# Ֆրանսիական երկրորդ կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Ֆրանսիական երկրորդ կայսրություն**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **1852 - 1870** |   |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| **Նշանաբան՝** Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն
(ֆրանսերեն՝ Liberté, Égalité, Fraternité) |
| **Քարտեզ** |
|  |
| **Ընդհանուր տեղեկանք** |
| **Մայրաքաղաք** | Փարիզ |
| **Լեզու** | Ֆրանսերեն |
| **Ազգություն** | Ֆրանսիացիներ |
| **Հիմն** | Partant pour la Syrie |
| **Արժույթ** | Ֆրանսիական ֆրանկ |
| **Իշխանություն** |
| **Պետական կարգ** | Բացարձակ միապետություն |
| **Դինաստիա** | Բոնապարտներ |
| **Պետության գլուխ** | Կայսր |
| **Պատմություն** |
|  - Պետական հեղաշրջում  | Դեկտեմբերի 2, 1851 |
|  - Սահմանադրության ընդունում  | Հունվարի 14, 1852 |
|  - Ֆրանս-պրուսական պատերազմ  | 1870-1871 |
|  - Սեդանի ճակատամարտ  | Սեպտեմբերի 1,1870 |
|  - Ֆրանսիայի Երրորդ Հանրապետություն  | Սեպտեմբերի 4, 1870 |

Նապոլեոն III
**Ֆրանսիական երկրորդ կայսրություն** (ֆրանսերեն՝ Second Empire, պաշտոնապես - Ֆրանսիական կայսրություն, Empire des Français) Բոնապարտների բռնատիրությունը Ֆրանսիայի պատմության մեջ՝ 1852-1870 թվականներին։

1852 թվականի դեկտեմբերի 2-ին ձևավորվեց Սահմանադրական միապետություն, որը գլխավորում էր Նապոլեոն I-ի եղբորորդի Լուի Նապոլեոն Բոնապարտը, որը վերցրել է Նապոլեոն III կայսերական անունը։ Նախկինում Լուի Նապոլեոնը Երկրորդ հանրապետության նախագահն էր (1848-1852)։

Պրուսիայի վարչապետ Օտտո ֆոն Բիսմարկը նպատակ ուներ միավորել բոլոր գերմանական հողերը և ստեղծել միասնական պետություն։ Նրա որդեգրած այս քաղաքականությունը հակոտնյա էր ֆրանսիական կառավարության շահերին։ Երկու երկրների միջև հարաբերություններն առավել սրվեց այն ժամանակ, երբ Նապոլեոն III-ը Պրուսիայից պահանջեց վերականգնել Ֆրանսիայի 1814 թվականի սահմանները՝ վերադարձնելով Լյուքսեմբուրգը և այլ տարածքներ։ Կայսրն իրեն նման իրավունք էր վերապահում, քանի որ 1866 թվականի ավստրո-պրուսիական պատերազմի ժամանակ ֆրանսիական զորքերը չէին միջնորդել ռազմական գործողություններին, որն էլ նպաստավոր էր Պրուսիայի համար։ Օտտո Բիսմարկը հակված էր գերմանական հարցը լուծել ռազմական ճանապարհով, հետևաբար՝ նա չընդունեց ֆրանսիացի կայսեր պահանջը և դրանով հեղինակազրկեց Նապոլեոն III-ին։ Այս ժամանակահատվածում Ֆրանսիան գտնվում էր ներքաղաքական և տնտեսական ծանր կացության մեջ։ 1960-ական թվականներից սկսած Շառլ Լուի Նապոլեոնը ձախողում էր իր իսկ կողմից սկսած բարեփոխումների ծրագրերը։ Նույնիսկ ձախողվեց բանակի վերազինման բարեփոխումները, որը մեծ հաջողության կատարվել էր Պրուսիայում։ Իր գահն ամուր պահելու համար կայսրն ու իր կողմնակիցները որոշեցին ելնել գերմանացիների դեմ, սակայն այդ ժամանակ արդեն Ֆրանսիան Եվրոպայում ոչ մի դաշնակից չուներ։ Օտտո ֆոն Բիսմարկը գիտեր, որ Գերմանիայի համար ազգային այդքան կարևոր խնդիրը լուծելու համար պրուսիական բանկը պետք է լինի չափազանց միասնական և մարտունակ, այդ իսկ պատճառով պատերազմի նախօրեին Պրուսիան մանրամասն մշակել էր ռազմական գործողությունների ծրագիր։ 1870 թվականի առաջին կեսին ստեղծվել էր մի իրավիճակ, երբ կողմերը լոկ առիթ էին փնտրում պատերազմ սկսելու համար։ 1870 թվականի ամռանը Իսպանական կայսրության գահը մնաց թափուր։ Իսպանիան, որպես Պրուսիայի դաշնակից, առաջարկեց պրուսիական կողմին ներկայացնել իր թեկնածուին։ Ֆրանսիայում գտան, որ դա վտանգավոր է ֆրանսիական պետության անվտանգության համար և Բիսմարկից պահանջեց մերժել այդ առաջարկը։ Սկսած բանակցությունների ընթացքում Օտտո ֆոն Բիսմարկը գերմանական թերթերի միջոցով կանխամտածված և հրապարակավ վիրավորական խոսքեր հնչեցրեց Ֆրանսիայի կառավարության հասցեին։ Եվ, հիրավի, ֆրանսիական մամուլը աղմուկ բարձրացրեց իրենց ազգային արժանապատվության ոտնահարման համար։ 1870 թվականին, առանց որևէ դաշնակցի օժանդակության, Ֆրանսիան պատերազմ հայտարարեց Պրուսիայի թագավորությանը։ Պատերազմի սկզբին ֆրանսիական կողմն անգամ չէր էլ մտածում պարտության մասին։ Նույնիսկ Ֆրանսիայի ռազմական նախարարը մեծամտորեն ասաց․ *«Պրուսիական բանա՞կ։ Նա չկա։ Ես նրան ժխտում եմ»*։ Ֆրանսիացիների նկատմամբ քանակապես և որակապես գերակշիռ պրուսիական բանակը մարտերի հենց սկզբում մեկը մյուսի հետևից պարտության մատնեց Նապոլեոն III-ի բանակին։ Խուճապի մատնված Ֆրանսիայի կայսրը, ով հանձն էր առել ֆրանսիական բանակի ղեկավարման գործը, գտնվելով պաշարված Սեդանում, հրամայեց սպիտակ դրոշ բարձրացնել։ Նա իր 83 հազարանոց ֆրանսիական բանակով գերի հանձնվեց, որով էլ վճռվեց Ֆրանսիական երկրորդ կայսրության ճակատագիրը։ Ֆրանսիացիները օգնություն խնդրեցին Ռուսական կայսրությունից, սակայն մերժվեցին։

