Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Պաշարում

**Պաշարում**, ամրոցը (քաղաքը, այլ ամրությունը) նվաճելու ռազմական, գործողությունների եղանակ։ Կիրառվել է հին ժամանակներից այն դեպքում, երբ հակառակորդն ամրանում էր այս կամ այն վայրում։ Պաշարողը զորքով շրջապատում էր ամրոցը, նրա շուրջը ստեղծում ամրություններ, սահմանում շրջափակում, անհրաժեշտ դեպքերում կատարում աստիճանական հարձակում, որը սովորաբար ավարտվում էր գրոհով։ Շրջափակումից հետո, երբեմն, պաշարողները սպասում էին, որ սպառվեն պաշարվածների զինամթերքի ու պարենի պաշարները, տարածվի համաճարակ և նրանք կապիտուլացվեն։ Այդպիսի պաշարումները տևում էին ամիսներ և տարիներ։ Ամրոցի պատերին մոտենալու, դրանք քանդելու և ներս մտնելու համար պաշարողներն օգտագործում էին փակ շարժական միջոցներ, հրազենի կիրառման ժամանակ՝ զիգզագանման խրամատներ։ Ամրոցը գրավելու համար օգտագործվել են բաբաններ, քար նետող գործիքներ, հոյեր, գրոհային աշտարակներ, աստիճաններ, հետագայում՝ ականներ և հրանոթներ։ 16-րդ դարի սիստեմավորվեցին և կատարելագործվեցին ամրոցների վրա աստիճանական հարձակման մեթոդները։ 18-րդ դարից 20-րդ դարերը սկիզբը ստեղծվում էին պաշարման հատուկ բանակներ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո տերմինը չի օգտագործվում։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 125)։*  |
# Ռազմական հոգեբանություն

**Ռազմական հոգեբանություն**, հոգեբանության բնագավառ, որն ուսումնասիրում է ռազմական հոգեբանությունը, նախապատրաստության (ուսուցում, պարապմունքներ, զինավարժություններ են) և մարտական գործողությունների ընթացքում զինվորի, հրամանատարի, կոլեկտիվի (միավորում, ստորաբաժանում) վարքի առանձնահատկությունները, նրանց ռազմատեխնիկական և բարոյաքաղաքական պատրաստության հոգեբանական պայմաններն ու նախադրյալները։ Նպատակն է բացահայտել մարտական գործողության մեջ հոգեբանական ազդակի առանձնահաւոուկ դերն ու նշանակությունը։ Կապի մեջ է ընդհանուր սոցիալական, մանկավարժական, ինժեներական և հոգեբանության այլ ճյուղերի հետ։ Ռազմական հոգեբանությունը, որպես գիտության հատուկ բնագավառ, ձևավորվել է 20-րդ դարի սկզբին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939—45) հետո ծավալուն հետազոտություններ են կատարվել հատկապես Միացյալ Նահանգներում։ Ժամանակակից ռազմական հոգեբանությունն ունի կոնստրուկտորատեխնիկական, ռազմաինժեներական, ռազմամանկավարժական, ռագմասոցիալական և ռազմասպորտային հիմնական բաժիններ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 585)։*  |
# Ձայնաչափություն

