է ապրում այն վայրերում, որտեղ մարդիկ իրենց տնտեսապես անվտանգ են զգում, հիմնականում՝ Եվրոպայի ժողովրդավարական երկրներում, քանի որ առավել քիչ անհստակություն կա ապագայի նկատմամբ՝ սոցիալական ապահովության, ավելի լավ առողջապահական ծառայությունների պայմաններում, ինչը հանգեցնում է կյանքի բարձր որակի և կյանքից ավելի շատ սպասելիքների։ Դրան հակառակ՝ թույլ զարգացած երկրներում ըստ էության աթեիստներ չկան։

2008թ․ ուսումնասիրողները եկան այն եզրահանգման, որ մտավոր կարողությունների բարձր մակարդակը Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում բացասականորեն է ազդում կրոնական հավատների տարածման վրա։ 137 երկրների օրինակով ազգային IQ-ի և Աստծո նկատմամբ անհավատության միջև հարաբերությունը կազմել է 0․60։ Նիգել Բարբերը նշում է, որ պատճառը, որ աթեիստները ավելի խելացի են, քան կրոն ունեցողները բացատրվում է սոցիալական, բնապահպանական և բարեկեցության գործոններով, որոնք հանգեցնում են նաև կրոնական հավատի կորստին։ Նա կասկածում էր, որ կրոնը հանգեցնում է հիմարացման, չնայած այն հանգամանքին, որ եղել են մտավոր բարձր կարողություններ ունեցող մարդիկ, որոնք կրոնական են եղել, բայց նա ասում էր, որ հնարավոր է, որ բարձր ինտելեկտը բերում է անհավանական կրոնական հավատալիքների մերժմանը, և, որ բարձր մտավոր կարողությունների և կրոնական հավատալիքների միջև իրավիճակը շատ բարդ է։

2017թ․ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ի համեմատ կրոնասեր անհատների՝ աթեիստները ավելի բարձր մտավոր հնարավորություններ ունեն և կարծես տարբերությունը կապված չէ սոցիալ-ժողովրդագրական այնպիսի գործոնների հետ, ինչպիսիք են տարիքը, կրթությունը և ծագման երկիրը։

