# Գրիդիրոնի ֆուտբոլ

Քրիդրիոն ֆուտբոլ

|  |  |
| --- | --- |
| Ենթակատեգորիա | ֆուտբոլի տարատեսակներ |
| Ստեղծում | 1860s-ականներ |
| Ծագման երկիր | Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ |
| Ով է կիրառում | գրիդիրոն ֆուտբոլիստ |

**Գրիդիրոնի ֆուտբոլ** (անգլ.՝ Gridiron football), հայտնի է նաև որպես Հյուսիսամերիկյան ֆուտբոլ կամ Հյուսիսային Ամերիկայում` պարզապես ֆուտբոլ։ Թիմային սպորտաձևերի ընտանիք է, որը ծագել է ռեգբիից (և ֆուտբոլից՝ ընդլայնմամբ): Հիմնականում խաղացել են Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում։

Ամերիկյան ֆուտբոլն ֆուտբոլի աշխարհում ամենահայտնի ձևն է։ Այլ տեսակներ են ասպարեզային ֆուտբոլը, դրոշակային ֆուտբոլը և սիրողական խաղերը, ինչպիսիք են դիպչող և փողոցային ֆուտբոլը: Ֆուտբոլը խաղում են պրոֆեսիոնալ, քոլեջային, ավագ դպրոցի, կիսապրոֆեսիոնալ և սիրողական մակարդակներում:

Այս սպորտաձևերը ծագել են 19-րդ դարում։ Սկզբում ամերիկյան և կանադական ֆուտբոլը զարգացել են միմյանց հետ զուգահեռ (բայց անկախ)։ «Ֆուտբոլ» անունով հայտնի խաղի արմատները սկիզբ են առել Հարվարդի և ՄաքԳիլի համալսարանների միջև 1874 թվականի խաղից, որից հետո ամերիկյան դպրոցը ընդունել է կանադական դպրոցի ավելի ռեգբիին նման կանոնները:

Ժամանակի ընթացքում կանադական թիմերը ընդունել են խաղի ամերիկյան տարբերակի առանձնահատկությունները և հակառակը։ Երկու տեսակներն էլ տարբերվում են մյուս ֆուտբոլային մարզաձևերից։

Այս մարզաձևի միջազգային կառավարող մարմինը Ամերիկյան ֆուտբոլի միջազգային ֆեդերացիան է (IFAF): Չնայած կազմակերպությունն իր բոլոր միջազգային մրցումները անցկացնում է ամերիկյան կանոններով, այն օգտագործում է խաղի այնպիսի սահմանում, որը բավականաչափ լայն է, որպեսզի իր հովանու ներքո ներառի նաև կանադական ֆուտբոլը: Կանադական ֆուտբոլի կառավարող մարմինը՝ «Ֆուտբոլ Կանադան», IFAF-ի անդամ է:

## Ստուգաբանություն

Ամերիկյան ֆուտբոլի դաշտի 1904 թվականի դիագրամ։ Այս ժամանակահատվածում գծեր էին նկարվում դաշտի երկայնքով, ինչպես նաև լայնությամբ՝ ստեղծելով ցանցային նախշ։
Սպորտաձևը սովորաբար հայտնի է որպես պարզապես «ֆուտբոլ» այն երկրներում, որտեղ այն ծագել է, անկախ տեսակից: Եվրոպայում այս մարզաձևը հայտնի է որպես «ամերիկյան ֆուտբոլ», քանի որ «ֆուտբոլ» բառը սովորաբար վերաբերում է ասոցիացիոն ֆուտբոլին («soccer»)։ Տարբեր աղբյուրներ օգտագործել են «Հյուսիսամերիկյան ֆուտբոլ» տերմինը, երբ քննարկում են ամերիկյան և կանադական խաղերը միասին, սակայն այս տերմինը բավականին հազվադեպ է հանդիպում: Ամերիկյան ֆուտբոլի միջազգային ֆեդերացիան (IFAF) օգտագործել է «ամերիկյան ֆուտբոլ» տերմինը՝ ներառյալ կանադական ֆուտբոլը և այլ տարատեսակներ:

Երկու մարզաձևերն էլ երբեմն հայտնի են նաև որպես «գրիդիրոն ֆուտբոլ»: Անվանումը ծագել է սպորտաձևի մի ժամանակ բնորոշ խաղադաշտից. ամերիկյան և կանադական ֆուտբոլի սկզբնական դաշտերը նշված են եղել դաշտի լայնության և երկարության երկայնքով զուգահեռ գծերի շարքով, որոնք ստեղծել են խաչաձև գծերով խոհարարական գրիդիրոնի նմանվող ցանցային նախշ: 1920 թվականին ցանցային համակարգը հրաժարվել է՝ հօգուտ այսօր օգտագործվող յարդային գծերի և հեշտ նշանների համակարգի։ Ավստրալիայում ամերիկյան ֆուտբոլը հաճախ անվանում են «գրիդիրոն» կամ (ավելի պաշտոնական համատեքստերում) «ամերիկյան ֆուտբոլ», քանի որ «ֆուտբոլը» սովորաբար վերաբերում է ավստրալիական կանոններով ֆուտբոլին։ Ավստրալիայում ամերիկյան ֆուտբոլի կառավարող մարմինը Գրիդիրոն Ավստրալիան է։