**Ձայնաչափություն** կիրառական ձայնագիտության բաժին, որն ուսումնասիրում է իմպուլսային ձայնի աղբյուրի տեղը որոշելու եղանակները։ Զայնաչափության հիմքում ընկած է, այսպես կոչված, ժամանակների տարբերության մեթոդը։ Ձայնային իմպուլսն ավելի շուտ է հասնում ձայնի իմպուլսային աղբյուրից (պայթյուն, կրակոց) որոշ հեռավորության վրա գտնվող երկու ընդունիչներից նրան, որն ավելի մոտ է աղբյուրին։ Ձայնային իմպուլսի՝ ընդունիչներին հասնելու ժամանակների տարբերությունը որոշում է (ձայնի տվյալ արագության դեպքում) այն կետերի երկրաչափական տեղը, որտեղ կարող է գտնվել ձայնի աղբյուրը։ Դա հիպերբոլ է, որի կիզակետերում գտնվում են ընդունիչները։ Ընդունիչների երկրորդ զույգը, որը տեղավորվում է առաջինից որոշ հեռավորության վրա, հնարավորություն է տալիս որոշել երկրորդ հիպերբոն։ Այդ երկու հիպերբոլների հատումից էլ գտնում են որոնելի կետը։ Մեծ ճշգրտության հասնելու համար կիրառում են ընդունիչների երրորդ (ստուգիչ) զույգ ևս. բացի այդ, կատարում են ձայնի արագության փոփոխությունը, ձայնային ճառագայթների շեղումը հաշվի առնող մի շարք ուղղումներ։ Հետախուզության օպտիկական մեթոդների համեմատությամբ Ձայնաչափության մեթոդներն ունեն մի շարք առավելություններ՝ կախված չեն տեսանելիության պայմաններից, թույլ են տալիս աշխատել ցանկացած տեղանքում։ Սակայն այդ մեթոդների ճշգրտությունն ու գործողության հեռահարությունը կախված են օդերևութաբանական պայմաններից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 691)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ձայնաչափություն» հոդվածին։ |
# Բալիստա

| Բալիստա |
| --- |
|  |
| Տեսակ | զենքի ֆուկցիոնալ դաս |
| Ենթատեսակ | torsion siege engine? և neuroballistic weapon? |

**Բալիստա** (լատիներեն՝ balistarum, հուն․՝ βαλλιστης
 բառից, որը ծագում է՝ βαλλειν
 - «նետել»), գետնամերձ հրաձգության համար նախատեսված հին նետող մեքենա։ Գործարկվել է հյուսված թելերի (ջլերի, պարանների, մազերի և այլն) ճկունության շնորհիվ։ Նախատեսված էր ամրոցների պատերը կործանելու և պաշտպաններին խոցելու համար։ Կիրառվել են մինչև 500 կգ զանգվածով քարեր, սրածայր գերաններ, ծանր նետեր և այլն։ Նետման հեռավորությունը՝ 200-1000 մետր։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բալիստա» հոդվածին։ |
# Կենտրոնախույս ուժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Կենտրոնախույս ուժ**, ուժ, որով շարժվող նյութական կետն ազդում է այդ կետի շարժման ազատությունը սահմանափակող և կետը կոր հետագծի վրա պահող մարմնի (կապի) վրա։ Կենտրոնախույս ուժը թվապես հավասար է mv2/r, որտեղ m-ը կետի զանգվածն է, v-ն՝ արագությունը, r-ն՝ հետագծի կորության շառավիղը, և ուղղված է հետագծի գլխավոր նորմալով (շրջանագծային շարժման դեպքում՝ շառավղորեն)։

## Կենտրոնախույս և կենտրոնաձիգ ուժեր

Կենտրոնախույս ուժը և կենտրոնաձիգ ուժը՝

* ի հայտ են գալիս միաժամանակ
* թվապես հավասար են
* ուղղված են միևնույն ուղղով
* ունեն հակառակ ուղղություններ
* ազդում են տարբեր մարմինների վրա որպես ազդման և հակազդման ուժեր։

