# Բենեդիկտ Սպինոզա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Բենեդիկտ Սպինոզա** պորտ.՝ Benedito de Espinosa |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | նոյեմբերի 24, 1632(1632-11-24)[…] Ամստերդամ, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն |
| Մահացել է | փետրվարի 21, 1677(1677-02-21)[…] (44 տարեկան) Հաագա, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն բնական մահով |
| Գերեզման | Nieuwe Kerk |
| Քաղաքացիություն |  Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն |
| Ազգություն | Սեփհարդներ |
| Ուղղություն | ռացիոնալիզմ և Արևմտյան փիլիսոփայություն |
| Մասնագիտություն | փիլիսոփա, աստվածաշնչի թարգմանիչ, grinder of lenses, քաղաքագետ, քերական, աստվածաբան և optician |
| Գործունեության ոլորտ | փիլիսոփայություն, բարոյագիտություն, իմացաբանություն և մետաֆիզիկա |
| Անդամակցություն | Collegiants? |
| Ալմա մատեր | Լեյդենի համալսարան |
| Տիրապետում է լեզուներին | լատիներեն, եբրայերեն, իտալերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն, պորտուգալերեն և հոլանդերեն |
| Ազդվել է | Ռենե Դեկարտ, Պարմենիդես, Մայմոնիդ, Քսենոփանես, Նիկոլո Մաքիավելի, Իբն Տուֆեյլ, Նիկոլյա Մալբրանշ, Ջորդանո Բրունո, Ֆրենսիս Բեկոն, Թոմաս Հոբս, Իբն Ռուշդ, Դեմոկրիտես, Էպիկուրոս, Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուս, Hasdai Crescas?, Ավիցեննա, Պլատոն և Արիստոտել |
| Հայր | Miguel de Espinoza? |
| Մայր | Hanna Debora d'Espinoza? |
| Ուսուցիչ | Franciscus van den Enden? |
| Աշակերտներ | Լայբնից Գոթֆրիդ Վիլհելմ |
|
Ներշնչվել է[ցույց տալ]

Ռենե Դեկարտ, Պարմենիդես, Մայմոնիդ, Քսենոփանես, Նիկոլո Մաքիավելի, Իբն Տուֆեյլ, Նիկոլյա Մալբրանշ, Ջորդանո Բրունո, Ֆրենսիս Բեկոն, Թոմաս Հոբս, Իբն Ռուշդ, Դեմոկրիտես, Էպիկուրոս, Տիտուս Լուկրեցիուս Կարուս, Hasdai Crescas?, Ավիցեննա, Պլատոն և Արիստոտել |
| Ստորագրություն  |
|  Benedictus de Spinoza Վիքիպահեստում |

**Բենեդիկտ Սպինոզա** (կամ **Բարուխ Սպինոզա**) (Spinoza, d՝ Espinosa) նոյեմբերի 24, 1632(1632-11-24)[…], Ամստերդամ, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն - փետրվարի 21, 1677(1677-02-21)[…], Հաագա, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն), հոլանդացի փիլիսոփա, աթեիստ։ Ծնվել է հրեա առևտրականի ընտանիքում։ Գաղափարական և բարեկամական կապեր է հաստատել հրեական համայնքից դուրս՝ ազատամիտ մտավորականության հետ։ Ազատախոհության համար ենթարկվել է բանադրանքի և վտարվել Ամստերդամի հրեական համայնքից (1656)։

«Բարոյական փիլիսոփայութան» մշակումը Սպինոզան համարում էր իր գլխավոր նպատակը, բնության ընդհանուր կարգից Սպինոզան բխեցնում էր մարդու տեղը բնության և հասարակության մեջ։ Բնության միասնության և նրա օրենքների օբյեկտիվության գաղափարը Սպինոզան արտահայտում է սուբստանցի հասկացության մեջ։ Այն հատկանիշները, որոնք աստվածաբանությունը վերագրում էր աստծուն, Սպինոզան վերագրում է սուբստանցին, ըստ Սպինոզայի, սուբստանցը պայմանավորված է ինքն իրենով, «ինքն իր պատճառն» է (causa sui), նրանից բացի և դուրս ուրիշ պատ ճառներ չկան, սուբստանցն իր մեջ պարունակում է իրերի անվերջ բազմազանությունն առաջացնելու կարողությունը, այսինքն՝ «արարիչ բնություն» է (natura naturans), իսկ ժամանակի մեջ փոփոխվող իրերը սուբստանցի եզակի դրսևորումներն են, նրա «ձևատեսակները»՝ մոդուսները. դրանց բազմազանությունը կազմում է «արարյալ բնությունը» (natura naturata)։ Այսպիսով, «աստված-բնություն» պանթեիստական գաղափարը Սպինոզայի ուսմունքում վերաճում է մատերիալիզմի և աթեիզմի։