## Պատմություն

Այս սպորտաձևը զարգացել է 19-րդ դարում Հյուսիսային Ամերիկայում խաղացված ոչ պաշտոնական խաղերից։ Սկզբնական խաղերն ունեցել են բազմազան տեղական կանոններ և ընդհանուր առմամբ նման են եղել ժամանակակից ռեգբիի և ֆուտբոլի կանոններին։ Գրիդիրոնային ֆուտբոլի ամենավաղ գրանցված դեպքը տեղի է ունեցել Տորոնտոյի համալսարանական քոլեջում` 1861 թվականի նոյեմբերին։

Ավելի ուշ՝ 1860-ականներին, համալսարանների թիմերը սկսել են խաղալ իրար դեմ, ինչը հանգեցրել է ավելի ստանդարտացված կանոնների և քոլեջի ֆուտբոլի ստեղծմանը: Մինչդեռ մի քանի ամերիկյան դպրոցներ ընդունել են Անգլիական ֆուտբոլի ասոցիացիայի ֆուտբոլի կանոնների վրա հիմնված կանոններ, Հարվարդի համալսարանը պահպանել է իր ավանդական «խաղը տանելու» սկզբունքը: Միևնույն ժամանակ, Մոնրեալի ՄաքԳիլի համալսարանը օգտագործել է ռեգբիի միության վրա հիմնված կանոններ: 1874 թվականին Հարվարդը և ՄաքԳիլը կազմակերպել են երկու խաղ՝ օգտագործելով միմյանց կանոնները: Հարվարդը հավանել է ՄաքԳիլի ռեգբիի ոճի կանոնները և ընդունել դրանք։ Իր հերթին, դրանք օգտագործվել են, երբ Հարվարդի և Եյլի համալսարանները 1875 թվականին խաղացել են իրենց առաջին միջհամալսարանական սպորտային խաղը, որից հետո ռեգբիի ոճի կանադական խաղը ընդունվել է Եյլի խաղացողների և Փրինսթոնի համալսարանների հանդիսատեսի կողմից։ Խաղի այս տարբերակը հետագայում խաղացվել է ԱՄՆ մի քանի այլ քոլեջների միջև հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում։

Ամերիկյան ֆուտբոլի թիմերն ու կազմակերպությունները հետագայում ընդունել են նոր կանոններ, որոնք տարբերակել են խաղը ռեգբիից։ Այս վաղ նորարարություններից շատերը Ուոլտեր Քեմփի աշխատանքն են, այդ թվում՝ սպորտաձևի մարտական ​​գիծը և շրջափուլերի համակարգը։ Մեկ այլ հետևանքային փոփոխություն է եղել 1906 թվականին առաջային փոխանցման կիրառումը, որը թույլ է տվել քվոթերբեքին գնդակը նետել խաղադաշտի գծից այն կողմ՝ ընդունողին։ Կանադական ֆուտբոլը տասնամյակներ շարունակ նման է եղել ռեգբիին։ Տարիների ընթացքում սպորտաձևն ընդունել է ավելի ամերիկանացված կանոններ, չնայած այն պահպանել է իր որոշ պատմական առանձնահատկություններ, այդ թվում՝ 110 յարդ (100 մ) դաշտ, 12 խաղացողից բաղկացած թիմեր և չորսի փոխարեն երեք շրջափուլ։ Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում, երբ Քեմփը մշակել է ամերիկյան ֆուտբոլի կանոնները, կանադական խաղը զարգացել է նույն ձևով (բայց առանձին) ամերիկյան խաղից. Բըրնսայդի կանոնները կարևոր դեր են խաղացել ժամանակակից խաղի շատ կանոնների հաստատման գործում։