### Վերաբերմունք աթեիզմին

Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ ամբողջ աշխարհում վատ են վերաբերում աթեիստներին։ Ոչ աթեիստները դիտում են աթեսիտներին որպես անբարոյական վարքագիծ դրսևորողների՝ սկսած զանգվածային սպանություններից մինչև ռեստորաններում չվճարելը։ 2016թ․ Պյուի հետազոտական կենտրոնի արված հայտարարության համաձայն՝ ֆրանսիացիների 15%-ը, ամերիկացիների 45%-ը և ինդոնեզիացիների 99%-ը հավատում են, որ անձը պետք է հավատա աստծուն, որպեսզի համարվի բարոյական։ Պյուն հետագայում նկատեց, որ ԱՄՆ-ի կրոնական հարցումներում աթեիստները և մուսուլմանները ամենացածր վարկանիշն ունեն խոշոր կրոնների մեջ, երբ գնահատում են իրենց վերաբերմունքը այլ կրոնների նկատմամբ։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* An Enquiry Concerning Human Understanding by David Hume
* Dialogues Concerning Natural Religion by David Hume
* The Necessity of Atheism by David Marshall Brooks
* An Atheist Manifesto by Joseph Lewis
* Flew, Antony (1976). *The Presumption of Atheism, and other Philosophical Essays on God, Freedom, and Immortality*. New York: Barnes and Noble.
* Flint, Robert (1903). *Agnosticism: The Croall Lecture for 1887–88*. William Blackwood and Sons. OL 7193167M.
* Flynn, Tom, ed. (2007 թ․ հոկտեմբերի 25). «The new encyclopedia of unbelief». *The New Encyclopedia of Unbelief*. Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-391-3. OL 8851140M.
* Harris, Sam (2005). *The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason*. W.W. Norton & Company.
* Harris, Sam (2006 թ․ սեպտեմբերի 19). *Letter to a Christian Nation*. Knopf. ISBN 978-0-307-27877-7. OL 25353925M.
* Harris, Sam (2006 թ․ ապրիլ). «The Myth of Secular Moral Chaos». *Free Inquiry*. **26** (3). ISSN 0272-0701. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 21-ին. alternate URL Արխիվացված 2015-02-24 Wayback Machine
* Hitchens, Christopher (2007). *god Is Not Great: How Religion Poisons Everything*. Random House. ISBN 978-0-7710-4143-3.
* Landsberg, Mitchell (2010 թ․ սեպտեմբերի 28). «Atheists, agnostics most knowledgeable about religion, survey says». *Los Angeles Times*. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 11-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 8-ին.
* Martin, Michael (1990). *Atheism: A Philosophical Justification*. Philadelphia: Temple University Press. ISBN 978-0-87722-642-0. OL 8110936M. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 9-ին.
* Martin, Michael, ed. (2006). *The Cambridge Companion to Atheism*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84270-9. OL 22379448M. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 25-ին.
* Nielsen, Kai (2013). «Atheism». *Encyclopædia Britannica*. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 25-ին.
* Oppy, Graham (2018). *Atheism and Agnosticism*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-55534-0.
* Rowe, William L. (1998). «Atheism». In Edward Craig (ed.). *Routledge Encyclopedia of Philosophy*. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-07310-3. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 9-ին.
* Russell, Bertrand (1957). *Why I am not a Christian, and other essays on religion and related subjects*. Simon and Schuster.
* Sartre, Jean-Paul (2001) [1946]. «Existentialism and Humanism». In Priest, Stephen (ed.). *Jean-Paul Sartre: Basic Writings*. London: Routledge. էջ 45. ISBN 978-0-415-21367-7.
* Sartre, Jean-Paul (2004) [1946]. «An existentialist ethics». In Gensler, Harry J.; Spurgin, Earl W.; Swindal, James C. (eds.). *Ethics: Contemporary Readings*. London: Routledge. էջ 127. ISBN 978-0-415-25680-3.
* Smith, George H. (1979). *Atheism: The Case Against God*. Buffalo, New York: Prometheus Books. ISBN 978-0-87975-124-1. LCCN 79002726. OL 4401616M.
* Stenger, Victor J. (2007). *God: The Failed Hypothesis—How Science Shows That God Does Not Exist*. Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-652-5.
* Stenger, Victor J. (2009 թ․ սեպտեմբերի 22). *The New Atheism: Taking a Stand for Science and Reason*. Prometheus. ISBN 978-1-59102-751-5. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 11-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 23-ին.
* Zdybicka, Zofia J. (2005). «Atheism» (PDF). In Maryniarczyk, Andrzej (ed.). *Universal Encyclopedia of Philosophy*. Vol. 1. Polish Thomas Aquinas Association. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 9-ին.