Կենտրոնաձիգ ուժն ազդում է շարժվող կետի, իսկ կենտրոնախույս ուժը՝ կետի ազատ շարժումը սահմանափակող մարմնի վրա։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 377)։*  |
# Գլոբալիստիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Գլոբալիստիկա**, 1) մարդու գործու­նեության արդյունքում ձևավորված բազմաթիվ համընդգրկուն միահյուսվող փոխկապակցված դժվարությունների և հիմնախնդիրների ամբողջություն։ Գլո­բալ են համարվում այն հիմնախնղիրները. որոնք, ա) առնչվում են պետությունների և ժողովուրդների, ինչպես նաև մարդկանց կենսական շահերի հետ, բ) ժամանակակից քաղաքակրթության զարգացման օբյեկտիվ գործոններն են, գ) անչափ սուր բնույթ են կրում և սպառ­նում են մարդկության գոյությանը, դ) լուծ­ման համար պահանջում են համայն մարդկության միացյալ ջանքերը։ Գլոբալիստիկայի հիմնական կատեգորիան «գլոբալ լուծումն» է, որը մեկնաբանվում է որպես համա­ձայնեցված, համընդգրկուն և միաժա­մանակյա փորձեր լուծելու որքան հնա­րավոր է շատ համամարդկային հիմնախնդիրներ կամ գոնե ուրվագծեր դրանց լուծման ուղիները և ռազմավարությունը։ Դրանցից են ռազմական արդյունաբերության կողմնորոշումը խա­ղաղ նպատակների, հետամնաց երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը, որակապես նոր բնույթի բնապահպանա­կան խնդիրները, էներգետիկայի զարգացումը' որակապես նոր պայմաններում, անհավասարաչափ տնտեսական աճը, բնակչության աճը և միգրացիոն գործընթացները. աշխարհաքաղաքական իրադրության փոփոխությունները, միջազգային ահաբեկչությունն են։ 2) Միասնական աշխարհակեցության կայացման գործընթացներն ուսումնասի­րող գիտության։ Այս դեպքում առաջարկ­վում է աշխարհահամակալպային մոտե­ցումը, որի շրջանակներում գլոբալ աշ­խարհը պատմական համակարգ է' հիմն­ված կապիտալիզմի էքսպանսիայի և միասնական աշխարհի մասնատման (կենտրոն, ծայրամաս և կիսածայրամաս) վրա։ Հիմնական կատեգորիաներն են « արտադրության գլոբալ համակարգ», «դասակարգերի ձևավորման գլոբալ գործընթաց» են։ Մոտեցումը տա­ռապում է պարզունակությամբ և օգտապաշտությամբ. կարևորվում է տնտե­սության դերը, անտեսվում մարդկության մշակութային բազմազանությունը։ Այ­սօր առավել հրատապ է գլոբալ գործըն­թացների պատմական դինամիկայի, ինչպես նաև դրանց զարգացման հնա­րավոր ուղիների և երկարամյա հեռանկարների ուսումնասիրությանը։ Հենց այս տեսանկյունից են ուսումնասիրում գլոբալ աշխաըհը քաղաքակրթական կամ մշակաթաբանական մոտեցման կողմնակից­ները' գլոբալացման գործընթացը դիտե­լով որպես քաղաքակրթությունների երկ­խոսության հնարավոր և ցանկալի արդ­յունք։ Այս առումով քաղաքական գլոբալիստիկայի հիմնական խնդիրներից մեկը քաղա­քակրթությունների երկխոսության նոր հայեցակարգի մշակումն է։

## Աղբյուրներ

* Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 1-12, 1974-1986 թթ, Երևան
* Է․ Աղայան «Արդի հայերենի բացատրական բառարան», հատոր 1-2, 1976 թ, Երևան
* А․ Б. Барихин "Большой юридический словарь", 2002 թ, Москва
# Շարքային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի ցամաքային զորքերի շարքային կոչման տարբերանշանը
**Շարքային** (նաև՝ **Շարային**), զինված ուժերի շարքային կազմի ամենակրտսեր զինվորական կոչումը, հրամանատարական՝ սպայական կազմին չպատկանող զինվորական։

## Հայաստան

Հայաստանի ռազմաօդային ուժերի շարքային կոչման տարբերանշանը
Ըստ Հայաստանի «Զինվորական ծառայության անցնելու մասին» օրենքի, շարքային զինվորական կոչումը շնորհվում է՝

* Հայաստանի զինված ուժեր զորակոչված այն քաղաքացիներին, ովքեր զինկոմիսարիատից պետք է մեկնեն ծառայության վայր․
* Զինվորական կոչում չունեցող և պահեստազոր փոխադրվող քաղաքացիներին՝ պահեստազորում հաշվառվելիս․
* Ռազմաուսումնական հաստատություններ ընդունված քաղաքացիներին՝ գրանցելով որպես կուրսանտ․
* Պայմանագրային զինծառայության ընդունված և զինվորական կոչում չունեցող քաղաքացիներին՝ զորամասի անձնակազմի ցուցակներում գրանցելիս։