## Տարբերակներ

* Ամերիկյան ֆուտբոլն այս մարզաձևերից ամենատարածվածն ու լայնորեն հայտնին է։ Սկզբնական շրջանում այն ավելի սերտորեն է կապված եղել ռեգբիի հետ, մինչև 1880 թվականին Քեմփի կողմից ստեղծված տարբեր կանոնների փոփոխությունները։ Այն խաղում են տասնմեկ խաղացողով մեկ կողմում, չորս շրջափուլով 100 յարդ (91 մ) դաշտում։ Գլխավոր պրոֆեսիոնալ լիգան՝ Ֆուտբոլի ազգային լիգան (NFL), ունի իր սեփական կանոնների գիրքը։ Քոլեջի ֆուտբոլի ծրագրերը սովորաբար խաղացել են NCAA ֆուտբոլի կանոններով և մեկնաբանություններում սահմանված կոդով. քոլեջի ֆուտբոլի կառուցվածքում կա սպրինտ ֆուտբոլ, խաղի մի տարբերակ, որը խաղում են միայն այն խաղացողները, ովքեր կշռում են միջին քոլեջի ուսանողից պակաս։ Ավագ դպրոցները սովորաբար հետևել են պետական ​​ավագ դպրոցների ասոցիացիաների ազգային ֆեդերացիայի (NFHS) կողմից հրապարակված կանոններին և մեկնաբանություններին, չնայած որոշ նահանգներ հետևել են NCAA կոդին ավագ դպրոցների խաղերի համար։ Երիտասարդական խաղերը (ավագ դպրոցի տարիքից ցածր) սովորաբար հետևել են NFHS կոդին՝ փոփոխություններով։ Մեծահասակ կիսապրոֆեսիոնալները, այլընտրանքային և անչափահաս պրոֆեսիոնալները, սիրողականները, դիպչող, դրոշակավոր խաղացողները և այլն կարող են հետևել այս կոդերից որևէ մեկին կամ օգտագործել իրենց սեփական կանոնները: Չնայած խաղի մեծ մասը նույնն է այս երեք կոդերի միջև, կանոնների աննշան տարբերությունները կարող են հանգեցնել խաղի մեծ տարբերությունների: Տարբերություններից շատերը տույժերի կիրառման և խախտումների սահմանումների մեջ են:

Էդմոնտոնի «Կոմոնվելթ» մարզադաշտը, որտեղ ընթացել է Կանադայի ֆուտբոլի լիգայի խաղը
* Կանադական ֆուտբոլը խաղացվել է բացառապես Կանադայում: Այն սկզբնապես ավելի սերտորեն կապված է եղել ռեգբիի հետ, մինչև 1903 թվականի Բըրնսայդի կանոնների ընդունումը (որպես այդպիսին, չնայած իրենց նմանություններին, ժամանակակից ամերիկյան և կանադական ֆուտբոլի ձևերը մշակվել են միմյանցից առանձին). առաջ անցումը Կանադայում ընդունվել է 1929 թվականին: Խաղը խաղում են 110 յարդ (100 մ) դաշտում, ունի երեք շրջափուլ և տասներկու խաղացող յուրաքանչյուր կողմում: Կանադական խաղը նաև ներառում է մեկ միավորանոց «սինգլ» (պաշտոնապես կոչվում է «կարմիր»)՝ վերջնական գոտում կամ դրա միջով հարվածված և ընդունող թիմի կողմից չվերադարձված գնդակի համար: Ինչպես ամերիկյան խաղը, Կանադական ֆուտբոլի լիգան և U Sports-ը երկուսն էլ ունեն իրենց սեփական կանոնագրքերը, չնայած որ ընդհանուր առմամբ տարբերությունները ավելի քիչ են, քան իրենց ամերիկյան գործընկերների միջև:
* Ինը, ութ և վեց հոգանոց ֆուտբոլը գրիդիրոն ֆուտբոլի տարատեսակներ են, որոնք խաղում են ավելի քիչ խաղացողներով: Դրանք խաղում են նույն քանակությամբ շրջափուլերով (հաճախ 15 յարդ [14 մ] պահանջով՝ նոր շրջափուլերի համար, ի տարբերություն այլ կանոնակարգերի 10-ի), ավելի քիչ հարձակվողական գծի խաղացողներով և 80 յարդ (73 մ) դաշտով: Այս խաղերը սովորաբար հիմնված են եղել ավագ դպրոցի կանոնագրքերի վրա։ Կանադական ֆուտբոլի նմանատիպ փոքր կազմով տարբերակներ խաղում են նաև Կանադայի գյուղական վայրերում: Յոթ հոգանոց ֆուտբոլի ձևաչափերը երբեմն ունեցել են հարմարեցումներ, այդ թվում՝ կիսապրոֆեսիոնալ Ամերիկյան 7-ականների ֆուտբոլային լիգան և փակ երկրպագուների կողմից վերահսկվող ֆուտբոլը:
* Փակ ֆուտբոլը խաղում են հատուկ կանոններով։ Դրանք սովորաբար կիսում են ասպարեզները բասկետբոլի կամ հոկեյի թիմերի հետ։ Այն խաղում են 50 յարդ (46 մ) դաշտում՝ սովորաբար յուրաքանչյուր կողմում ութ խաղացողով։ Նմանատիպ խաղեր խաղացել են 1902 և 1932 թվականներին, որտեղ օգտագործել են կրճատված դաշտ, բայց հետևել են բացօթյա ստանդարտին՝ 11 խաղացող յուրաքանչյուր կողմում։ Այնուամենայնիվ, փակ ֆուտբոլը ժողովրդականություն չի վայելել մինչև Ջեյմս Ֆ. Ֆոսթերի սեփական տարբերակը՝ արենային ֆուտբոլը, որը դեբյուտ է արել 1986 թվականին և սահմանել այսօրվա փակ լիգաների չափանիշների մեծ մասը։ Քանի որ գրեթե բոլոր փակ լիգաները շահույթ հետապնդող պրոֆեսիոնալ լիգաներ են, յուրաքանչյուր լիգա ունի իր սեփական կոդը։
* Դրոշակային ֆուտբոլը ամերիկյան ֆուտբոլի մի տարբերակ է, որտեղ խաղացողներին գետնին տապալելու փոխարեն, պաշտպանական թիմը պետք է հեռացնի դրոշը կամ դրոշի գոտին գնդակի կրողից («դրոշը հանել»)՝ շրջափուլն ավարտելու համար: Դրոշակային ֆուտբոլի հատուկ կանոնները մեծապես տարբերվում են լիգաներից լիգա, չնայած բոլորն էլ ունեն ավանդական ամերիկյան ֆուտբոլի կանոնների կրկնօրինակումը։ Դրոշակային ֆուտբոլը լինելու է օլիմպիական մարզաձև 2028 թվականի օլիմպիական խաղերում:
* Սենսորային ֆուտբոլը և բակի ֆուտբոլը խաղի ոչ պաշտոնական տարատեսակներ են, որոնք խաղում են հիմնականում սիրողական և ժամանցային մակարդակով: Այս տարբերակների համար, որտեղ սովորաբար գործում են տնային կանոնները, համընդհանուր ճանաչում չունեն:
* Հաշմանդամների սայլակով ֆուտբոլը հպումային ֆուտբոլի հարմարեցված տարբերակ է շարժունակության հետ կապված խնդիրներ ունեցողների համար: Կանոնները տարբերվում են կազմակերպությունից կախված, բայց սովորաբար օգտագործում են խաղացողների կրճատ քանակ (վեց կամ յոթ) փոքր չափի դաշտում (բասկետբոլի դաշտից մինչև 60 յարդ երկարությամբ դաշտ):
* Կանանց ամերիկյան ֆուտբոլը կանանց կողմից կազմակերպված խաղ է: Կազմակերպված լիգաների մեծ մասը խաղում է տղամարդկանց գերիշխող լիգաներին նույնական կանոններով: Նախկին «Ներքնազգեստի ֆուտբոլի լիգան» հայտնիություն է ձեռք բերել իր փակ, յոթը յոթի դեմ կանանց ֆուտբոլի տարբերակով՝ նվազագույն պաշտպանիչ սարքավորումներով և կանացի ներքնազգեստ հիշեցնող համազգեստով. «Ներքնազգեստի ֆուտբոլի լիգան» հետագայում վերակազմակերպվել և վերանվանվել է «Էքստրեմալ ֆուտբոլի լիգա»: Գոյություն ունեն նաև միայն կանանց համար նախատեսված ոչ պաշտոնական և սիրողական խաղերի տեսակներ, ինչպիսին է «փուդրփաֆը»։

