# Միջազգային երկնային հղման համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Միջազգային երկնային հղման համակարգը** (անգլ.՝ International Celestial Reference System, **ICRS**) ներկայումս ընդունված երկնային հղման համակարգն է, որը հաստատվել է ՄԱՄ-ի կողմից։ Նրա կենտրոնը գտնվում է Արեգակնային համակարգի բարիկենտրոնում, իսկ առանցքները ընտրված են այնպես, որ «չցուցադրեն գլոբալ պտույտ հեռավոր արտագալակտիկական օբյեկտների համեմատ»: Այս հաստատուն հղման համակարգը տարբերվում է նախորդ համակարգերից, որոնք հիմնված էին հիմնական աստղերի կատալոգների վրա, որտեղ հրապարակվում էին աստղերի դիրքերը ըստ «իրանց հասարակածային համակարգի կոորդինատների՝ ուղիղ ծագման և թեքման» և ընդունում էին միջին երկնային հասարակածն ու դինամիկական գարնանային գիշերահավասարը տվյալ ժամանակահատվածում որպես «սահմանային առանցքներ»:

**Միջազգային երկնային հղման շրջանակը** (անգլ.՝ International Celestial Reference Frame, **ICRF**) Միջազգային երկնային հղման համակարգի կիրոռումն է, հիմնված ռադիոալիքային հաճախություններում դիտարկվող հիմնական երկնային աղբյուրների վրա։ Միջազգային երկնային հղման համակարգի համատեքստում հղման շրջանակը հղման «համակարգի» ֆիզիկական կիրառումն է, այսինքն՝ այն թվային կոորդինատների հավաքածուն, որոնք ստացվում են սահմանված ընթացակարգերովԼ

Մասնավորապես, Միջազգային երկնային հղման շրջանակը իներցիալ բարիկենտրոն հղման համակարգ է, որի առանցքները սահմանված են արտագալակտիկական աղբյուրների (հիմնականում քվազարների) դիրքերով, որոնք չափվում են շատ-երկար-բազային ինտերֆերոմետրիայի միջոցով։ Մինչդեռ, *Գեյա-երկնային հղման շրջանակը* իներցիալ բարիկենտրոն համակարգ է, որը սահմանված է *Գեյա* աստղադիտակի կողմից օպտիկապես չափված արտագալակտիկական աղբյուրների դիրքերով, որոնց առանցքները համադրվում են Միջազգային երկնային հղման շրջանակին։ Թեև հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը ենթադրում է, որ իրական իներցիալ համակարգեր գոյություն չունեն ձգողական մարմինների միջև, այդ համակարգերը կարևոր են, քանի որ չեն ցուցադրում չափելի անկյունային պտույտ, քանի որ հղման համար ընտրված արտագալակտիկական աղբյուրները չափազանց հեռու են։ Միջազգային երկնային հղման շրջանակը և *Գեյա-երկնային հղման շրջանակը* այժմ համարվում են ստանդարտ համակարգեր աստղագիտական մարմինների դիրքերը սահմանելու համար:

## Հղման համակարգեր և շրջանակներ

Կարևոր է տարբերել հղման համակարգերն ու հղման շրջանակները։ Հղման շրջանակը սահմանվել է որպես «ընդունված կոորդինատներով օբյեկտների կատալոգ, որը ծառայում է կոնկրետ կոորդինատային շրջանակի կիրառման համար»: Հղման համակարգը ավելի լայն հասկացություն է, որը ներառում է «բոլոր ընթացակարգերը, մոդելներն ու հաստատունները, որոնք պահանջվում են մեկ կամ մի քանի հղման շրջանակ օգտագործելու համար»:

## Կիրառումներ

Միջազգային երկնային հղման շրջանակը հիմնված է հարյուրավոր արտագալակտիկական ռադիոաղբյուրների վրա, հիմնականում քվազարների, որոնք բաշխված են ողջ երկնքում։ Քանի որ դրանք չափազանց հեռու են, դրանք մեր տեխնոլոգիայով ներկայանում են որպես կայուն կետեր, սակայն դրանց դիրքերը հնարավոր է չափել շատ մեծ ճշգրտությամբ շատ-երկար-բազային ինտերֆերոմետրիայի միջոցով։ Աղբյուրների մեծ մասի դիրքերը հայտնի են մինչև 1 միլիարկվայրկյան կամ ավելի լավ ճշգրտությամբ:

