# Հեռահաղորդակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Կապի համակարգ** կամ **հեռահաղորդակցություն**, էլեկտրական ազդանշանների միջոցով ինֆորմացիայի հաղորդման էլեկտրոնային սարքերի համալիր։ Տարբերում են հաղորդալարային կապի և ռադիոկապի համակարգեր։ Ավտոմատ բազմականալ կապի զարգացման շնորհիվ այժմ այդ երկու համակարգերը էապես քիչ են տարբերվում։ Հետևաբար կարելի է դիտարկել կապի ընդհանրացված համակարգը, որի ֆունկցիոնալ սխեման պարունակում է հետևյալ հանգույցները՝ հաղորդագրության (խոսք, գիր, պատկեր և այլն) աղբյուր, հաղորդագրությունը էլեկտրական ազդանշանի փոխակերպող սարք (միկրոֆոն, ֆոտոէլեմենտ և այլն), մոդուլյատոր, որը ցածր հաճախականության ազդանշանը վերածում է բարձրահաճախայինի։

Հնում դա արվում էր դրոշների, թմբկազարկերի, ազդանշանային խարույկների օգնությամբ կամ սուրհանդակների միջոցով։ 19-րդ դարում մարդիկ սովորեցին հաղորդալարերով էլեկտրական ազդանշաններ ուղարկել. ծածկագրված հաղորդագրություններն ուղարկվում էին Մորզեի այբուբենով (կարճ ու երկար ազդանշաններով՝ կետերով և գծերով)։ Էլեկտրական հեռահաղորդակցության առաջին համակարգը մետաղալարային հեռագիրն էր, որն ստեղծվեց 1830–40-ական թվականներին Ռուսաստանում, Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում։ 1876 թվականին ամերիկացի գյուտարար Ալեքսանդր Բելը հայտնագործեց մարդու ձայնը հեռագրահաղորդալարերով հաղորդելու եղանակ՝ հեռախոսակապը, որը շատ արագ տարածվեց ու զարգացավ. հեռախոսի գյուտից 21 տարի անց աշխարհում արդեն կար 1 միլիոն հեռախոսագիծ։

Ռադիոկապում մոդուլյատորն անհրաժեշտ է ազդանշանը առանց հաղորդալարի մեծ հեռավորությունների վրա հաղորդելու համար, իսկ հաղորդալարային կապում դրանով լուծվում է գծի հաճախային «խտացման»՝ նույն գծով բազմաթիվ ազդանշանների միաժամանակյա հաղորդման խնդիրը։ Այնուհետև բարձրահաճախային (մոդուլված) ազդանշանը ուժեղացվում է և ուղարկվում գիծ։ Ռադիոգծում այն նախապես փոխակերպվում է էլեկտրամագնիսական ալիքների՝ անտենայի միջոցով։ Ընդունման կետում բարձրահաճախային ազդանշանը անտենայի կամ հաղորդալարի ելքից անցնում է ընտրողունակ սարքին (հաճախային զտիչ, եթե «խտացումը» կատարվել է ըստ հաճախականության), ապա ուժեղացվում է և արվում դետեկտորին, որը մոդուլված ազդանշանից անջատում է ցածր հաճախականության ինֆորմացիան։ Սովորաբար ինֆորմացիոն ազդանշանը նորից է ուժեղացվում և փոխակերպվում ոչ էլեկտրական բնույթի հաղորդագրության (խոսք, գիր, պատկեր և այլն)։ Կապի տարբեր համակարգերում այս կամ այն հանգույցը կարող է բացակայել կամ իր հերթին կազմել հանգույցների համալիր (օրինակ, մոդուլյատորը թվային կապում)։ Բարձրորակ և օպերատիվ հաղորդում իրականացնելու նպատակով ստեղծվել է *կապի միասնական ավտոմատացված համակարգ՝ ԿՄԱՀ (EACC)*։

Հեռավոր հաղորդակցության առաջին միջոցները ներառում էին տեսողական ազդանշաններ, ինչպիսիք են փնջերը, ծխի ազդանշանները, լուսացույցի հեռագրերը, ազդանշանային դրոշները և օպտիկական հելիոգրաֆները։ Հեռանկարային միջքաղաքային հաղորդակցության այլ օրինակներ ներառում էին աուդիո հաղորդագրություններ, ինչպիսիք են կոդավորված հարվածային գործիքները և բարձր սուլոցները։ Քսաներորդ և քսանմեկերորդ դարերի հեռահար հաղորդակցական տեխնոլոգիաներն ընդհանուր առմամբ ներառում են էլեկտրական և էլեկտրամագնիսական տեխնոլոգիաներ, ինչպիսիք են հեռագրական, հեռախոսային և հեռահաղորդակցական ցանցեր, ռադիո, միկրոալիքային փոխանցում, օպտիկական մանրաթել և կապի արբանյակները։