## Պրոֆեսիոնալ լիգաներ

Պրոֆեսիոնալ գրիդիրոնի ֆուտբոլային լիգաներ| Լիգա | Երկիր | Սպորտ | Հիմնադրման տարեթիվ | Թիմեր | Եկամուտ
ԱՄՆ դոլար (միլիարդ) | Միջին մասնակցություն (2023 թվական) | Միջին աշխատավարձը
ԱՄՆ դոլար |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ֆուտբոլի ազգային լիգա | Միացյալ Նահանգներ | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1920 թվական | 32 | 14.0 | 7004695280000000000♠69 528 | 2,700,000 |
| Կանադական ֆուտբոլային լիգա | Կանադա | Կանադական ֆուտբոլ | 1958 թվական | 9 | 0.2 | 7004225050000000000♠22 505 | 89,000 |
| Ֆուտբոլի միացյալ լիգա | Միացյալ Նահանգներ | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 2024 թվական | 8 | 0.1 (est.) | 7004135050000000000♠13 505 | 50,000 |
| Փակ ֆուտբոլի լիգա | Միացյալ Նահանգներ | Փակ ֆուտբոլ | 2008 թվական | 14 |  |  | 3,500 |
| Ազգային Արենայի Լիգա | Միացյալ Նահանգներ | Փակ ֆուտբոլ | 2016 թվական | 11 |  |  | 2,450 |
| Արենա լիգա | Միացյալ Նահանգներ | Փակ ֆուտբոլ | 2024 թվական | 6 |  |  |  |
| Արենա Ֆուտբոլ Ուան | Միացյալ Նահանգներ | Փակ ֆուտբոլ | 2025 թվական | 12 |  |  |  |
| Ֆուտբելի ամերիկյան պրոֆեսիոնալ լիգա | Մեքսիկա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 2016 թվական | 8 |  | 7003200000000000000♠2000 | 600 |
| X-Լիգա (X1/X2/X3) | Ճապոնիա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1971թվական | 18/18/17 |  |  | 55,000 |
| Ֆուտբոլի եվրոպական լիգա | Եվրոպա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 2021 թվական | 17 |  | 7003391400000000000♠3914 | 6,300 |
| Ֆուտբոլի գերմանակն լիգա | Գերմանիա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1979 թվական | 16 |  |  |  |