## Տես նաև

* Զինվոր

## Ծանոթագրություններ
# Եբրայերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Եբրայերեն**  |
| --- |
|  |
| Տեսակ | բնական լեզու, կենդանի լեզու և լեզու |
| Ենթադաս | քանանական լեզուներ և հրեական լեզուներ |
| Երկրներ |  Իսրայել |
| Խոսողների քանակ | 9 303 950 մարդ (2019) |
| Վերահսկող կազմակերպություն | Եբրայերենի ակադեմիա |
| ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակ | անվտանգ |
| Գրերի համակարգ | Եբրայական այբուբեն |
| IETF | he |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | ивр 198 |
| ISO 639-1 | he |
| ISO 639-2 | heb |
| ISO 639-3 | heb |
|  |
|      Շրջաններ, որտեղ եբրայերենը մեծամասնության լեզուն է։ (Իսրայել)      Շրջաններ, որտեղ եբրայերենը փոքրամասնության լեզուն է (Արևմտյան Ափ և Գոլանի բարձունքներ)։ |
|  Hebrew language Վիքիպահեստում |

**Եբրայերեն** (עִבְרִית, *իվռիթ*), Աֆրասիական լեզվաընտանիքի սեմական խմբի լեզու, Իսրայելի Պետության պետական լեզուն։ Եբրայերեն խոսում են աշխարհում 7 միլիոն մարդ։ Ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման՝ եբրայերենը չի մտնում աշխարհի 100 տարածված լեզուների մեջ։ Եբրայերեն լեզվում գործածվում է եբրայական գիրը։ Դասավանդվում է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում։ Հայաստանում եբրայերենի առաջին դասագիրքը հեղինակել է ԵՊՀ դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արման Հակոբյանը («Արդի եբրայերեն», 2003, երկրորդ հրատարակությունը՝ 2019):

## Տես նաև

* Պաշտոնական լեզու
* Լեզվաընտանիքների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Hoffman, Joel M. (2004 թ․ օգոստոս). *In the Beginning: A Short History of the Hebrew Language*. New York: NYU Press. ISBN 978-0-8147-3654-8.
* Izre'el, Shlomo (2001). Benjamin Hary (ed.). «The Corpus of Spoken Israeli Hebrew». (CoSIH): Working Papers I.
* Klein, Reuven Chaim (2014). *Lashon HaKodesh: History, Holiness, & Hebrew*. Mosaica Press. ISBN 978-1937887360.
* Kuzar, Ron (2001). *Hebrew and Zionism: A Discourse Analytic Cultural Study*. Berlin & New York: Mouton de Gruyter. ISBN 978-3-11-016993-5.
* Laufer, Asher (1999). *Hebrew Handbook of the International Phonetic Association*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65236-0.
* Sáenz-Badillos, Angel (1993). *A History of the Hebrew Language*. Translated by John Elwolde. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-55634-7.

* Берлин И. (1890–1907). «Язык еврейский». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հրեական հանրագիտարան: In 86 Volumes (82 Volumes and 4 Additional Volumes)*. St. Petersburg.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Гр. В. (1890–1907). «Язык еврейский в России». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հրեական հանրագիտարան: In 86 Volumes (82 Volumes and 4 Additional Volumes)*. St. Petersburg.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Արման Հակոբյան, *Արդի եբրայերեն*, Երևան, 2003, 2019

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Եբրայերեն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 465)։*  |
# Մոմանյութեր

