# Կեղծիքներ ռուսական պատմության մասին Վիքիպեդիայում (2022)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլերեն և չինարեն Վիքիպեդիաներում կեղծիք հոդվածների էկրանակադրերը
Մտացածին թաթարական մեծ ապստամբության հոդվածի համար Ճըմաոյի նկարած քարտեզը
2012-2022 թվականներին Չինարեն Վիքիպեդիայի *Ճըմաո* (չինարեն՝ 折毛
) մասնակցային անունով օգտատերը, հիմնականում չինարեն, բայց նաև Անգլերեն Վիքիպեդիաներում ստեղծել է ավելի քան երկու հարյուր փոխկապակցված հոդվածներ միջնադարյան **Ռուսաստանի պատմության մտացածին իրադարձությունների մասին,** ինչպիսիք են ռուսական իշխանների պայքարը Կաշին քաղաքի մտացածին արծաթի հանքավայրի տիրապետման համար և թաթարական խոշոր ապստամբությունները։

Ճըմաոն օգտագործել է մեքենայական թարգմանություն՝ հասկանալու համար, թե ինչ է գրված ռուսալեզու աղբյուրներում և լրացրել է տեղեկատվության բացերը իր գեղարվեստական երևակայությամբ։ Նա խուսափել է մերկացումից՝ իրեն անվանելով պատմաբան՝ պատմական գիտության թեկնածու։ Աջակցություն ստանալու նպատակով ստեղծել է լրացուցիչ մասնակցային հաշիվներ և նրանց միջոցով հավատացրել է այլ մասնակիցների, որ այս հոդվածներում գրվածը հղվում է դժվարամատչելի աղբյուրների։

## Խաբեություններ

Հոդվածները, որտեղ միախառնված են եղել պատմական տվյալները ֆանտազիայի հետ, գրվել են մանրամասն և հղվել են աղբյուրների, սակայն այդ հղումներից մի քանիսը կեղծ են եղել։ Օրինակ, Ճըմաոն վկայակոչել է նախահեղափոխական պատմաբան Սերգեյ Սոլովյովի «Ռուսաստանի պատմությունը հնագույն ժամանակներից» 29 հատորանոց չինարեն թարգմանությունը, որն իբրև հրատարակվել է 1983 թվականին։ Կաշին քաղաքի մտացածին արծաթի հանքի շուրջ կառուցվել է կեղծ հոդվածների ցանց, որտեղ իբրև թե աշխատել են 30,000 ստրուկներ և 10,000 խաղաղ բնակիչներ, և երկար պատերազմ է մղվել Մոսկվայի և Տվերի միջև այս հանքին տիրանալու համար։ Ամենաերկար հոդվածը, որը մոտենում է վեպի երկարության, նկարագրում է 17-րդ դարի թաթարական երեք ապստամբությունները, դրանց ազդեցության մասին Ռուսաստանի վրա։ Հոդվածը լրացվել է Ժեմաոյի գծած քարտեզով։ Այս հոդվածները պարունակել են մանրամասն տեղեկություններ պատմական մետաղադրամների և սպասք մասին, որոնք իբր լուսանկարել են ռուս հնագետներ։ Ճըմաոյի Խորհրդային միությունում 1920-1930-ական թվականներին չինացիների (փաստացի) արտաքսման մասին հոդվածը չինարեն Վիքիպեդիայում ճանաչվել է որպես «ընտրված հոդված» և թարգմանվել անգլերեն, ռուսերեն և արաբերեն Վիքիպեդիաներում (կեղծիքների բացահայտումից հետո այս հոդվածները ջնջվել կամ վերաշարադրվել են զրոյից)։

Ճըմաոն սկսել է պատմական կեղծիքներ հրապարակել 2010 թվականին, առաջին հոդվածը Ցին դինաստիայի կոռումպացված պաշտոնյա Հեշենի երևակայությամբ զարդարված կենսագրությունն է եղել։ Երկու տարի անց նա անցել է Ռուսաստանի պատմությանը՝ սկզբում Ալեքսանդր I-ի կենսագրությանը, այնուհետև՝ միջնադարյան սլավոնական պետությունների պատմությանը։ Ավելի ուշ Ճըմաոն բացատրել է, որ ինքը հորինել է պատմական իրադարձություններ՝ լրացնելու նախկին կեղծիքների բացերը։

Ճըմաոն շահել է մյուս խմբագիրների վստահությունը, ներկայացել է, որ պատմական գիտությունների թեկնածու է, որն ստացել է Մոսկվայի պետական համալսարանում, որ Ռուսաստանում չինացի դիվանագետի հետնորդ է և որ ամուսինը ռուս է։ Չինարեն Վիքիպեդիայում նա ստացել է Վիքիպեդիայի մրցանակ իր աշխատանքի համար։ Լրացուցիչ հաշիվներ է ստեղծել և աջակցության պատրանք ստանալու համար շփվել նրանց հետ Վիքիպեդիայի էջերում։ Կեղծ հաշվետերերից մեկը ներկայացել է որպես Պեկինի համալսարանի Ռուսաստանի պատմության ասպիրանտ, որը պնդել է, որ ճանաչում է Ճըմաոյին Վիքիպեդիայից դուրս։ Այս հաշիվներով նա նաև Ցին դինաստիայի և Պուտինի շրջանի Ռուսաստանի մասին կեղծ տվյալներ է ավելացրել հոդվածներում։