NFL-ի լավագույն խաղացողները աշխարհի ամենաբարձր վարձատրվող մարզիկների շարքում են։

## Համալսարանական լիգաներ

| Լիգա | Երկիր | Սպորտ | Հիմնադրման տարեթիվ | Բաժիններ | Թիմեր | Առաջխաղացում/անկում | Միջին մասնակցություն |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| NCAA | Միացյալ Նահանգներ | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1906 թվական | 4 | 664 | Չկա | 7001271420000000000♠27,142 (Div. I) |
| Դրոշակային ֆուտբոլ | 2024 թվական | 1 | 12 | Չկա |  |
| NAIA | Միացյալ Նահանգներ | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1940 թվական | 1 | 97 | Չկա |  |
| Դրոշակային ֆուտբոլ | 2021 թվական | 1 | 24 | Չկա |  |
| NJCAA | Միացյալ Նահանգներ | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1938 թվական | 2 | 50 | Չկա |  |
| Դրոշակային ֆուտբոլ | 2023 թվական | 1 | 7 | Չկա |  |
| CCCAA | Միացյալ Նահանգներ | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1929 թվական | 1 | 67 | Չկա |  |
| U Sports | Կանադա | Կանադական ֆուտբոլ | 1961 թվական | 1 | 27 | Չկա | 7000337000000000000♠3,370 |
| ONEFA | Մեքսիկա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1978 թվական | 1 | 22 | Չկա |  |
| CONADEIP | Մեքսիկա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 2010 թվական | 1 | 12 | Չկա |  |
| JAFA | Ճապոնիա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1934 թվական | 1–5 | 220 | Կա |  |
| KAFA | Հարավային Կորեա | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1945 թվական | 1 | 39 | Չկա |  |
| BUAFL | Միացյալ Թագավորություն | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 2007 թվական | 3 | 83 | Կա |  |
| CSFL | Միացյալ Նահանգներ | Սփրինթ ֆուտբոլ | 1940 թվական | 1 | 9 | Չկա |  |
| MSFL | Միացյալ Նահանգներ | Սփրինթ ֆուտբոլ | 2022 թվական | 1 | 7 | Չկա |  |
| NCFA | Միացյալ Նահանգներ | Ամերիկյան ֆուտբոլ | 1940 թվական | 1 | 27 | Չկա |  |

## Կոդերի համեմատություն

| Կոդ | Ավանդական սեզոն | Դաշտի երկարությունը | Վերջնական գոտիներ | Դաշտի լայնությունը | Խաղացողների քանակը | Գիծը
մարզական հավաք | Շրջափուլ | Գիծ
շահելու համար | Առաջ շարժում
մինչև կտտոցը | Գոլային գրառումներ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ամերիկյան | աշուն-ձմեռ | 100 | 10 | 531⁄3 | 11 | 7 | 4 | 10 | Չկա | Վերջնական գոտիների հետևի մասում լայնությունը՝ 18 ոտնաչափ (NFL և քոլեջ) մինչև 23 ոտնաչափ (ավագ դպրոց) |
| կանադական | ամառ-
աշուն | 110 | 20 | 65 | 12 | 7 | 3 | 10 | Կա | Դարպասի գծերի վրա
181⁄2 ոտնաչափ լայնություն |
| Փակ տարածքում | գարուն | 50 | 8 | 281⁄3 | 8 | 4 | 4 | 10 | Կա | Վերջնական գոտիների հետևի մասում, 9-ից 10 ոտնաչափ լայնությամբ։
Կողքերին հետադարձ ցանցերը ըստ ցանկության։ |
| 6-հոգանոց | աշուն | 80 | 10 | 40 | 6 | 3 | 4 | 15 | Չկա | Վերջնական գոտիների հետևի մասում՝ լայնությունը՝ 231⁄3 |