Այրվող մոմ
**Մոմանյութեր**, *մոմեր*, բուսական և կենդանական ծագում ունեցող ճարպանման նյութեր, բարձրամոլեկուլային միատոմ սպիրտների և ճարպաթթուների էսթերներ են։ Ամորֆ են, դյուրաբեկ և տաքացնելիս հեշտությամբ փափկում են։ Հալվում են 40—90 °C-ում։ Ջրում անլուծելի են, լուծվում են բենզինում։ Քիմիական և ֆիզիկական հատկություններով նման են ճարպերին։ Տարբերում են կենդանական, բուսական և հանքային մոմանյութեր։ Կենդանական մոմանյութեր (օրինակ՝ մեղրամոմ) ստացվում են մեղուների ու այլ միջատների մոմագեղձերից, լանոլինը՝ ոչխարի բրդից (լվանալիս), սպերմացետը՝ կաշալոտի ճարպից և այլն։ Բուսական մոմանյութերը նուրբ շերտով պատում են բույսի ցողունը, տերևները և պտուղները (կանխում են սնկային հիվանդությունները, կարգավորում բույսի ջրային ռեժիմը)։ Դրանցից են․ կարնաուբյան (ստացվում է բրազիլական արմավենու տերևներից), կանդելիլյան և այլ մոմանյութեր։ Հանքային մոմանյութերը (օզոկերիտ, ցեբելին) ստացվում են գորշ ածխից և տորֆից։ Սինթետիկ մոմանյութերը ստացվում են ածխածնի օքսիդը հիդրելով կամ ցածրամոլեկուլային բազմաօլեֆիններից (օրինակ, 2000—10․000 մոլ․ զանգվածով պոլիէթիլենից)։ Մոմանյութերը օգտագործվում են փայլեցնող, գործվածքը անջրանցիկ դարձնող խառնուրդներ պատրաստելու, կաշին, ռետինը, թուղթը մշակելու, պոլիմերները մամլելու համար), որպես գեղակերպ նյութեր՝ քանդակագործության մեջ (Պետրոս Մեծի կիսանդրին և արձանը, Էրմիտաժ, Լենինգրադ և այլն)։ Մոմանյութերը գեղանկարչական մոմաներկերի հիմքն են։ Մոմանյութերի բարակ շերտով պահպանում են մարմարե արձանները ջրի ազդեցությունից։

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոմանյութեր» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 698)։*  |
# Բարձրացնովի կամուրջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերդային կամուրջ (Պորտուգալիա)
Բարձացնովի կամուրջներ, Բանտ, թղթային ճարտարապետություն շարքից, Պիրանեզիի աշխատանք
**Բարձրացնովի կամուրջ,** բացովի կամրջի տեսակ, որի բանվածքավոր կառույցը բարձրանում և իջնում է ուղղահայաց հարթությամբ։ Բարձրացնովի կամրջի տեսակին են պատկանում հասարակ և ամենահին բերդային կամուրջները, որոնց միջնադարում բերդերի և ամրոցների բարեկարգման ժամանակ օգտագործված և ուղղահայաց բարձրացող, բացվող փայտե օրինակները հայտնաբերվել են դեռևս Հին Եգիպտոսում։

Լ․ Ֆ, Նիկոլաին բարձրացնովի կամուրջների համակարգները, որոնք օգտագործում էին հորիզոնական առանցքի շուրջ ժապավենի պտույտը, բաժանեց 3 խմբի․

1. ժապավենի ծայրին տեղադրված ռոտացիայի առանցքով
2. ժապավենի ծայրին չտեղադրված ռոտացիայի առանցքով
3. փոփոխական ռոտացիայի առանցքով

## Բերդային կամուրջ

Կամրջի աշխատանքը ցուցադրող շարժական պատկեր
Բարձրացնովի կամուրջը սովորաբար իջնում է մեկ ծայրով հրակնատի վրա և ծառայում որպես բերդային խրամի վրայով անցնող, ամրությունը շրջապատող անցատեղ։

Միջնադարյան բերդային կամրջին բնորոշ շինվածքը ներառում էր հակակշիռներ ունեցող երկու հզոր փայտե չորսուներ՝ մի ծայրից մյուսը կամրջի ժապավենին կապված շղթաներով։ Հայտնի էին երկու շինվածքներ՝ «բաց», ազատ կառուցված կամուրջ և պատի մեջ կառուցված, որի մեջ կամրջի բարձրացված ժապավենը քողարկում էր դարպասի բացվածքը (տես հոդվածի սկզբի նկարազարդումը)։ Հակակշիռների շնորհիվ կամրջի բարձրացումը և իջեցումը երկու մարդու աշխատանք էր։ Հանդիպել են ավելի հասարակ կամուրջներ, որոնցում ժապավենին կպցված շղթաները ճախարակի վրայով ուղղակիորեն կարգվում էին վերհանին։

