Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Սաբոտաժ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի ամերիկյան պաստառ, որն օգտագործվել է մարդկանց իրազեկելու համար, թե ինչ պետք է անել, եթե նրանք կասկածում են սաբոտաժ։
**Սաբոտաժ** կամ **Նենգադուլ** (ֆրանսերեն՝ sabotage՝ փայտե կոշիկներով (սաբո) թխթխկացնել), որոշակի պարտականությունների դիտավորյալ չկատարումը կամ անփույթ կատարումը։

Աշխատանքի վայրում սաբոտաժն արդյունավետության դիտավորյալ իջեցնումն է՝ աշխատանքային պայմաններում որոշ փոփոխությունների հասնելու նպատակով։ Այն անձը, որը ներգրավված է սաբոտաժի մեջ, կոչվում է սաբոտաժավոր (վնասարար)։ Վերջիններս փորձում են թաքցնել իրենց ինքնությունը՝ ելնելով իրենց գործողությունների հետևանքներից։

Վիճակի ցանկացած անբացատրելի վատթարացումը կարող է դիտարկվել որպես սաբոտաժ։ Սաբոտաժը երբեմն անվանում են միջամտություն, չար կատակ և այլն, որպեսզի խուսափեն սաբոտաժին հաջորդող իրավական պատասխանատվությունից։

## Անվան ծագում

«Սաբոտաժ» բառն առաջացել է 19-րդ դարի սկզբին ֆրանսերեն «sabotage» բառից։ Երբեմն ասվում է, որ որոշ բանվորներ իրենց սաբոները շպրտում էին սարքավորումների մեջ՝ դրանք վնասելու նպատակով, սակայն այս կարծիքը ընդունված չէ ծագումնաբանների շրջանում։

Ֆրանսալեզու գրականությունում այս բառն առաջին անգամ օգտագործվել է 1808 թվականին Դ'Օտելի (D'Hautel) «Dictionnaire du Bas-Langage ou manières de parler usitées parmi le peuple» բառարանում։

«Սաբոտաժել» բառն օգտագործվել է 1873-1874 թվականներին Էմիլ Լիտրեի «Ֆրանսերեն բառարան»-ում (Dictionnaire de la langue française)։ Սակայն այն «դիտավորյալ կամ չարակամ վնաս հասցնել սեփականությանը» կամ «դանդաղ աշխատել» իմաստով իսկապես սկսել է օգտագործվել 19-րդ դարի վերջին։ 1897 թվականին հայտնի սինդիկատոր և անարխիստ Էմիլ Պուժեն իր «Le Père Peinard» ամսագրում գրել է․ «action de saboter un travail» (աշխատանքը սաբոտաժելու գործողություն), իսկ 1911 թվականին՝ «Le Sabotage» («Սաբոտաժ») անվամբ գիրքը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Office of Strategic Services Simple Sabotage Manual
* News, accounts and articles on workplace sabotage and organising – Sabotage, employee theft, strikes, etc.
* Ecodefense: A Field Guide to Monkeywrenching
* Article on malicious railroad sabotage
* Elizabeth Gurley Flinn, Sabotage, the conscious withdrawal of the workers' industrial efficiency Արխիվացված 2007-08-07 Wayback Machine
* Aadu Jogiaas: Disturbing soviet transmissions in August 1991. Արխիվացված 2011-11-14 Wayback Machine
* «The Tallinn Cables, A GLIMPSE INTO TALLINN'S SECRET HISTORY OF ESPIONAGE, Lonely Planet Magazine, December 2011». Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 21-ին.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սաբոտաժ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 107)։*  |
# Իրավադի

| Իրավադի |
| --- |
| Իրավադի գետ |
|  |
| Բնութագիր |
| Երկարություն | 2170 |
| Ավազանի մակերես | 411 000 կմ² |
| Ջրի ծախս | 13 000-14 000 |
| Ջրահոսք |
| Ակունքի տեղակայում | Gyita Qu? |
| Գետաբերան | Անդամանյան ծով |
| Գետաբերանի տեղակայում | Անդամանյան ծով |
| Կոորդինատներ | ﻿ / ﻿ |
| Տեղակայում |
| Հոսող հոսքեր | Shweli River?, Myitnge River?, Chindwin River?, Mu River?, Mali River?, Taping River?, Derung-Nmai River? և Dapein River? |
| Երկիր |  Մյանմա |
|  |
| Գետը Վիքիպահեստում |

**Իրավադի**, գետ Բիրմայում։ Երկարությունը 2150 կմ է (այլ տվյալներով՝ 2170 կմ), ավազանը՝ 430 հազար քառակուսի կմ։ Սկիզբ է առնում Հիմալայների արևելյան լեռնաճյուղերից, հոսում հյուսիսից հարավ և թափվում Անդամանյան ծով։