## Խաղի ընթացքը

Հյուսիսային Ամերիկայի ֆուտբոլում օգտագործվող գնդակն ունի հստակ սրածայր ձև, շագանակագույն գույն և ցցված կապիչներ՝ նետելուն նպաստելու համար։
Խաղի մեկնարկից առաջ մետաղադրամ են նետում, որը որոշում է թե որ թիմն է գնդակը փոխանցելու մրցակցին և որ թիմն է այն ստանալու մրցակցից։ Յուրաքանչյուր թիմ դասավորվում է դաշտի հակառակ կեսերում՝ մեկնարկի համար նրանց միջև թողնելով առնվազն տասը յարդ հեռավորություն։ Գնդակը ստացող թիմը կարող է կատարել արդար բռնում (որը անմիջապես դադարեցնում է խաղը), բռնել գնդակը և հետ վազել մինչև գնդակը կրողը բռնվի, կամ, եթե գնդակը դուրս է գալիս դաշտի սահմաններից, թողնել, որ գնդակը մենակ գնա (վերջին դեպքը սովորաբար տեղի է ունենում, երբ գնդակը ամբողջությամբ հարվածվում է հակառակորդի վերջնագծին կամ անցնում է այն, ինչի արդյունքում գնդակը թաչբեքի է ենթարկվում և դուրս է բերվում վերջնագծից մի քանի յարդ՝ խաղը սկսելու համար)։ Հարվածող թիմը, հատուկ հանգամանքներում, կարող է փորձել վերադարձնել իր հարվածը, բայց խաղի կանոնները շատ դժվարացնում են դա հուսալիորեն անելը, ուստի այս մարտավարությունը սովորաբար օգտագործվում է միայն որպես անակնկալ կամ հուսահատ մանևր։

Դրանից հետո սկսվում է խաղարկության փուլը։ Գնդակը կրող թիմը գտնվում է հարձակման մեջ, իսկ մրցակիցը՝ պաշտպանության մեջ։ Հարձակմանը տրվում է որոշակի ժամանակ (մինչև քառասուն վայրկյան, կախված կառավարող մարմնից), որի ընթացքում թիմերը կարող են կազմակերպել խաղարկություն և ազատորեն փոխարինել խաղացողներին՝ դասավորվելու համար, որտեղ հարձակումը պետք է մնա լիովին անշարժ առնվազն մեկ վայրկյան (դասակարգման պահանջը չի վերաբերում կանադական ֆուտբոլին)։ Հարձակման մեջ գտնվող խաղացողների առնվազն կեսը (յոթը՝ ստանդարտ ամերիկյան և կանադական ֆուտբոլում, չորսը՝ ստանդարտ փակ գնդակում) պետք է շարվեն խաղարկության գծի վրա այս դասավորությամբ, ներառյալ սնայփերը, որը գնդակը ձեռքում է խաղի սկսվելուց առաջ. մնացածը կարող են (և գրեթե միշտ անում են) շարվել գծի հետևում։ Ո՛չ հարձակումը, ո՛չ էլ պաշտպանությունը չեն կարող հատել խաղարկության գիծը խաղի սկսվելուց առաջ։ Դասակարգումը սահմանվելուց հետո սնայփերը գնդակը փոխանցում է իր ետևում գտնվող խաղացողներից մեկին։ (Գնդակը խփողը պետք է խփի նախորդ խաղարկումից հետո մրցավարի կողմից գնդակը իր տեղը վերադարձնելուց հետո 20-25 վայրկյանի ընթացքում, և խաղի ժամացույցը պահպանվում է այդ միջոցը կիրառելու համար): Երբ գնդակը խփվում է, խաղը սկսվում է, և հարձակվողի նպատակն է շարունակել գնդակը առաջ մղել դեպի մրցակցի վերջնական գոտի: Սա կարող է արվել կամ գնդակով վազելով, կամ ֆուտբոլին բնորոշ կանոնով, որը հայտնի է որպես առաջ փոխանցում: Առաջընթաց փոխանցման ժամանակ խաղադաշտի գծի հետևից գտնվող խաղացողը գնդակը նետում է իրավասու ընդունողին (մեկ այլ պաշտպան կամ մեկ խաղացող գծի յուրաքանչյուր ծայրում), որը պետք է բռնի գնդակը, նախքան այն գետնին դիպչի: Խաղը դադարեցվում է, երբ գնդակով խաղացողը դիպչում է իր մարմնի որևէ մասին, բացի ձեռքից կամ ոտքից, դուրս է գալիս դաշտի սահմաններից, խոչընդոտվում է հետագա առաջ շարժվելուն, կամ առաջընթաց փոխանցումը հարվածում է գետնին՝ առանց բռնվելու (վերջին դեպքում գնդակը վերադառնում է այն տեղը, որտեղից այն խփվել է): Խաղը դադարեցնելու համար պաշտպանության մեջ գտնվող խաղացողներին թույլատրվում է գնդակը կրողին բռնել ցանկացած պահի, երբ գնդակը խաղի մեջ է, եթե նրանք չեն բռնում սաղավարտի դիմակը կամ չեն դիպչում սաղավարտին։ Ցանկացած պահի գնդակը կրող խաղացողը կարող է փորձել հետընթաց կամ կողմնային փոխանցում կատարել ցանկացած այլ խաղացողի՝ գնդակը խաղի մեջ պահելու համար. սա, որպես կանոն, հազվադեպ է լինում։ Պաշտպանության մեջ գտնվող ցանկացած խաղացող կարող է ցանկացած պահի փորձել խլել առաջ անցումը թռիչքի ժամանակ, որի դեպքում թիմը ձեռք է բերում գնդակի տիրապետումը. նրանք կարող են նաև ձեռք բերել գնդակի տիրապետումը՝ վերադարձնելով գնդակը կամ գնդակը գնդակ կրողից հեռացնելով («պարտադրված գնդակի տիրապետում»)։ Տիպիկ խաղը կարող է տևել հինգից քսան վայրկյան։