XV դարի ավարտին, հրետանու տարածմամբ պայմանավորված, շղթայով բերդային կամուրջները անօգուտ դարձան, քանի որ շղթաները կարելի էր հաղթահարել թնդանոթներով: Հայտնվեցին նոր շինվածքներ․ դրանցից մեկում կամրջի բարձրացումը իրականացվում էր լծակներով, որոնք ամրոցի մեջ ժապավենի շարունակությունն էին կազմում (լծակների ծայրերը իջնում էին բերդի մեջ գտնվող քարայր)։ Մեկ այլ շինվածքում, որը տարածված էր Հռենոսի երկայնքով և Ֆրանսիայի արևելքում, ժապավենը իջնում էր խրամ, իսկ լծակները, որոնք նույնպես ժապավենի շարունակությունն էին, բարձրանում էին վերև (աշխատելու դիրքում ժապավենը կարգվում էր լրացուցիչ չորսուիկներով)։ Արդեն XIV դարից սկսած բարձրացնովի կամուրջները Իտալիայի և Ֆրանսիայի ամրություններում սկսեցին փախարինվել բացովիներով։

Ռուսական կայսրության ամրաշինության մեջ բարձրացնովի կամուրջները ավելի քիչ էին հանդիպում, քան Արևմտյան Եվրոպայում․ մեր օրերում չի պահպանվել ոչ մի օրինակ։ Բացի Մոսկովյան Կրեմլից, որի գմբեթի պատերին պահպանվում են շղթաների և չորսուների համար նախատեսված անցքերը, հավաստի հայտնի է այդպիսի կամրջի առկայությունը․ օրինակ Վոլոկոլամսկի բերդում։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Подъёмные мосты // Л. Ф. Николаи. Мосты: Руководство, составленное по программѣ Института инженеров путей сообщенія. Типографія Ю. Н. Эрлих, 1901. С. 93-99.
* Bornecque, Robert. L'évolution des ponts-levis du XVIe au XIXe siècle // Bulletin monumental 140.3 (1982): 203—225.(ֆր.)
* Эварт Окшотт. Рыцарь и его замок. Средневековые крепости и осадные сооружения. Litres, 2017. С. 64.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բարձրացնովի կամուրջ» հոդվածին։ |
# Քարանձավ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաչաղբյուր
Քարանձավ
**Քարանձավ** (նաև՝ քարայր, այր, անձավ), երկրակեղևի վերին շերտերի դատարկ տարածություն, որը Երկրի մակերևույթ է դուրս գալիս մեկ կամ մի քանի ելքերով։

## Քարանձավների առաջացումը

Առաջանում է ջրի ներգործությամբ հեշտ լուծվող ապարների (կրաքար, դոլոմիտ, բազալտ, գիպս և այլն) լվացատարման և այլ շարժընթացների հետևանքով։

## Շթաքարեր և պտկաքարեր

Կրաքարային քարայրերում կան հոսքային գոյացություններ, որոնք կոչվում են շթաքարեր (ստալակտիտ) և պտկաքարեր (ստալագմիտ)։ Քարայրի կամարից կաթող ջուրը մասամբ գոլորշիանում է՝ թողնելով կալցիումի կարբոնատի բարակ նստվածքաշերտ, որը, հետզհետե աճելով, առաջացնում է շթաքար, իսկ հատակին կաթող նստվածքից գոյանում է պտկաքար։ Շթաքարերը քարե լեզվակների տեսքով կախվում են քարայրի առաստաղից, իսկ պտկաքարերը հատակից վեր են բարձրանում քարե սյուների նման և, երբեմն միմյանց միանալով, գոյացնում են միասնական սյուն (ստալագնատ)։ Շթաքարերն ու պտկաքարերը շատ հաճախ այնքան գեղեցիկ գոյացություններ են առաջացնում, որ վաղուց արժանացել են զբոսաշրջիկների ուշադրությանը։

## Արտաքին հղումներ

* Քարայր ֊ դասարան․ամ
* Մագելանի քարանձավ
* Ս. Շահինյան, Հայաստանի քարանձավները, գիրք Ա, Զանգակ, Երևան, 2005 է
# Համընդհանուր պաշտպանություն

Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Համընդհանուր պաշտպանություն (այլ կիրառումներ)
**Համընդհանուր պաշտպանություն** (անգլ.՝ Total defence), ռազմական պաշտպանության և քաղաքացիական պաշտպանության գաղափարները մեկտեղող և լայնացնող պաշտպանողական քաղաքականություն։ Ընդունված է մի շարք երկրներում, որոնց թվում են, օրինակ՝ Ավստրիան, Դանիան, Ֆինլանդիան, Նորվեգիան, Ռուսաստանը, Սինգապուրը, Շվեդիան, Շվեյցարիան, Թայվանը, Լիտվան, և Ուկրաինան։ Գաղափարը ենթադրում է ինչպես պետության, այդպես էլ այդ հասարակության բարձր պատրաստակամությունը՝ պաշտպանել իրենց տարբեր վտանգների և աղետների,՝ պատերազմների, ճգնաժամերի կամ բնական աղետների գոյացման դեպքում։ Համընդհանուր պաշտպանությունը ենթադրում է հասարակության պատերազմներին պատրաստելու բոլոր միջոցառումները։ Այն ենթադրում է, որ պատերազմի կամ արտակարգ իրավիճակի դեպքում հասարակության բոլոր գործառույթները, ինչպես ռազմական, այնպես էլ քաղաքացիական, ընդգրկվում են պաշտպանողական աշխատանքների մեջ։ Սա նշանակում է, որ ճգնաժամի ընթացքում բոլոր սոցիալական ինստիտուտները, ինչպիսիք են բանակը, ոստիկանությունը, խորհրդարան, կառավարությունը և նրա գործակալությունները, տեղական կառավարման մարմինները, առողջապահության համակարգը, քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները, գործարարները և անհատներրը մոբիլիզացվելու են պետության պաշտպանության համար։

Աշխարհի մակարդակով համընդհանուր պաշտպանության իրականացումը միատեսակ չէ. այն տարբերվում է երկրից երկիր։ Առանձնահատկությունները կարելի է նկատել գաղափարի իրականացման տարրերով։ Անհնար և շատ ռեսուրսատար է հասնել բնակչության համընդհանուր պաշտպանությանը, և այդ պատճառով պետությունները նախապես հաշվարկում են ինչպես հասնել տարբեր ճգնաժամային իրավիճակներին բնակչության առագելագույն պատրաստվածության մակարդակին։ Սովորաբար, պետությունները ընտրում են տվյալ տարածաշրջանի հնարավոր ճգնաժամերին (պատերազմներ, բնականա աղետներ և այլն) դիմակայելու համընդհանուր պաշտպանության որոշ տարրերի կոմբինացիներ։ Համընդհանուր պաշտպանության առավել կարևոր տարրերից են պարտադիր զինվորական ծառայությունը, տարածքային պաշտպանության ուժերը, քաղաքացիական պաշտպանությունը, տնտեսական պաշտպանությունը և հոգեբանական պաշտպանությունը։

Օրինակ, Ֆինլանդիայում գոյություն ունի *Համընդհանուր ազգային պաշտպանություն* (ֆիններեն՝ kokonaismaanpuolustus) հասկացությունը, որն ընդգրկում է Ֆինլանդիայի անկախության պաշտպանության նպատակով արտաքին վտանգներից քաղաքացիների գոյատևման միջոցները և անվտանգությունը պաշտպանող քաղաքացիական և ռազմական ոլորտների բոլոր միջոցառումները։ Նմանապես, Շվեդիայում գոյություն ունի *Համընդհանուր պաշտպանություն* (շվեդ.՝ totalförsvaret) հասկացությունը, որն էլ ենթադրում է քաղաքացիական և ռազմական համատեղ պաշտպանություն հասարակական կարևոր ինստիտուտների՝ խորհրդարանի և Գյոթեբորգի նավահանգստի պաշտպանության համար։

## Գրականություն

* Հրաչյա Արզումանյան, Հորիզոններ. համապարփակ մոտեցում ազգային անվտանգության կերտմանը, Երևան, «Կողբ կրթության, մշակույթի և սպորտի զարգացման հիմնադրամ», 2023 — 400 էջ։