1997 թվականի օգոստոսին Միջազգային աստղագիտական միությունը իր XXIII Գլխավոր ասամբլեայի B2 բանաձևով որոշեց, որ «*Հիպպարքոս* կատալոգը պետք է լինի Միջազգային երկնային հղման համակարգի հիմնական իրագործումը օպտիկական տիրույթում»: *Հիպպարքոս* երկնային հղման շրջանակը (HCRF) հիմնված է *Հիպպարքոս* կատալոգի մոտ 100000 աստղերի ենթաբազմության վրա: 2021 թվականի օգոստոսին ՄԱՄ-ը իր XXXI Գլխավոր ասամբլեայի B3 բանաձևով որոշեց, որ 2022 թվականի հունվարի 1-ից Միջազգային երկնային հղման համակարգի (ICRS) հիմնարար իրագործումը պետք է ներառի Միջազգային երկնային հղման շրջանակի երրորդ իրագործումը (ICRF3) ռադիո տիրույթի համար և Գեյա-CRF3-ը՝ օպտիկական տիրույթի համար:

### Ռադիոալիքներ (ICRF)

#### ICRF1

ICRF-ը, որն այժմ կոչվում է ICRF1, ընդունվել է Միջազգային աստղագիտական միության (ՄԱՄ) կողմից 1998 թվականի հունվարի 1-ից: ICRF1-ը համադրված էր ICRS-ի առանցքներին, որոնք արտացոլում էին նախորդ աստղագիտական հղման համակարգը՝ Հինգերորդ հիմնարար կատալոգը (FK5)։ Այն ուներ մոտ 250 միլիարկվայրկյան (μas) անկյունային աղմուկի հատակ և մոտ 20 μas հղման առանցքի կայունություն․ սա մեկ կարգով ավելին էր, քան FK5-ից ստացված նախորդ համակարգը: ICRF1-ը ներառում էր 212 սահմանող աղբյուրների և 396 ոչ սահմանող աղբյուրների դիրքեր։ Այս աղբյուրների դիրքերը հետագայում ճշգրտվել են կատալոգի լրացումներում։ ICRF1-ը համընկնում է FK5-ի «J2000.0» շրջանակի կողմնորոշման հետ՝ վերջինիս ավելի ցածր ճշգրտության սահմաններում:

#### ICRF2

Թարմացված հղման շրջանակ ICRF2-ը ստեղծվել է 2009 թվականին: Թարմացումն իրականացվել է ՄԱՄ-ի, Միջազգային Երկրի պտույտի և հղման համակարգերի ծառայության և Միջազգային շատ-երկար-բազային ինտերֆերոմետրիայի ծառայության համատեղ ջանքերով: ICRF2-ը սահմանվում է 295 կոմպակտ ռադիոաղբյուրների դիրքերով (որոնցից 97-ը նաև սահմանում էր ICRF1-ը)։ ICRF2-ի և ICRF1-ի համադրությունը կատարվել է 138 ընդհանուր աղբյուրների միջոցով։ Ոչ սահմանող աղբյուրները ներառելով՝ կատալոգում կա 3414 աղբյուր, որոնք չափվել են շատ-երկար-բազային ինտերֆերոմետրիայով։ ICRF2-ը ուներ մոտ 40 μas աղմուկի հատակ և մոտ 10 μas առանցքների կայունություն։ ICRF2-ի սպասարկումն իրականացվելու է 295 աղբյուրների միջոցով, որոնք ունեն բացառիկ դիրքային կայունություն և հստակ տարածական կառուցվածք:

Հղման շրջանակը ստանալու համար օգտագործված տվյալները ստացվել են շատ-երկար-բազային ինտերֆերոմետրիայի դիտարկումների շուրջ 30 տարիների ընթացքում՝ 1979-ից մինչև 2009 թվականը: Ռադիո դիտարկումները կատարվել են միաժամանակ երկու հաճախականությունների վրա՝ S-շարքում (2,3 ԳՀց) և X-շարքում (8,4 ԳՀց), ինչը հնարավորություն է տվել ճշգրտել իոնոլորտի ազդեցությունները։

#### ICRF3

ICRF3-ի 303 «սահմանող աղբյուրների» բաշխումը երկնքում
ICRF3-ը երրորդ հիմնական վերանայումն է, որը ընդունվել է ՄԱՄ-ի կողմից 2018 թվականի օգոստոսին և ուժի մեջ է մտել 2019 թվականի հունվարի 1-ից։ Մոդելավորումը ներառում է Արեգակնային համակարգի գալակտոկենտրոնային արագացման ազդեցությունը, որը նոր առանձնահատկություն է ICRF2-ի համեմատ։ ICRF3-ը ներառում է նաև չափումներ երեք հաճախականությունների վրա, ինչը ապահովում է ICRS-ի երեք անկախ և փոքր-ինչ տարբեր իրագործումներ. կրկնակի հաճախականությամբ չափումներ 8,4 ԳՀց և 2,3 ԳՀց 4536 աղբյուրների համար, չափումներ 824 աղբյուրների համար 24 ԳՀց և կրկնակի հաճախականությամբ չափումներ 32 ԳՀց և 8,4 ԳՀց 678 աղբյուրների համար։ Դրանցից 303-ը, որոնք համաչափ բաշխված են երկնքում, ճանաչվել են որպես «սահմանող աղբյուրներ», որոնք ֆիքսում են շրջանակի առանցքները։ ICRF3-ը նաև մեծացնում է սահմանող աղբյուրների թիվը հարավային երկնքում:

### Օպտիկական միջակայք

#### Հիպպարքոս երկնային հղման շրջանակ (HCRF)

1991 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունը խորհուրդ տվեց «շարունակել կամ սկսել դիտողական ծրագրեր՝ ... որոշելու արտագալակտիկական աղբյուրների դիրքերի կատալոգների և ... FK5 և Հիփփարքոս կատալոգի աստղերի միջև կապը»: Տարբեր կապող տեխնիկաների միջոցով *Հիպպարքոս* կատալոգի սահմանած համակարգի առանցքները համադրվել են արտագալակտիկական ռադիո շրջանակի հետ: 1997 թվականի օգոստոսին Միջազգային աստղագիտական միությունը իր XXIII-րդ Գլխավոր ասամբլեայի B2 բանաձևով ճանաչեց, որ «Հիպպարքոս կատալոգը ավարտվել է 1996-ին, և նրա համակարգի առանցքները համադրված են արտագալակտիկական աղբյուրների շրջանակի [ICRF1] հետ ±0,6 միլիբոգոսեկունդ (mas) մեկ սիգմա անորոշությամբ» և որոշեց, որ «Հիպպարքոս կատալոգը կլինի ICRS-ի հիմնական իրագործումը օպտիկական երկարություններում»:

#### Երկրորդ *Գեյա* երկնային հղման շրջանակ (*Gaia*–CRF2)

Երկրորդ *Գեյա* երկնային հղման շրջանակը (*Gaia*–CRF2), հիմնված ավելի քան կես միլիոն արտագալակտիկական աղբյուրների 22 ամիս դիտարկումների վրա *Գեյա* աստղադիտակով, հայտնվեց 2018 թվականին և նկարագրվել է որպես «ICRS-ի առաջին լիարժեք օպտիկական իրագործումը, այսինքն՝ միայն արտագալակտիկական աղբյուրների վրա կառուցված օպտիկական հղման շրջանակ»: *Gaia*-CRF2-ի առանցքները համադրվել են սպասվող ICRF3-ի նախնական տարբերակի հետ, օգտագործելով 2820 ընդհանուր օբյեկտ, որոնք համընկնում են *Gaia*-CRF2 և ICRF3 նախատիպի հետ:

#### Երրորդ *Գեյա* երկնային հղման շրջանակ (*Gaia*–CRF3)

Երրորդ *Գեյա* երկնային հղման շրջանակը (*Gaia*–CRF3) հիմնված է 1614173 արտագալակտիկական աղբյուրների 33 ամիս դիտարկումների վրա։ Նախորդ *Հիպպարքոս* և *Գեյա* հղման շրջանակների նման, *Gaia*-CRF3-ի առանցքները համադրվել են ICRF-3-ի 3142 օպտիկական համարժեքների հետ *S/X* հաճախականությունների շարքերում: 2021 թվականի օգոստոսին Միջազգային աստղագիտական միությունը նշեց, որ *Gaia*-CRF3-ը «մեծապես փոխարինել է Հիպպարքոս կատալոգը» և եղել է «դե ֆակտո՝ աստղագիտական համայնքում երկնային հղման շրջանակի օպտիկական իրագործումը»։ Արդյունքում, ՄԱՄ-ը որոշեց, որ *Gaia*-CRF3-ը կլինի «Միջազգային երկնային հղման համակարգի (ICRS) հիմնական իրագործումը ... օպտիկական ոլորտում»:

## Տես նաև

* Աստղաչափություն
* Աստղագիտություն
* Երկրակենտրոն կոորդինատային համակարգ
* Միջազգային երկրային հաշվարկման համակարգ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Kovalevsky, Jean; Mueller, Ivan Istvan; Kołaczek, Barbara (1989) *Reference Frames in Astronomy and Geophysics*, *Astrophysics and Space Science Library*, Volume 154 Kluwer Academic Publishers 9780792301820
* Jean Souchay; Martine Feissel-Vernier, eds. (2006). *IERS Technical Notes - The International Celestial Reference System and Frame* (Technical report). Frankfurt am Main: International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) and Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie. ISBN 3-89888-802-9. IERS Technical Note 34.

## Արտաքին հղումներ

* International Celestial Reference System (ICRS) from United States Naval Observatory
* Overview of ICRS and ICRF Արխիվացված 1 Սեպտեմբեր 2012 Wayback Machine
* IERS Conventions 2003 Արխիվացված 19 Ապրիլ 2014 Wayback Machine (defines ICRS and other related standards)
* ICRF page from the International Earth Rotation Service Արխիվացված 4 Փետրվար 2012 Wayback Machine
* General information on the ICRS from IERS
* ICRS Product Center