Իրավադիի ափին են Մանդալայ, Պիի, Խինտադա, դելտայում՝ Ռանգուն քաղաքները։

## Անվանում

Առաջարկված են անվանման մի քանի ստուգաբանություններ։ Ոմանք կապել են բիրմաներեն Iravat «օվկիանոս» բառի, ուրիշները սանսկրիտ լեզվի Iravati «ամրացնել» բառի, իսկ ոմանք էլ՝ արաբերեն Վադի «գետահովիտ, գետ» բառի հետ։

Iravati ձևը բանահյուսությունը կապել է արեգակի աստված Ինդրայի առասպելական փղի անվան հետ և ստուգաբանել «փղի գետ»։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Իրավադի» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 455)։*  |
# Գետային գորիլա

|  |
| --- |
| **Գետային գորիլա** |
|  Գետային գորիլա |
| **Դասակարգում** |
| **Թագավորություն** | Կենդանիներ (Animalia) |
| **Տիպ/Բաժին** | Քորդավորներ (Chordata) |
| **Ենթատիպ** | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| **Դաս** | Կաթնասուն (Mammalia) |
| **Կարգ** | Պրիմատներ (Primates) |
| **Ընտանիք** | Հոմինիդներ (Hominidae) |
| **Ցեղ** | Գորիլա *(Gorilla)* |
| **Տեսակ** | Արևմտյան գորիլա *(G. gorilla)* |
| **Ենթատեսակ** | **Գետային գորիլա(G. g. diehli)* |
| **Միջազգային անվանում** |
| Gorilla gorilla diehliMatschie, 1904 |
| **Տարածվածություն և պահպանություն** |
| **Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝**  Կրիտիկական վիճակում գտնվող  Տաքսոնի տարածվածությունը |

**Գետային գորիլա** կամ **Արևմտյան գետային գորիլա** (լատիներեն՝ Gorilla gorilla diehli), կաթնասունների դասին պատկանող արևմտյան գորիլայի (*Gorilla gorilla*) ենթատեսակ։

## Տարածվածություն

Գետային գորիլաները տարածված են Կամերունի և Նիգերիայի սահմանի վրա։ Նախկինում տարածված են եղել նաև ԿԴՀ-ում։ Արևմտյան գետային գորիլաները ապրում են արևադարձային և մերձարևադարձային լայնատերև անտառներում։ Գորիլաների այս տեսակը ամենախոցելին է մյուս տեսակների համեմատությամբ։

Այն տարբերվում է սովորական պրիմատներից իր գանգի և ատամների կառուցվածքով։ Որպես առանձին ենթատեսակ նկարագրվել է 2000 թվականին։

## Պահպանություն

Արևմտան գետային գորիլաների թվաքանակը կազմում է մոտ 280 առանձնյակ, որոնք կենտրոնացված են մոտավորոպես 11 վայրում։ Վերջին գենետիկական ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ այդ վայրերը կապված են առանձնին անհատների միգրացիայի հետ։ Հարթավայրային գորիլլաների արեալից նրանց բաժանում է 250 կմ հեռավորություն։ Բնակատեղիների կորուստը և ինտենսիվ որսը նպաստել են այս ենթատեսակի թվաքանակի նվազեցմանը։ Գետային գորիլաների պահպանության ծրագիրը մշակվել է 2007 թվականին։

Կամերունի ղեկավարությունը հենց այս նպատակով Նիգերիայի հետ սահմանին ստեղծել է ազգային պարկ, որտեղ ապրում են այս ենթատեսակի մոտ 115 առանձնյակ.

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Esteban E. Sarmiento, John F. Oates: *The Cross River Gorillas: A Distinct Subspecies.* In: American Museum Novitates 3304 (2000), S. 1-55. Abstract(չաշխատող հղում)
* Datenblatt der IUCN/SSC Primate Specialist Group Արխիվացված 2007-09-28 Wayback Machine
* Informationen auf Primate Info Net

## Արտաքին հղումներ

* Cross River Gorilla Species Profile from the African Conservation Foundation
* Images and movies of the western gorilla *(Gorilla gorilla)* Արխիվացված 2006-05-07 Wayback Machine at ARKive
* Information on the Cross River Gorilla at WWF

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գետային գորիլա» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գետային գորիլա» հոդվածին։ |
# Ասիմի Գոիտա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| Ասիմի Գոիտա |
|  |
|   |
| Կրթություն՝ | Prytanée militaire de Kati?[…] և Combined Arms Military School in Koulikoro?[…] |
| Մասնագիտություն՝ | սպա, քաղաքական գործիչ և Բռնապետ |
| Դավանանք | իսլամ[…] |
| Ծննդյան օր | նոյեմբերի 9, 1983(1983-11-09) (42 տարեկան) |
| Ծննդավայր | Բամակո, Մալի[…] |
| Քաղաքացիություն |  Մալի |
| Ամուսին | Lala Diallo? |
|

**Ասիմի Գոիտա** (ֆրանսերեն՝ Assimi Goita, նոյեմբերի 9, 1983(1983-11-09), Բամակո, Մալի[…]), մալիացի ռազմական և պետական գործիչ, Մալիի ժողովրդի փրկության ազգային կոմիտեի նախկին նախագահը, ով 2020 թվականի պետական հեղաշրջումից հետո զավթել է իշխանությունը։ Ավելի ուշ, կատարել է պետության նորընտիր նախագահի կալանք։