Անլար հաղորդակցության հեղափոխություն սկսվեց քսաներորդ դարի առաջին տասնամյակում ՝ ռադիոկապի զարգացումներով, որը 1909-ին նվաճեց ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակը և էլեկտրական հեռահաղորդակցության ոլորտում այլ նշանավոր գյուտարարներ և ծրագրավորողներ։ . Դրանց թվում էին Չարլզ Ուայթսթոնը և Սամուել Մորսը (հեռագրողի գյուտարար), Ալեքսանդր Գրեհեմ Բելը (հեռախոսի գյուտարար), Էդվին Արմսթրոնգը և Լի դե Ֆորեսը (ռադիոյի գյուտարարները), ինչպես նաև Վլադիմիր Կ. Զվորիկինը, Լոգի Բայրը և Ֆիլո Ֆարնսվորթը ( հեռուստատեսության գյուտարարներից մի քանիսը)։

## Էթիմոլոգիա

Հեռահաղորդակցություն բառը հունական նախածանց tele բառի միացություն է, որը նշանակում է հեռավոր կամ հեռու, և լատիներեն communicare, որը նշանակում է կիսում։ Դրա ժամանակակից օգտագործումը հարմարեցված է ֆրանսերենի, քանի որ դրա գրավոր օգտագործումը գրանցվել է 1904-ին ֆրանսիացի ինժեներ և վիպասան Էդուարդ Էստաունիեի կողմից։ Կապը առաջին անգամ օգտագործվել է որպես անգլերեն բառ ՝ XIV դարի վերջին։ Դա գալիս է հին ֆրանսիական և լատինական հաղորդակցություններից։

## Պատմություն

Լրացուցիչ տեղեկություններ. Հեռահաղորդակցության պատմություն

Միջնադարում փնջերի շղթաները սովորաբար օգտագործվում էին բլուրներում ՝ որպես ազդանշան փոխանցելու միջոց։ Փարոսների շղթաները տառապում էին անհարմարությունից, որ նրանք կարող էին փոխանցել միայն մեկ տեղեկություն, ուստի հաղորդագրության իմաստը, քանի որ «թշնամուն տեսնել էր», նախապես պետք է համաձայնեցվեր։ Դրա օգտագործման ուշագրավ օրինակ էր Իսպանական նավատորմի ժամանակ, երբ փարոսային ցանցը ազդանշան փոխանցեց Պլեմութից Լոնդոն։

1792 թվականին ֆրանսիացի ինժեներ Կլոդ Չապը կառուցեց Լիլ-Փարիզ քաղաքների միջև հաստատված վիզուալ հեռագրության առաջին ֆիքսված համակարգը (կամ լուսացույցի գիծը)։ Այնուամենայնիվ, լուսացույցը տուժում էր հմուտ օպերատորների և թանկարժեք աշտարակների անհրաժեշտությունը տասից երեսուն կիլոմետր հեռավորության վրա։ Էլեկտրական հեռագրարանի մրցույթի արդյունքում վերջին առևտրային գիծը լքվեց 1880-ին։

### Հեռագիր և հեռախոս

1837 թվականի հուլիսի 25-ին ցուցադրվեց առաջին էլեկտրական էլեկտրոնային հեռագրությունը `գյուտարար Sir William Fothergill Cooke- ի և անգլիացի գիտնականներ Sir Charles Wheatstone- ի կողմից։ Երկու գյուտարարներն իրենց սարքը դիտում էին որպես «բարելավում էլեկտրամագնիսական հեռագրին», ոչ թե որպես նոր սարք։

Սամուել Մորսն ինքնուրույն մշակեց էլեկտրական հեռագրարանի մի տարբերակ, որը նա անհաջող ցուցադրեց 1837 թվականի սեպտեմբերի 2-ին։ Նրա ծածկագիրը կարևոր առաջընթաց էր Wheatstone- ի ազդանշանային մեթոդի նկատմամբ։ Առաջին անդրատլանտյան հեռագրական հեռագիր հաջողությամբ ավարտվեց 1866 թվականի հուլիսի 27-ին ՝ առաջին անգամ թույլ տալով տրանսատլանտյան հեռահաղորդակցություն։

Սովորական հեռախոսը հորինել են ինքնուրույն Ալեքսանդր Բել և Էլիշա Գրեյները 1876 թվականին։ Անտոնիո Մեուչին հորինեց առաջին սարքը, որը թույլ տվեց ձայնի էլեկտրական փոխանցումը մի գծի վրա 1849 թվականին: այդպիսով օգտվողները պահանջում էին ստացողը դնել իրենց բերանում, որպեսզի «լսեն» ասվածը։ Առաջին կոմերցիոն հեռախոսային ծառայությունները ստեղծվել են 1878 և 1879 թվականներին ՝ Ատլանտյան երկու կողմերում ՝ Նյու Հավենում և Լոնդոնում։