## Ծանոթագրություններ
# Հողմացույց

Ժամանակակից հողմացույց
**Հողմացույց**, քամու ուղղությունը ու արագությունը որոշող օդերևութաբանական սարք։ Քամու ուղղությունը ցույց է տալիս պտտման ուղղաձիգ առանցք ունեցող և քամու ուղղությամբ պտտվող թիթեղիկը։ Քամու արագությունը չափվում է մ/վրկ-ով, քամու ճնշման տակ թիթեղիկի շեղումներին համապատասխան։ Հողմացույցը տեղադրում են կայմին՝ գետնից 10-12 մ բարձրության վրա։ Այն չափում է քամու արագությունը մինչև 40 մ/վրկ։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 537)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հողմացույց» հոդվածին։ |
# ԴՊ-64

| ԴՊ-64 |
| --- |
| ДП-64 |
|  |
| Տեսակ | Ձոռքի հակադիվերսյոն ականանետ |
| Ենթատեսակ | Նռնականետ |
| Երկիր | ԽՍՍՀՄ |
| Ստեծման և արտադրության պատմպություն |
| Ստեղծման տարի | 1989 |
| Արտադրող | Դեգտյարևի անվան գործարան և Bazalt? |
| Տեխնիկական տվյալներ |
| Փողի տրամաչափ | 45 մմ |

**ԴՊ-64 «Նեպրյադվա»**, սովետական ձեռքի հակադիվեևսիոն երկփող նռնականետ։ Ստեղծված է ծովային օբյեկտները (ծովային պլատֆորմներ, հիդրոտեխնիկական կառույցներ) մարտական լողորդների հարձակումից պաշտպանության համար։

## Պատմություն

1981 թվականին ЦКИБ СОО-ն (հետզոտական կենտրոն) հետազոտություն անցկացնելու հանձնարարությունը ստանալուց հետո անցավ գործի։ 1983 թվականի գարնանը ստեղծեցին երկու տրամաչափի նռնականետ. 45 մմ տրամաչափով՝ նախատեսված մինչև 400 մետր հեռահարության համար և 50 մմ տրամաչափով՝ նախատեսված մինչև 1500 մետրի համար։ 1983 թվականի հունիսին Սևաստոպոլում փորձարկեցին։ Նռնականետի ընտրված տարբերակի (45 մմ) պետական փորձարկումները սկսվել են 1988 թվականի հոկտեմբերին։ 1990 թվականի մարտի 4-ին «Նեպրյադվա» նռնականետը ընդունվեց ՌԾՈւ սպառազինման կողմից։ Առաջին անգամ այն ներկայացվեց պոտենցյալ գնորդներին՝ 1993 թվականի սպառազինման միջազգային ցուցահանդեսում։

## Կառուցվածք

Ձեռքի վերազինում, մեխանիկական ապահովիչ, որը տեղակայված է ձգանման բռնակի դիմաց, նշանառությունը բաց բաժանմունքային, սանդղակի բաժանման արժեքը 50 մետր։ Զենքը ընդգրկում է երկու տեսկ կրակոց. Լուսային ՍԳ-*45* և ֆուգասային ՖԳ*-45*։ Կարգավորվող նռնակի տեղակայման խորությունը 0-14 մետր է։ Նռնակի քաշը՝10 կգ։ ՖԳ-45 նռնակի ակուստիկ ալիքի ոչնչացման շառավիղը ջրի տակ 14 մետր է։ ՍԳ-45-ը օգտագործում է կոնտակտային տիպի ապահովիչ, որը պայթում է ջրի վրա հարվածից։ ՍԳ-45-ի պրոտեխնիկական ջահը այրվում է ջրի երեսին նույնիսկ փոթորկի ջամանակ։ Նռնականետի նշանառությունը թույլ է տալիս կրակ բացել փակ և բաց դիրքից՝ ինչպես կախած այնպես էլ ուղիղ հետագծով։

## Մարտավարություն

Նռնականետ ԴՊ-64-ը նախատեսված է նավատորմային զորքի հակադիվերսյոն ուժերի համար։

Նռնականետ ԴՊ-64-ը ծովային հարձակման դեպքում լիցքավորվում է ՍԳ-45 ազդանշանային ռումբի փողից, որը օգտագործվում էջրի երեսին նպատակային տեղը որոշելու համար։ Նռնակը դուրս է լողում և այրվում կարմիր բոցով։

## Տես նաև

* Նռնականետերի ցանկ

## Ծանոթագրություն

## Արտաքին հղումներ

* Описание гранатомёта на сайте производителя
* Видеосюжет «Подарочек для пиратов» на канале *Телестудия Роскосмоса*
* Сюжет телеканала РИА Новости «Российский ответ сомалийским пиратам. Гранатомет ДП-64»