Երկրորդ կայսրությունը տապալվեց սեպտեմբերյան հեղափոխության արդյունքում։ Դա եղավ այն բանից հետո, երբ Նապոլեոն III-ը ֆրանս-պրուսական պատերազմի ժամանակ Սեդանի մոտ (սեպտեմբերի 2, 1870 թվական) խայտառակ պարտություն կրեց։ Սեպտեմբերի 3-4-ին տեղի ունեցած օրենսդիր ժողովի գիշերային ժողովում Ժյուլ Ֆավրն առաջարկել է հռչակել կայսրին գահից հեռացնելու մասին և ընտրել ժամանակավոր կառավարություն։ Սեպտեմբերի 4-ի առավոտյան ժողովուրդը ներխուժեց պալատ, և Գամբետան հանրաճանաչ ներկայացուցչության անունից հայտարարեց, որ «Լուի Նապոլեոն Բոնապարտը և նրա դինաստիան դադարեցին թագավորել Ֆրանսիայում»։ Քաղաքապետարանում նույն ամբոխի կողմից հռչակվեց մի հանրապետություն, և առանց պատշաճ ընտրության նշանակվեց ժամանակավոր «ժողովրդական պաշտպանության կառավարություն», որում ընդգրկված էին Փարիզի բոլոր պատգամավորները (Արագո, Կրեմյուքս, Ֆերի, Ֆավրե, Գամբետտա, Գառնյե-էջեր, Պելտան, Պիկարդ, Սիմոն, հետագայում Ռոշֆոր) և մի ուրիշներ)։

## Երկրորդ կայսրության դարաշրջան

Սկզբում (մինչև 1860 թվականը) Նապոլեոն III-ը համարյա ինքնավար միապետ էր։ Կայսրը նշանակեց Սենատը, Նահանգի խորհուրդը, նախարարները, պաշտոնատար անձանց, անգամ համայնքների քաղաքապետերը (վերջիններս՝ 1852 և 1855 թվականների օրենքների հիման վրա, որոնք վերականգնել են առաջին կայսրության կենտրոնացումը)։ Ընտրվեց օրենսդիր մարմինը, բայց ընտրությունները մրցակիցների միջև չկայացան ազատ և հավասար։ Մրցակցություն էր գնում պաշտոնական թեկնածուի, որը վայելում էր ամբողջ կառավարման մեխանիզմի աջակցությունը և նրա հակառակորդի, որը միաժամանակ հանդես էր գալիս որպես կառավարության հակառակորդ։ Ընտրական հավաքույթներն արգելվել են որպես ընտրության ազատության խախտում, ընտրովի հռչակագրերի բաշխումը թույլատրված չէր, քվեաթերթիկները հաշվել է քաղաքապետը, այսինքն՝ պետական պաշտոնյան, որը համարյա միշտ ունեցել է ընտրությունների արդյունքները կեղծելու ամբողջ հնարավորությունը։ Վերջապես, պատգամավորներից, և 1858 թվականից ի վեր, նույնիսկ այս տիտղոսի բոլոր թեկնածուներից, կայսրին հավատարմության երդում էր պահանջվում։ Այս ամենը հաշվի առնելով՝ հանրապետականներն առաջին օրենսդիր մարմնում ընդհանրապես ներկայացուցիչներ չունեին. քչերն են հրաժարվել երդումից։