Մարդու մասին Սպինոզայի ուսմունքի համար էական է նրա մեխանիստական դետերմինիզմը, քանի որ յուրաքանչյուր երևույթի համար գոյություն ունի այն առաջ բերող բնական պատճառների շղթան, ապա համընդհանուր պատճառականությունը համընկնում է անհրաժեշտության հետ, այստեղից էլ՝ մարդու, որպես բնության մի մասի, բոլոր գործողությունների անհրաժեշտ պատճառական պայմանավորվածությունը։ Իր մարմնով, զգացմունքներով ու կրքերով մարդն այդ անհրաժեշտության ստրուկն է, բայց բանականության շնորհիվ նա ճանաչում է իրերի օբյեկտիվ անհրաժեշտ ընթացքը և ըստ այդմ կառուցում իր գործողությունները՝ ազատվելով կույր ուժերի հարկադրանքից։ Ուրեմն, ազատությունը հակադրվում է ոչ թե անհրաժեշտությանը, այլ հարկադրանքին, ազատությունը ճանաչված անհրաժեշտությունն է։ Դրան համապատասխան, պետությունը, ծագելով հասարակական դաշինքի հիման վրա, կոչված է սահմանափակելու մարդկանց կրքերի վրա հիմնված գործողությունները և հնարավորություն տալու, որ մարդիկ գործեն բանականությամբ, այսինքն՝ ազատորեն։

Իմացաբանության մեջ Սպինոզան ռացիոնալիզմի ներկայացուցիչ է։ Նա տարբերում է երեք տեսակի ընդհանուր գիտելիքներ։ Փորձնական տվյալների ընդհանրացմամբ ստացված գիտելիքները տեսական արժեք չունեն, դրանք կախված են առանձին մարդու կենսափորձից, մասնավոր և պատահական են (վերաբերում են առանձին առարկաների դասին), ուստի կարող են սխալ լինել։ Ճշմարիտ ընդհանրացումների աղբյուր է խելքը՝ բանախոհությունը և բանականությունը, որով հետև դրանց միջոցով ճանաչվում են բոլոր մարմինների համար ընդհանուր (ուստի և ճանաչող անհատից չկախված) տարածական մեխանիկական հատկությունները։ Վերջապես, ինտուիտիվ գիտելիքները վերաբերում են սուբստանցի ձևական հատկություններին և արտահայտվում են սահմանումների, պոստուլատների ու աքսիոմների մեջ, որոնց ճշմարտությունը պարզորոշ և ինքնակնհայտ է, եթե մենք հասկանում ենք օգտագործված բառերի իմաստները։

Ճշմարտությունը գտնելու և հաղորդելու ամենահուսալի միջոցը Սպինոզան համարում է աքսիոմատիկ (իր տերմինաբանությամբ՝ երկրաչափական) մեթոդը, որով նա շարադրել է Ռենե Դեկարտի փիլիսոփայության հիմունքները և իր գլխավոր աշխատություններից մեկը՝ «Բարոյագիտությունը» (1662 - 75, հրատարակվել է 1677)։ Սպինոզայի մատերիալիզմը և աթեիզմը մեծապես ազդել են XVII - XVIII դդ. ազատախոհական և մատերիալիստական մտքի վրա, իսկ նրա փիլիսոփայության որոշ գաղափարներ (հատկապես աշխարհի սուբստանցային միասնության գաղափարը) որդեգրել է գերմանական դասական փիլիսոփայությունը, առանձնապես Գեորգ Հեգելը։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Բենեդիկտ Սպինոզան դասարան․ամ կայքում
* Բենեդիկտ Սպինոզա. "Էթիկա" - Աստծո մասին (De Deo) (հոդված)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բենեդիկտ Սպինոզա» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բենեդիկտ Սպինոզա» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 11, էջ 72)։*  |