# Ուրց

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Ուրց (այլ կիրառումներ)

| **՞**Ուրց |
| --- |
| Ուրց սովորական :. Ծաղկած ծառի ընդհանուր տեսքը  |
|  |
| Գիտական դասակարգում |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Թագավորություն | Բույսեր |
| Բաժին | Ծածկասերմեր |
| Դաս | Երկշաքիլավորներ |
| Կարգ | Շրթածաղկավորներ |
| Ընտանիք | Խուլեղինջազգիներ |
| Ցեղ | **Ուրց**  |

 |
|  Լատիներեն անվանում |
| Thymus
L., 1753 |
|  Տիպիկ ներկայացուցիչներ |
| Thymus vulgaris L., 1753 — Ուրց սովորական
 |
|

|  Դասակարգումը Վիքիցեղերում
 |  Պատկերներ Վիքիպահեստում
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Ուրց** (լատիներեն՝ Thýmus), խուլեղինջազգիների (շրթածաղկավորների) ընտանիքի բազմամյա խոտաբույսերի կամ կիսաթփերի ցեղ։ Հայաստանում շատ տարածված ու ժողովրդի կողմից լայնորեն գործածվող բույս է։ Հայտնի է մոտ 150 (այլ տվյալներով՝ 400) տեսակ։

## Հայաստանում

Հայաստանում՝ 5 տեսակ՝

* Ուրց նոսրածաղիկ (*Thýmus rarifloarm*),
* Ուրց անդրկովկասյան (*Thýmus transcaucasicus*),
* Ուրց բլրակային (*Thýmus collinus*),
* Ուրց Կոչիի (*Thýmus kotschyanus*),
* Ուրց Ֆեդչենկոյի (*Thýmus fedtschenkoi*) և այլն։

Տարածված է գրեթե բոլոր մարզերի ստորինից մինչև վերին լեռնային գոտու չոր, քարքարոտ լանջերին, անմշակ վայրերում, ենթալպյան մարգագետիններում և այլն։

## Կենսաբանական նկարագիր

Ցողունը գետնամերձ է, խիստ ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 10-30 սմ, հիմքում՝ փայտացած։ Տերևները հակադիր են, ամբողջական, կոթունավոր կամ նստադիր, ձվաձև կամ նշտարաձև։ Ծաղկաբույլը գլխիկանման է կամ ընդհատվող հասկանման, ծաղիկները՝ մանր, վարդագույն, մանուշակագույն կամ սպիտակ։

Ծաղկում է հունիս-սեպտեմբերին։ Պտուղը կազմված է 4 ընկուզանման մասերից (էրեմներից)։

## Քիմիական կազմ

Ուրցը պարունակում է 0.5 - 1% եթերայուղ, որի բաղադրիչներն են՝ թիմոլը, կարվակրոլը, ցիմոլը, տերպինենը, բորնեոլը, ցինգիբերենը։ Պարունակում է նաև հետևյալ քիմիական տարրերը՝ կալիում, կալցիում, մագնեզիում։ Բուժման նպատակով օգտագործում են ուրցի վերգետնյա մասը, որը կտրում են բույսի ծաղկման ընթացքում, չորացնում բացօթյա պայմաններում։

## Կիրառություն

Այն օգտագործում էին դեռևս հին Հունաստանում, և խորհրդանշում էր խիզախություն։ Հռոմեացի զինվորները խիզախություն և ուժ ավելացնելու համար լողանում էին ուրցի ջրով։

Դեղաբույսը բուժական առումով ունի կիրառման շատ հին պատմություն։ Հին Եգիպտացիները այն օգտագործում էին որպես կրծքային և մարսողությունը լավացնող միջոց։ Ավիցեննան բույսից ստացված եթերայուղը քսելու ձևով օգտագործել է գլխացավերի, իսկ ամբողջ բույսը բղկոցների, փսխման, ասթմայի, ողողումների ձևով՝ բերանի խոռոչի բորբոքումների և անգինայի ժամանակ։

Ամիրդովլաթը նշում է, որ դեղաբույսը առանձին կամ յուղի, գինու, մեղրի կամ այլ նյութերի հետ խառնած, բացում է օրգանների խցանումները, միզամուղ է, օգնում է դեղնուկին, զորություն է տալիս ուղեղին, ստամոքսին, կերակրի հետ ուտելուց օգնում է ատամնացավին, ասթմային, ուժեղացնում է տեսողությունը, մաքրում շնչուղիները խուխից, կանոնավորում է շնչառությունը, դուրս բերում կլոր և տափակ որդերը։

## Դասակարգում

### Տաքսոնոմիա

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|   | ևս 21 ընտանիք |   | ևս 81 դաս |   |
|   |   |   |   |   |
|   | կարգ **Շրթածաղկավորներ** |   |   | ենթաընտանիք **Կատվադաղձազգիներ** |   |   | 214 տեսակ |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | բաժին Ծաղկավոր բույսեր կամ Ծածկասերմեր |   |   | ընտանիք**Խուլեղինջազգիներ** |   |   | դաս **Ուրց** |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   | ծակավոր բույսերի 44 կարգ |   | ևս 7 ենթաընտանիք |   | Thymus alatauensis |
|   |   |   |

### Տեսակներ

Հայտնի է 214 տեսակ, բաժանված 8 սեկցիաներում.

Որոշ տեսակներ

|  |  |
| --- | --- |
| * Thymus alatauensis Klok.
* Thymus altaicus Klok. & Des.-Shost.
* Thymus amurensis Klok. — Тимьян амурский
* Thymus ararati-minoris Klok. & Des.-Shost.
* Thymus bituminosus Klok.
* Thymus caespititius Brot.
* Thymus collinus M.Bieb.
* Thymus crenulatus Klok.
* Thymus diversifolius Klok.
* Thymus eubajcalensis Klok.
 | * Thymus kotschyanus Boiss. & Hohen.
* Thymus markhotensis Maleev
* Thymus marschallianus Willd.
* Thymus nitens Lamotte
* Thymus nummularius M.Bieb.
* Thymus praecox Opiz
* Thymus przewalskii Kom.
* Thymus pulchellus Bluff & Fingerh.
* Thymus pulegioides L.
* Thymus serpyllum L.
* Thymus sibiricus (Serg.) Klok. et Des.-Shost.
* Thymus talijevii Klok. & Des.-Shost.
* Thymus vulgaris L.
 |

* Thymus cimicinus Blum ex Ledeb.
* Thymus ×citriodoarm (Pers.) Schreb. հիբրիդ Thymus pulegioides и Thymus vulgaris
* Thymus kalmiussicus Klokov & Des.-Shost.
* Thymus ladjanuricus Kem.-Nath.
* Thymus pseudolanuginosus Ronniger

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* *Ребрик Е.* Лишь запах чабреца, сухой и горьковатый… // *Вестник цветовода* : журнал. — 2003. — № 9.
* *Аксёнова Л.* Душистый веет фимиам… // *Цветоводство* : журнал. — 2007. — № 4.
* *Корсакова С. П. и др.* Интродукция и селекция видов рода Thymus L.. — Херсон, 2012. — 180 с. — ISBN 978-966-630-069-4

## Արտաքին հղումներ

* Ուրցը հայկական հանրագիտարանում
* *Тимьян* на сайте USDA NRCS (անգլ.)
* Тимьян на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений
* *Дубовая Г.* Тимьяны. на сайте Твой сад

Վիքիբառարան

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ընթերցե՛ք **«ուրց»** բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է* *Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ուրց» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ուրց» հոդվածին։ |