# Տարո

Տարո

|  |  |
| --- | --- |
| Ենթակատեգորիա | card deck, religious object |
| Կիրառությունը | tarot card game, tarot card reading, divination |

ավստրիական տարոյի քարտեր (*Industrie und Glück*)
Տարոյի ավագ արկաններ՝ ըստ Մարսելյան կապուկի, 18-րդ դարի ստանդարտ խաղային կապուկ, որը հետագայում օգտագործվել է նաև գուշակության համար։
**Տարո,** խաղաքարտերի կապուկի տեսակ է, որը օգտագործվում է 14-րդ դարի կեսերից Եվրոպայի տարբեր մասերում խաղաքարտային խաղերի համար (իտալական *tarocchi*, ֆրանսիական *tarot* և ավստրիական *Königrufen*), որոնցից շատերն այժմ էլ են խաղում։ 18-րդ դարի վերջից տարո քարտերը սկսեցին օգտագործվել նաև գուշակության նպատակով։ Գոյություն ունեն տարո խաղաքարտերի երկու տարբեր տեսակներ՝ այն խաղաքարտերը, որոնք օգտագործվում են խաղերի համար, և այն խաղաքարտերը, որոնք օգտագործվում են գուշակության նպատակով։ Այնուամենայնիվ, որոշ հին օրինակներ, ինչպիսին է Մարսելի տարոն, որը սկզբնապես նախատեսված էր խաղային նպատակներով, երբեմն օգտագործվում են քարտոմանսիայի մեջ։

## Կառուցվածք

Տարոյի տիպիկ կապուկի քարտերը բաժանվում են երկու հիմնական խմբի:

* Ավագ արկանները սովորաբար բաղկացած են 22 քարտից։ Ամեն մի քարտ ունի իր բնօրինակ պատկերն ու եզակի անվանումը (Ծաղրածու, Մոգ, Քրմուհի, Կայսրուհի, Կայսր, Քուրմ, Սիրահարվածներ, Սայլ, Ուժ, Ճգնավոր, Բախտ, Արդարություն, Կախված մարդ, Մահ, Համեստություն, Դև, Աշտարակ, Աստղ, Լուսին, Արև, Դատաստան, Աշխարհ)։ Տարբեր տեսակների տարոյի կապուկներում քարտերի հաջորդականությունն ու անվանումները կարող են փոքր-ինչ տարբերվել (հաճախ Ուժը և Արդարությունը փոխում են իրենց համարները՝ լինելով 8 և 11, կամ հակառակը: Ծաղրածուն կարող է լինել զրոյական կամ քսաներկուերորդ)։
* Կրտսեր արկանները բաղկացած են չորս խաղաքարերից, սովորաբար 56 քարտ, 14-ական քարտ յուրաքանչյուր խաղաքարի համար։ Կազմված են չորս շարքերից՝ Գավազաններ, Սուսերներ, Գավաթներ և Պենտակլներ կամ «Մետաղարամներ»: Ամեն մի նշան ունի Տուզ, Երկյակի, Երեքյակի և այդպես շարունակ մինչև Տասնյակ, որոնց հաջորդում են «արքունական» կամ «ֆիգուրային քարտերը»՝ Պաժ (երբեմն Դուստր), Ասպետ (երբեմն Որդի), Թագուհի (երբեմն Մայր), Թագավոր (երբեմն Հայր): Տուզի դիրքը կրտսեր արկաններում որոշվում է համաձայնեցմամբ. այն կարող է լինել կամ շարքի սկզբում (համարվում է համապատասխան նշանի Մեկ) կամ Թագավորից հետո (համարվում է ամենահզոր քարտը): Ժամանակակից գուշակության պրակտիկաներում, որոնք օգտագործում են տարո կապուկը, հաճախ օգտագործվում է առաջին տարբերակը։

### Դիզայն

Ըստ կիրառված ոճավորման, տարբեր կապուկներ ստացել են հետևյալ անունները:

* Տարո Վիսկոնտի-Սֆորցա՝ ամենահայտնի և ամենահին ամբողջական կապուկը, ստեղծվել է 15-րդ դարում և անվանակոչվել պատվիրատուների անունով։ Ավագ արկանների պատկերները ստեղծվել են իտալական վերածննդի ոճով և ձեռքով նկարված են՝ օգտագործելով ոսկեզօծում։
* Մարսելյան Տարո՝ պարզեցված կապուկ, որի կերպարների հագուստները պատկերում են վերածննդի ժամանակաշրջանի նորաձևությունը։ Առաջին նման կապուկները, որոնք մեզ հասել են, թվագրվում են 16-րդ դարի Ֆրանսիայից (Լիոն) և 17-րդ դարի Մարսելից։ Մարսելյան կապուկը մի քանի դարերի ընթացքում եղել է ամենահայտնի տարոյի կապուկը։
* Պապյուսի տարո՝ կապուկ, որը ստեղծվել է 19-րդ դարի վերջում ֆրանսիացի օկուլտիստ Պապյուսի (Ժերար Անակլետ Վենսան Անկոսի) կողմից և նախատեսված էր գուշակության համար։ Կատարվել է եգիպտական ոճով։
* Ռայդեր-Ուեյթի տարո՝ ստեղծվել է 20-րդ դարի սկզբում, հայտնի է իր պատկերագրությունով և բազում ձևափոխություններով։ Անվանվել է առաջին հրատարակիչ Ուիլյամ Ռայդերի և դիզայներ Արթուր Ուեյթի անուններով։ Պատկերազարդողը եղել է Պամելա Քոլման Սմիթը։ Այս կապուկը առաջինն էր, որտեղ բոլոր համարակալված քարտերը պատկերազարդվել էին։
* Թոթի Տարո՝ կապուկ, որը ստեղծվել է Ալիստեր Քրոուլիի և եգիպտագետ նկարիչ Ֆրիդա Հարիսի կողմից։ Տարբերակվում է իր ժամանակակից ոճով և շատ հարուստ էզոթերիկ խորհրդանիշներով։

20-րդ դարում, հատկապես դրա երկրորդ կեսին, հայտնվեցին տարոյի կապուկների բազմաթիվ նոր ձևավորումներ, որոնց թվարկումը և ճշգրիտ քանակը դժվար է նշել։

## Տարոյի ծագում

Տարոյի խաղաքարտերի ծագման շուրջ շատ լեգենդներ են ձևավորվել։ Սակայն, ըստ ժամանակակից հետազոտությունների, համարվում է, որ տարոյի խաղաքարտերը ի հայտ են եկել Իտալիայում 15-րդ դարի սկզբում (1420-1440)։ Տարոյի առաջացման հավանական կենտրոններից մեկը համարվում է Ֆլորենցիան։ Առաջին գրավոր հիշատակումը, որտեղ տարոն անվանվում է «տրիոմֆի», կատարվել է 1440 թվականին ֆլորենտական նոտարի կողմից, երբ երկու կապուկ նվիրաբերվել է կոնդոտյոր Սիջիզմոնդո Պանդոլֆո Մալատեստային։ 1450 թվականին Միլանում ի հայտ է գալիս Վիսկոնտի-Սֆորցա տարոյի կապուկը։ Այս կապուկի պահպանված մասերը, ստեղծված Վիսկոնտի և Սֆորցա ընտանիքների կողմից, ծառայել են որպես ժամանակակից 78-թերթանի կապուկի նախատիպ։ Այդ ժամանակների կապուկները, որոնք մեզ հասել են, ներկայացնում են ձեռքով պատրաստված շքեղ խաղաքարտեր, որոնք նախատեսված էին ազնվականության համար։ 1465 թվականին ի հայտ է գալիս Տարոկկի Մանտենյայի կապուկը, որի կառուցվածքը հիմնված է կաբալիստական տեսության։ Այս կապուկը բաղկացած է 50 քարտից՝ 5 շարքերով կամ նշաններով (Երկինք, Հիմքեր և առաքինություններ, Գիտություններ, Մուսաներ, և Հանրային կարգավիճակ)՝ յուրաքանչյուր շարքում 10 քարտով։ Ժամանակակից տարոյի որոշ պատկերներ (ավագ և կրտսեր արկանների) փոխառված են հենց «Տարոկկի» կապուկից։