## Բացահայտում և ազդեցություն

2022 թվականին չինացի առցանց վիպասան, վիքիպեդիստ Յիֆանը (չինարեն՝ 伊凡
) իր գրքի համար նյութեր հավաքելիս պատահաբար հանդիպել է հոդվածների այս ցանցին և հետաքրքրվել «Կաշինի արծաթի հանքավայրի» պատմությամբ, որտեղ նկարագրված են եղել ընդերքի կազմության, հանքի կառուցվածքի և տեխնոլոգիական գործընթացների մանրամասները։ Նա պարզել է, որ Ռուսերեն Վիքիպեդիայի զուգահեռ հոդվածները շատ ավելի կարճ են կամ բացակայում են, որ չինարեն հոդվածներում միջնադարյան հանքարդյունաբերության մեթոդի մասին տեքստը «հաստատող» հղումը տանում է հանքավայրերի մոդելավորման ժամանակակից համակարգչային ծրագրի, որ Կաշին քաղաքը գոյություն ունի, իսկ արծաթի հանք չի եղել։ Յիֆանը խնդրել է ռուսալեզու ծանոթներին ստուգել մանրամասները՝ որոշ հղումներ չեն համապատասխանել գրվածին, իսկ գրքերի էջերն ու հրատարակությունները գոյություն չեն ունեցել։ Սլավոնական ժողովուրդների ճակատամարտերի մասին Ճըմաոյի ծավալուն հոդվածների հետագա ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ դրանք բացակայում են ռուսական պատմագրությունից։ 2022 թվականի հունիսին Յիֆանը հրապարակել է իր հետաքննությունը չինական Ժիհու՝ հարցուպատասխանի ֆորումում։

Նույն ամսին Ճըմաոն ներողություն է խնդրել Անգլերեն Վիքիպեդիայում և բացատրել, որ իր գործողությունները, ի սկզբանե չարամիտ չեն եղել և դուրս են եկել վերահսկողությունից։ Նա ասել է, որ տնային տնտեսուհի է, պատմության կրթություն չունի, ռուսերեն և անգլերեն վարժ չի կարդում։ Չկարողանալով կարդալ սկզբնաղբյուրները՝ նա իր երևակայության օգնությամբ «բարելավել է» մեքենայական թարգմանչի աշխատանքը, որը վերաճել է ընդարձակ գրական տեքստեր գրելուն։ Ճըմաոն ենթահաշիվների օգտագործումը, երևակայական ընկերներ ձեռք բերելը վերագրում էր ամուսնու աշխատանքով ծանրաբեռնված լինելու պատճառով իր միայնակությանը և իրական կյանքում հաղորդակցության բացակայությանը։ Նա ներողություն է խնդրել ռուս պատմաբաններից, որոնց հետ ընկերացել էր և որոնց պահվածքը կրկնօրինակել էր, և խոստացել է հոդվածներ գրելը շարունակելու փոխարեն զբաղվել ձեռքի աշխատանքով։

Վիքիպեդիստներն ուսումնասիրել են Ճըմաոյի ներդրումները ավելի քան 300 հոդվածներում՝ երբեմն դիմելով փորձագետներին՝ փաստերը գեղարվեստականից տարանջատելու համար։ Նրա հոդվածների մեծ մասը ջնջվել է, և լրացուցիչ հաշիվներ արգելափակվել են, հիմնական հաշիվն արգելափակվել է Չինարեն Վիքիպեդիայում։ Ճըմաոյի կեղծիքները ճանաչվել են որպես Վիքիպեդիայի պատմության մեջ ամենախոշորներից մեկը։ Դրանք հնարավոր են դարձել շնորհիվ այն բանի, որ Վիքիպեդիայի փորձառու խմբագիրները սովորաբար ստուգում են հոդվածում հեղինակավոր աղբյուրներին հղումների առկայությունը և ակնհայտ կեղծ տեղեկատվության բացակայությունը, բայց չեն ստուգում Վիքիպեդիայի տեքստի համապատասխանությունը դժվար գտնվող սկզբնաղբյուրների տեքստի հետ։ Չինարեն Վիքիպեդիայի անդամները դժգոհել են, որ նրա խաբեությունը վնասել է Վիքիպեդիային հեղինակությանը Engadget տեխնոլոգիական հրատարակչությունը Ճըմաոյի պատմությունը համեմատել է 2007 թվականի Վիքիպեդիայում մեկ այլ սկանդալի հետ, երբ Essjay մասնակիցը, որ ուսանող էր՝ ներկայանացել էր որպես պրոֆեսոր։

Որոշ մեկնաբաններ Ճըմաոյին անվանել են «չինական Բորխես»` նկատի ունենալով, որ արգենտինացի գրողը հայտնի է իր գրական կեղծիքներով։ Շատ մեկնաբաններ նշել են, որ դատելով Ճըմաոյի տեքստերի որակից` նա կարող էր միջնադարյան Ռուսաստանի դեպքերի մասին կարող էր վեպ կամ ֆիլմի սցենար գրել։

## Ծանոթագրություններ