## Կենսագրություն

Գոիտան ծնվել է 1983 թվականին (Մալի), բանակային սպայի ընտանիքում։ 1992 թվականից հաճախել է միջնակարգ ռազմական դպրոց, նախքան զրահատանկային տեխնիկայի Քուլիկորո քաղաքի կադետի ուսումնարանը ավարտելը։ Սովորել է նախապատրաստական դասընթացներ Ֆրանսիայում, Գերմանիայում։ Ամուսնացած է, և երեք երեխաների հայր։

### Զինվորական ծառայություն

Գոիտան Մալիի զինված ուժերի հատուկ նշանակության ստորաբաժանման գնդապետն էր։

2002-2008 թվականներին ծառայել է երկրի հյուսիսային անապատային մասում (Գաո, Քիդալ շրջաններ)՝ որպես բանակի ստորաբաժանման հրամանատարի տեղակալ։

2008-2010 թվականներին եղել է Ալժիրի սահմանին տեղակայված շարժական մարտավարական խմբի հրամանատար։ Խմբի խնդիրը ահաբեկիչների և թմրավաճառների դեմ պայքարն էր։

2011-2013 թվականներին եղել է գնդերից մեկի մատակարարման ստորաբաժանման ղեկավար։ Երկրի հյուսիս-արևելյան շրջաններում հաջողությամբ իրականացված առաջադրանքների և գործողությունների ընթացքում ինքնակամ ծառայության է անցել հատուկ ջոկատայինների կազմում։

2014-2015 թվականներին՝ գլխավոր շտաբում եղել է ցամաքային շտաբի օպերատիվ բաժնի պետ։

2016-2017 թվականներին գլխավորել է Սոֆարում տեղակայված հատուկ նշանակության ջոկատի ստորաբաժանումը։ «Բարխան» գործողության շրջանակում համակարգել է մարտավարական խմբեր՝ Նիգերի և Բուրկինա-Ֆասոյի հետ սահմանին իսլամիստ ծայրահեղականների դեմ պայքարելու համար։

Հեղաշրջման պահին եղել է արագ արձագանքման ուժերի գումարտակի հրամանատար (BASF), զինված ուժերի առանձին ապստամբ մասերով կոալիցիայում։

### Զանգվածային բողոքի ակցիաներ Մալիում (2020)

2020 թվականի օգոստոսի 19-ից Գոիտան ռազմական խռովության արդյունքում նշանակվել է ժողովրդի փրկության ազգային կոմիտեի, ապստամբների կազմակերպության նախագահ, որոնք խոստացել են նոր համընդհանուր ընտրություններ անցկացնել։

Օգոստոսի 27-ին իրեն հռչակել է պետության ղեկավար։ Նոր խորհրդարանի աշխատանքի մեկնարկի հետ լուծարել է ռազմաքաղաքական մարմինը։ Մի քանի աշխարհազորայիններ նշանակվել են Մոկթար Ուանի կառավարությունում։ Արդեն սեպտեմբերի 21-ին Գոիտան նշանակվել է Անցումային շրջանի փոխնախագահ։ 2020 թվականի սեպտեմբերի 25-ին տեղի է ունեցել երդումը։

### Ժամանակավոր նախագահ

Կառավարության կազմում վերադասավորումների սկսվելուց հետո՝ 2021 թվականի մայիսի 25-ին, Գոիտան հայտարարել է անցումային նախագահ Բա Նդաուին և վարչապետ Մոկթար Ուանիի տապալման մասին (նախօրեին նրանք ձերբակալվել և տեղափոխվել են Կատիի ռազմակայան)։

Մայիսի 28-ին Մալիի Սահմանադրական դատարանը գնդապետ Ասիմի Գոիտային հայտարարել է երկրի ժամանակավոր նախագահ մինչև անցումային գործընթացների ավարտը։

## Ծանոթագրություններ
# Երկրի կիսագնդեր

Արևելյան կիսագունդ
Արևմտյան կիսագունդ
Հյուսիսային կիսագունդ
Հարավային կիսագունդ
Երկրի գնդաձև մակերեսի որևէ հատկանիշով բաժանվող երկու կեսը անվանվում են **Երկրի կիսագնդեր**։ Աշխարհագրության մեջ երկրագունդը հաճախ բաժանում են՝ հյուսիսային և հարավային (հասարակածով), արևելյան և արևմտյան (ըստ Գրինվիչի 160° արևելյան երկայնության և 20° արևմտյան երկայնությաև միջօրեականով), մայրցամաքայիև և օվկիանոսային կիսագնդերի։ Մայրցամաքային կիսագնդում ցամաքը զբաղեցնում է տարածության 47%-ը, օվկիանոսայինում՝ 9%-ը։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Երկրի կիսագնդեր» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 628)։*  |