Այսօր չկան վստահելի տեղեկություններ, որ սովորական խաղաքարտերը հայտնվել են տարոյից շուտ։ Տարոյի պատմությունը երբեմն փորձում են կապել 1392 թվականի հետ, քանի որ այս թվականով նշված է, որ Ժակմին Գրինգոնյեին պատվիրել են կապուկ պատրաստել Ֆրանսիայի թագավոր Շառլ VI-ի համար, իսկ այդ քարտերից մի քանիսը դեռ պահվում են Փարիզում։ Սակայն «Շառլ VI-ի տարո» կապուկը, որը պահվում է Ազգային գրադարանում, ձեռքով պատրաստված է 15-րդ դարի վերջում և պատկանում է հյուսիսաիտալական տիպին։ Հավանաբար, թագավորի համար պատվիրած կապուկը սովորական խաղային կապուկ էր։

Այդ ժամանակվա Եվրոպայի համար գաղտնիք չէր, որ սովորական խաղային խաղաքարտերը եկել են իսլամական աշխարհից, ինչի մասին վկայում է իտալացի նկարիչ Նիկկոլո Կավելուցցոյի գրառումը 1379 թվականին իր քաղաքի տարեգրություններում. «Վիտերբոյում ներկայացվել է խաղաքարտերով խաղ, որը ծագել է սարակինոսների երկրից և նրանց կողմից անվանվում է „նաիբ“»։ Այս քարտերը ունեին չորս խաղաքարեր՝ բաժակներ, սրեր, մետաղադրամներ և պոլոյի մականներ (որոնք եվրոպացիները ընկալել էին որպես գավազաններ), իսկ ֆիգուրներն ընդգրկում էին թագավորին և երկու տղամարդ պաշտոնյաների։ Սակայն գոյություն ունեին նաև մամլուքների քարտեր` 22 ավագ խաղաքարերով, որոնք շատ նման էին տարոյին։ Հավանական է, որ այդ քարտերը հանդիսացել են մամլուքների քարտերի նախատիպը և սովորական խաղաթղթերի նախորդը։ Կամ մամլուքների քարտերից առաջացել են տարոները, և դրանցից՝ խաղաթղթերը. սա այն տեսակետն է, որին հետևում են նրանք, ովքեր կարծում են, որ խաղաթղթերն ու տարոն փոխկապակցված են։ Մամլուքների քարտերի կառուցվածքն իսկապես հիշեցնում էր տարոյինը. 56 փոքր արկաններ և 22 մեծ խաղաքարեր, որոնք բաժանված էին չորս խաղաքարերի՝ սրեր, մականներ (հավանաբար պոլոյի), բաժակներ և մետաղադրամներ (հայտնի նաև որպես «դիսկեր» և «պենտակլներ»)։

Մամլուքները խստորեն հետևում էին Ղուրանի արգելքին՝ մարդկանց պատկերելուն, և այդ պատճառով իրենց քարտերի վրա միայն արաբեսկեր էին պատկերում։ Հավանական է, որ խաղաթղթերի սովորական խաղաքարերն (խաչեր, սրտեր, ագուռներ և ագռավներ) ֆրանսիացիների կողմից տարածվեցին մոտ 1480 թվականին։ Նրանք, ովքեր պնդում են, որ խաղաթղթերը ծագել են տարոյից, վկայում են Ջոկերին որպես ապացույց։ Ըստ նրանց, Ջոկերը՝ միակ մնացած խաղաքարը, համարժեք է տարոյի «Ծաղրածու» քարտին, մինչդեռ մյուս խաղաքարերը վերացվել են։ Սակայն սա, հավանաբար, մոլորություն է, քանի որ Ջոկերը հայտնվել է ԱՄՆ-ում մոտ 1857 թվականին և օգտագործվել է որպես «ազատ» քարտ պոկերի խաղում կամ որպես մեծ խաղաքար յուկեր խաղում։