Եթե ​​խաղի ընթացքում տեղի է ունենում որևէ անօրինական գործողություն, ապա նախորդ խաղի արդյունքները ջնջվում են, և կիրառվում է տուգանք՝ ստիպելով խախտող թիմին զիջել դաշտի հինգից տասնհինգ յարդը հակառակորդին։ Այս յարդերի չափումը գնդակի սկզբնական տեղից մինչև խաղարկությունը, անօրինական գործողության տեղից, թե՞ խաղի ավարտից կախված է անհատական ​​խախտումից։ Ամենատարածված տուգանքների թվում են կեղծ մեկնարկը (երբ հարձակվող խաղացողը ցատկում է խաղը սկսելու համար, նախքան գնդակը կխփվի, հինգ յարդ տուգանք), գնդակը պահելը (գնդակը կրողից բացի այլ խաղացողի բռնելը նրանց առաջընթացը խոչընդոտելու համար. տասը յարդ տուգանք հարձակվող խաղացողների և հինգ յարդ տուգանք պաշտպանող խաղացողների դեմ) և փոխանցման խանգարումը (երբ ընդունողը կամ պաշտպանվող խաղացողը հրում կամ փակում է մյուսին՝ կանխելու համար նրանց փոխանցումը բռնելը)։ Հարձակվող թիմը չի կարող միավորներ վաստակել տուգանքի ուղղակի արդյունքում. թիմի սեփական վերջնագծի տարածքում կատարված պաշտպանական խախտումը, եթե տուգանքը հաշվարկվում է տուգանքի տեղից, գնդակը դնում է մեկ յարդանոց գծի վրա։ Ի տարբերություն դրա, պաշտպանողական թիմը կարող է միավորներ վաստակել տուգանքի ուղղակի արդյունքում։ Եթե ​​նույն սցենարով խախտում է կատարվում, պաշտպանական թիմը ստանում է երկու միավոր և մեկ ազատ հարված։ Բոլոր մյուս դեպքերում (բացառությամբ անսահմանափակ և չափազանց հազվադեպ հանդիպող անարդար արարքի կետի), տուգանքը չի կարող գերազանցել մինչև վերջնագիծ տանող հեռավորության կեսը։ Եթե տուգանքը պակաս առավելություն կունենա, քան իրական խաղի արդյունքը, ապա տուգանքը չկատարած թիմը կարող է մերժել այն։

Խաղը շարունակելու համար հարձակվողական թիմը պետք է որոշակի առաջընթաց գրանցի (10 յարդ լիգաների մեծ մասում) որոշակի թվով խաղարկումների ընթացքում (3-ը Կանադայում, 4-ը ԱՄՆ-ում), որոնք կոչվում են շրջափուլեր: Եթե հարձակումն իսկապես գրանցի այս առաջընթացը, ապա կստացվի առաջին շրջափուլ, և թիմը կունենա ևս 3 կամ 4 խաղարկում՝ ևս 10 յարդ անցնելու համար: Հակառակ դեպքում, հարձակումը կորցնում է գնդակի տիրապետումը մրցակցին այն տեղում, որտեղ գտնվում է գնդակը: Ավելի հաճախ, սակայն, հարձակվողական թիմը, եթե ունի առաջին շրջափուլը նվաճելու նվազագույն հնարավորություն և ունի միայն մեկ խաղ մնացած (չորրորդ շրջափուլը ԱՄՆ-ում, երրորդ շրջափուլը Կանադայում), կփորձի կատարել սկրիմաժային հարված: Կան սկրիմաժային հարվածի երկու տեսակ. փանթը գնդակն ազատվում է փանթերի ձեռքից և ուղարկվում դաշտ՝ հակառակորդի վերջնական գոտուն հնարավորինս մոտ՝ առանց այն մտնելու. հարվածող թիմը կորցնում է գնդակի տիրապետումը հարվածից հետո, և ընդունող թիմը կարող է փորձել առաջ մղել գնդակը կամ հայտարարել արդար որս: Մյուս սկրիմաժային հարվածը ֆիլդ գոլի փորձ է: Սա պետք է փորձել տեղում հարվածով կամ (ավելի հազվադեպ) դրոփ հարվածով, և եթե հարվածված գնդակը անցնում է հակառակորդի վերջնագծի եզրին գտնվող դարպասով, թիմը վաստակում է երեք միավոր։ (Չորս միավորանոց դաշտային գոլեր առաջարկվել են խաղի մի քանի տարբերակներում՝ հատուկ կանոններով, բայց NFL-ը, քոլեջի և ավագ դպրոցի ֆուտբոլը առաջարկում են միայն երեք միավորանոց դաշտային գոլեր։) Կանադայում ցանկացած հարված, որը մտնում է վերջնագիծ և չի վերադարձվում, լինի դա փանթ, թե բաց թողնված դաշտային գոլ, շնորհվում է մեկ միավոր։