### Համակարգիչներ և ինտերնետ

1940-ի սեպտեմբերի 11-ին Georgeորջ Ստիբիցը Նյու Յորքի իր բարդ համարների հաշվիչի համար փոխանցեց խնդիրներ հեռուստաէներգիայի միջոցով և ստացավ այն արդյունքները, որոնք հաշվարկվել են Նյու Հեմփշիր նահանգի Դարտմութի քոլեջում։ [56] Կենտրոնացված համակարգչի (հիմնական ցանցի) այս կազմաձևումը հիմար հեռավոր տերմինալներով մնաց հանրաճանաչ մինչև 1970-ականները։ Սակայն դեռ 1960-ականներին հետազոտողները սկսեցին հետաքննել փաթեթների անջատումը, տեխնոլոգիա, որն ուղարկում է հաղորդագրությունները մասամբ ուղարկում են ձեր նպատակակետին ասինխրոնիկ կերպով `առանց այն կենտրոնականացված հիմնական միջանցքի անցնելու։ 1969-ի դեկտեմբերի 5-ին ստեղծվեց չորս հանգույցների ցանց, որը կազմում է ARPANET- ի սկիզբը, որը 1981-ին աճել էր 213 հանգույց։ [57] ARPANET- ը վերջապես միավորվեց այլ ցանցերի հետ ՝ ինտերնետը ձևավորելու համար։ Այն ժամանակ, երբ Ինտերնետի զարգացումը հանդիսանում էր Ինտերնետային ինժեներական աշխատանքային խմբի (IETF) ուշադրության կենտրոնում, որը հրապարակեց մեկնաբանությունների հարցման մի շարք փաստաթղթեր, ցանցի այլ առաջխաղացումներ տեղի ունեցան արդյունաբերական լաբորատորիաներում, ինչպիսիք են տեղական տարածքային ցանցի զարգացումները ( LAN) Ethernet (1983) և խորհրդանշական օղակաձև արձանագրություն (1984) [մեջբերում է պետք]

## Ժամանակակից մեդիա

Ըստ Gartner- ի և Ars Technica- ի հավաքած տվյալների ՝ ամբողջ աշխարհում միլիոնավոր միավորներով ամբողջ սպառողական հեռահաղորդակցական սարքավորումների վաճառք է եղել։

### Հեռախոս

Հեռախոսային ցանցում զանգահարողը միանում է այն անձին, որի հետ ցանկանում եք խոսել մի քանի հեռախոսային փոխանակում անջատիչների միջոցով։ Անջատիչները էլեկտրական կապ են ստեղծում երկու օգտագործողների միջև, և այդ անջատիչների կազմաձևումը որոշվում է էլեկտրոնային եղանակով, երբ զանգահարողը հավաքում է համարը։ Միացումն իրականացնելուց հետո, զանգահարողի ձայնը վերածվում է էլեկտրական ազդանշանի, օգտագործելով զանգահարողի ականջակալում փոքրիկ խոսափողը։ Այս էլեկտրական ազդանշանը ցանցի միջոցով ուղարկվում է օգտվողի մյուս ծայրին, որտեղ այդ մարդու ականջակալում գտնվող մի փոքր բարձրախոս այն վերափոխում է ձայնի։
2015 թվականի դրությամբ բնակելի տների մեծ մասում ցամաքային գծերը անալոգային են, այսինքն ՝ բանախոսի ձայնը ուղղակիորեն որոշում է ազդանշանի լարումը։ Չնայած նրան, որ կարճ հեռավորության վրա զանգերը կարելի է հասցնել ավարտից մինչև վերջ `որպես անալոգային ազդանշաններ, ավելի ու ավելի շատ հեռախոսային ծառայություններ մատուցողներ թափանցիկ ազդանշաններ են վերածում փոխանցման համար նախատեսված թվային ազդանշանների։ Դրա առավելությունն այն է, որ թվայնացված ձայնային տվյալները կարող են զուգահեռ շրջել ինտերնետի տվյալներով և կարող են կատարյալ վերարտադրվել հեռավոր հաղորդակցության մեջ։

## Տես նաև

* Հեռահաղորդակցությունը Հայաստանում

Levon - hamest kotlet

## Աղբյուրներ

* Ռադիո կանոնակարգ\*
* Սահմանադրություն և կոնվենցիա

## Գրականություն

* Goggin Gerard, Գլոբալ բջջային լրատվամիջոցներ
* համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն
* Wheen, Andrew. Ժամանակակից հեռահաղորդակցության զարգացում

## Արտաքին հղումներ

* Կապի դաշնային հանձնաժողով
* Ստանդարտներ
* Հեռահաղորդակցման ընկալումը

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 252)։*  |