### Անվանում

Ինչ վերաբերում է «տարո» անվան ծագմանը, հայտնի է, որ սկզբում այս քարտերը կոչվել են «հաղթանակի (խաղաքարերի) քարտեր» (իտալ.՝ carte da trionfi)։ Սակայն մոտ 1530 թվականին իտալերեն «tarocchi» (մի.՝ tarocco) բառը սկսեց օգտագործվել, որպեսզի տարբերակեն տարո խաղը սովորական հաղթաթղթերից (triumphs — trumps)։ Կարծիք կա, որ բառը ծագում է արաբերեն طرق (տուրուկ) բառից, որը նշանակում է «ճանապարհներ», կամ արաբերեն ترك (տարակա), որը նշանակում է «թողնել, հեռանալ»։ Համաձայն այլ էտիմոլոգիայի, իտալական «tarocco»-ն ծագում է արաբերեն «طرح» (տարհ) բառից, որը նշանակում է «մերժում» կամ «հանություն»։

## Ֆունկցիաներ

### Խաղ

Ֆրանսիական տարոյի խաղի ընթացք։
Ֆրանսիական տարո (*jeu de tarot*)՝ խաղաքարտային խաղ, որտեղ մասնակիցները փորձում են հաղթող խաղաքարտեր հավաքել, նախատեսված է չորս խաղացողի համար։ Այն միակ լայնորեն տարածված խաղն է, որը պահպանվել է մինչ օրս և օգտագործում է ամբողջական՝ 78 քարտից բաղկացած տարոյի կապուկը։ Խաղը մեծ տարածում ունի Ֆրանսիայում և հայտնի է նաև ֆրանսախոս Կանադայում։ Ֆրանսիական տարոն գոյություն ունի վաղ ժամանակներից և, ինչպես հայտնի է, վայելել է մեծ ժողովրդականություն առնվազն մի քանի դար շարունակ։

### Գուշակության քարտեր

Որոշ օկուլտիստների աշխատություններում նշվում է, որ տարոն գուշակությունների համար օգտագործվել է գրեթե Համաշխարհային ջրհեղեղից ի վեր, եթե ոչ ավելի վաղ։ Այնուամենայնիվ, գուշակության և մարդկային ճակատագրերի կանխատեսման առաջին փաստաթղթավորված վկայությունները, մասնավորապես տարոյի քարտերով, սկսվում են 16-րդ դարից։ Այդ ժամանակվա որոշ բանաստեղծներ, իրենց գովաբանական բանաստեղծություններում, համեմատում էին մարդկանց տարոյի բարձրագույն խաղաքարտերի հետ։ Այս ստեղծագործությունները կոչվում էին «*tarocchi appropriati*», և 1527 թվականին դրանցից մեկը վերաբերում էր մարդու ճակատագրին։ 1540 թվականին Իտալիայում լույս է տեսնում Ֆրանչեսկո Մարկոլինո դա Ֆորլիի գիրքը՝ «Գուշակություն» (իտալ.՝ «Le Sorti»), որտեղ հեղինակը ներկայացնում է գուշակության պարզ մեթոդ՝ օգտագործելով սովորական խաղաքարտերի մետաղադրամների խումբը։ Սա գուշակության մասին ամենավաղ հայտնի տրակտատն է։ Թեև տարոյի կապուկը պարունակում էր նմանատիպ քարտեր, դժվար է հաստատ ասել, որ այն այդ ժամանակ լիարժեք օգտագործվել է որպես գուշակության գործիք։ Տարոն ձևավորվել է որպես հստակ գուշակության համակարգ միայն 17-րդ դարի վերջում։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Tarot Museum(անգլ.)
* Tarot History(անգլ.)
* Карты в Rider-Waite-Smith Таро и Таро de Marseilles(անգլ.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տարո» հոդվածին։ |