## Այլ գրականություն

* Berman, David (1990). *A History of Atheism in Britain: From Hobbes to Russell*. London: Routledge. ISBN 978-0-415-04727-2.
* Bradlaugh, Charles, Annie Besant and others. (1884) *The Atheistic Platform: 12 Lectures*. London: Freethought Publishing.
* Buckley, M.J. (1990). *At the Origins of Modern Atheism*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-04897-1.
* Bullivant, Stephen; Ruse, Michael, eds. (2013). *The Oxford Handbook of Atheism*. Oxford UP. ISBN 978-0-19-964465-0.
* Flew, Antony (2005). *God and Philosophy*. Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-330-2.
* Tom Flynn, ed. (2007). *The New Encyclopedia of Unbelief*. Buffalo, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-391-3.
* Gaskin, J.C.A., ed. (1989). *Varieties of Unbelief: From Epicurus to Sartre*. •New York: Macmillan. ISBN 978-0-02-340681-2.
* Germani, Alan (2008 թ․ սեպտեմբերի 15). «The Mystical Ethics of the New Atheists». *The Objective Standard*. **3** (3). Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ ապրիլի 28-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 9-ին.
* Harbour, Daniel (2003). *An Intelligent Person's Guide to Atheism*. London: Duckworth. ISBN 978-0-7156-3229-1.
* Harris, Sam (2007 թ․ հոկտեմբերի 2). «The Problem with Atheism». *The Washington Post*. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 24-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 9-ին.
* Howson, Colin (2011). *Objecting to God.* Cambridge: Cambridge University Press. 978-0-521-18665-0
* Jacoby, Susan (2004). *Freethinkers: A History of American Secularism*. Metropolitan Books. ISBN 978-0-8050-7442-0.
* Krueger, D.E. (1998). *What is Atheism?: A Short Introduction*. New York: Prometheus. ISBN 978-1-57392-214-2.
* Ledrew, S. (2012). «The evolution of atheism: Scientific and humanistic approaches». *History of the Human Sciences*. **25** (3): 70. doi:10.1177/0952695112441301.
* Le Poidevin, R. (1996). *Arguing for Atheism: An Introduction to the Philosophy of Religion*. London: Routledge. ISBN 978-0-415-09338-5.
* Mackie, J.L. (1982). *The Miracle of Theism: Arguments For and Against the Existence of God*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-824682-4.
* Maritain, Jacques (1952). *The Range of Reason*. London: Geoffrey Bles. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 7-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 15-ին.
* Martin, Michael (1990). *Atheism. A Philosophical Justification*. Philadelphia: Temple University Press. ISBN 978-0-87722-943-8.
* Michael Martin & Ricki Monnier, ed. (2003). *The Impossibility of God*. Buffalo, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-120-9.
* Michael Martin & Ricki Monnier, ed. (2006). *The Improbability of God*. Buffalo, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-381-4.
* McTaggart, John; McTaggart, Ellis (1930) [1906]. *Some Dogmas of Religion* (New ed.). London: Edward Arnold & Co. ISBN 978-0-548-14955-3.
* Nielsen, Kai (1985). *Philosophy and Atheism*. New York: Prometheus. ISBN 978-0-87975-289-7.
* Nielsen, Kai (2001). *Naturalism and Religion*. New York: Prometheus. ISBN 978-1-57392-853-3.
* Onfray, Michel (2007). *Atheist Manifesto*. New York: Arcade Publishing. ISBN 978-1-55970-820-3. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 9-ին.
* Oppy, Graham (2006). *Arguing about Gods*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-86386-5.
* Rafford, R.L. (1987). «Atheophobia—an introduction». *Religious Humanism*. **21** (1): 32–37.
* Robinson, Richard (1964). *An Atheist's Values*. Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-19-824191-1. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ ապրիլի 25-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 9-ին.
* Rosenberg, Alex (2011). *The Atheist's Guide to Reality: Enjoying Life Without Illusions.* New York: W.W. Norton & Co. 978-0-393-08023-0
* Russell, Paul (2013). «Hume on Religion». In Edward N. Zalta (ed.). *Stanford Encyclopedia of Philosophy*. Metaphysics Research Lab. Վերցված է 2013 թ․ նոյեմբերի 24-ին.
* Sharpe, R.A. (1997). *The Moral Case Against Religious Belief*. London: SCM Press. ISBN 978-0-334-02680-8.
* Shermer, Michael (1999). *How We Believe: Science, Skepticism, and the Search for God*. New York: William H Freeman. ISBN 978-0-7167-3561-8.
* Thrower, James (1971). *A Short History of Western Atheism*. London: Pemberton. ISBN 978-0-301-71101-0.
* Walters, Kerry (2010). *Atheism: A Guide for the Perplexed.* New York: Continuum. 978-0-8264-2493-8
* Whitmarsh, Tim. (2015), *Battling the Gods: Atheism in the Ancient World*
* Zuckerman, Phil (2010). *Society without God: What the Least Religious Nations Can Tell Us About Contentment*. NYU Press. ISBN 978-0-8147-9723-5.
* Zuckerman, Phil, ed. (2010). *Atheism and secularity*. Santa Barbara, California: Praeger. ISBN 978-0-313-35183-9.

## Արտաքին հղումներ

* Աթեիզմի մասին կրոնադարանում
* The New Atheists in *The Internet Encyclopedia of Philosophy*
* Atheism հոդվածը Curlie-ում (ըստ DMOZ-ի) – Includes links to organizations and websites.
* Religion & Ethics—Atheism at bbc.co.uk.
* Secular Web library – Library of both historical and modern writings, a comprehensive online resource for freely available material on atheism.
* The Demand for Religion – A study on the demographics of Atheism by Wolfgang Jagodzinski (University of Cologne) and Andrew Greeley (University of Chicago and University of Arizona)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աթեիզմ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 1, էջ 128)։*  |