Եթե ​​գնդակը տիրապետող թիմը ցանկացած պահի առաջ է շարժվում (կամ տանելով, կամ բռնելով) դեպի հակառակորդի վերջնական գոտի, դա թաչդաուն է, և թիմը վաստակում է վեց միավոր և ազատ խաղ, որը հայտնի է որպես թրի։ Թրիի ժամանակ թիմը փորձում է վաստակել մեկ կամ երկու միավոր (կանոնները տարբերվում են յուրաքանչյուր լիգայում, բայց ստանդարտ կանոնների համաձայն՝ թրիի ժամանակ խփած ֆիլդգոլին արժե մեկ միավոր, իսկ մյուս թաչդաունին՝ երկու)։ Քոլեջի և պրոֆեսիոնալ մակարդակներում պաշտպանությունը նույնպես կարող է միավոր վաստակել թրիի ժամանակ, բայց միայն նույն մասշտաբով (այսինքն՝ անհաջող թրիի դեպքում պաշտպանությունը վերադարձնում է թաչդաունի համար և վաստակում է միայն երկու միավոր, այլ ոչ թե վեց)։ Սկսնակ հարվածները տեղի են ունենում յուրաքանչյուր թաչդաունից և ֆիլդգոլին հաջորդող հարվածից հետո։

Եթե ​​թիմը գտնվում է իր սեփական վերջնագոտում և թույլ է տալիս խախտում, նրան խլում են գնդակով, կամ խփում, գնդակը խլում է գնդակը, հարվածում կամ գնդակը հետ է նետում խաղադաշտից՝ նույն վերջնագոտով, պաշտպանությունը վաստակում է երկու միավորի արժեքով սեյֆթի։

Թրիից, սեյֆթիից կամ ֆիլդ գոլից հետո գնդակին տիրապետող թիմը վերադառնում է դաշտի կենտրոն և գնդակը փոխանցում մրցակցին, և խաղը շարունակվում է այնպես, ինչպես խաղի սկզբում։

Խաղը շարունակվում է մինչև խաղակեսը։ (Յուրաքանչյուր թիմ խաղադաշտի իր կողմը փոխում է մյուսի հետ յուրաքանչյուր խաղակեսի կեսին՝ քառորդի վերջում։) Խաղակեսի ընդմիջումից հետո տեղի է ունենում նոր մեկնարկ։ Խաղի վերջում ավելի շատ միավորներ ունեցող թիմը հայտարարվում է հաղթող. ոչ-ոքիի դեպքում յուրաքանչյուր լիգա ունի իր սեփական կանոնները լրացուցիչ ժամանակի համար՝ ոչ-ոքին լուծելու համար։ Խաղի բնույթից ելնելով՝ 2012 թվականից խաղի բոլոր մակարդակներում վերացվել են մաքուր հանկարծակի մահվան լրացուցիչ ժամանակները։

Խաղի բոլոր մեծահասակների մակարդակներում խաղը տևում է 60 րոպե, բաժանված չորս 15 րոպեանոց քառորդների: Դպրոցական ֆուտբոլում օգտագործվում են 12 րոպեանոց քառորդներ, և ընդհանուր կանոնն այն է, որ որքան երիտասարդ են խաղացողները, այնքան կարճ են քառորդները: Խաղակեսերի, քառորդների ընդմիջումների, դադարների, րոպեական նախազգուշացումների (NFL-ում խաղակեսի ավարտից երկու րոպե առաջ, կանադական ֆուտբոլում՝ երեք րոպե) և խաղային ժամացույցի հաճախակի կանգառների պատճառով (ժամացույցը կանգ է առնում, օրինակ, յուրաքանչյուր անավարտ փոխանցումից և գնդակի դաշտից դուրս գալուց հետո), ֆուտբոլային խաղի ավարտի համար անհրաժեշտ իրական ժամանակը NFL-ում սովորաբար ավելի քան երեք ժամ է և CFL-ում մի փոքր պակաս քան երեք ժամ:

## Վնասվածքներ

Մահացած գրիդիրոնի ֆուտբոլիստների ուղեղի վերաբերյալ 2017 թվականին անցկացված ուսումնասիրության համաձայն, NFL խաղացողների 99%-ը, CFL խաղացողների 88%-ը, կիսապրոֆեսիոնալ խաղացողների 64%-ը, քոլեջի ֆուտբոլիստների 91%-ը և ավագ դպրոցի ֆուտբոլիստների 21%-ը ունեցել են քրոնիկ տրավմատիկ էնցեֆալոպաթիայի (CTE) տարբեր փուլեր:

Այլ տարածված վնասվածքներից են ոտքերի, ձեռքերի և մեջքի ստորին հատվածի վնասվածքները:

## Ծանոթագրություններ