Նախքան 1857 թվականի ընտրությունը, Ներքին գործերի նախարար Բիլոն հայտարարեց պրեֆեկտուրաներին, որ «մի քանի բացառություններով կառավարությունը արդարացի է համարում վերընտրմանը ներկայացնել պալատի այն բոլոր անդամներին, որոնք այդքան լավ օգնեցին կայսրին և այդքան լավ ծառայեցին երկրին»։ Այնուամենայնիվ, 1857-1863 թվականների օրենսդիր ժողովում կար 5 հանրապետական, որոնք համաձայնեցին երդվել (Դարիմոն, Օլիվյե, Գենոն, Ժ. Ֆավր, Պիկարդ. վերջին երկուսը ընտրվել են 1858 թվականին՝ Քարնոտի և Գուդշոյի երդումը մերժելու փոխարեն)։

Իրավաբանական մամուլում գրեթե ընդդիմություն չկար, և դա չէր էլ կարող լինել. այն վարում էին արտասահմանից միայն արտագաղթողները (Վ. Հյուգո և այլք)։ Կայսրը հավատաց և հայտարարեց, որ իր կայսրությունը Նապոլեոն I-ի կայսրության շարունակությունն է. այնուամենայնիվ, նրանց միջև հսկայական տարբերություն կար։ Նապոլեոն I-ը հավանություն տվեց հեղափոխության ձեռքբերումներից շատերին, ամրապնդեց ֆեոդալիզմի անկումը. նա ապավինում էր գյուղացիությանը և մանր բուրժուազիային, որով բարձրացավ և՛ ողջ Եվրոպայի, և՛ մասամբ Ֆրանսիայի աչքում։ Նապոլեոն III-ը, հասնելով իշխանության տարբեր տարրերի կոալիցիայի միջոցով, մինչև և ներառյալ սոցիալիստական տարրերը. միևնույն ժամանակ, նա Լուի Ֆիլիպի միապետության ժառանգորդն էր և ապավինում էր վերին բուրժուազիայի դաշինքին, ազնվականությանը և եկեղեցուն։

Կառավարության հիմնական գործն էր խրախուսել երկաթուղիների կառուցումը (մինչև 1860 թվականը` 9,430 կմ, մինչև 1870 թվականը` 17.460 կմ), բաժնետիրական ընկերությունների ստեղծումը, բոլոր տեսակի խոշոր ձեռնարկությունների հիմնումը և այլն։ Փոխանակումը ծաղկեց Նապոլեոն III-ի օրոք, ինչպես դա տեղի ունեցավ Լուի Ֆիլիպի օրոք։

Նապոլեոն III-ի տնտեսական քաղաքականությունը շատ է տարբերվում նախորդ կառավարությունների քաղաքականությունից՝ չբացառելով Նապոլեոն Ա-ն։ Մինչ այդ Ֆրանսիան ուժեղացված պրոտեկցիոնիզմի երկիր էր. Նապոլեոն III-ը ազատ առևտրի կայուն կողմնակից էր, որի իրականացումը, այնուամենայնիվ, դժվար էր. Նապոլեոնը հայտարարել է, որ «մաքսային պաշտպանությունն անհրաժեշտ է, բայց դա չպետք է լինի ավելորդ»։ 1853-1855 թվականներին, չնայած առանց բողոքելու սովորաբար հնազանդ օրենսդիր մարմնի, նա իջեցրեց ածուխի, երկաթի, պողպատի, բրդի մաքսատուրքերը, այսինքն՝ արդյունաբերության համար հիմնականում անհրաժեշտ իրերը։ Սա մեծ դժգոհություն առաջացրեց որոշ արդյունաբերողների համար։

Հետագա տարիներին անկումը ազդել է գյուղմթերքների վրա` գինի, անասուն և ալկոհոլ։ 1860 թվականին, օգտվելով 1852 թվականի սահմանադրությամբ իրեն տրված իրավունքից, Նապոլեոնը առանց օրենսդիր մարմնի հաստատման ստորագրեց Անգլիայի հետ առևտրային համաձայնագիր, որի միջոցով չեղյալ են հայտարարվել Անգլիայից ներկրվող ապրանքների արգելված դրույքաչափերը, իսկ հովանավորության գները իջեցվել են հիմնականում 25% գովազդի դիմաց, Անգլիան պատասխանեց նույնիսկ ավելի նշանակալի անկումով։ Այս համաձայնագրին հաջորդեց 1862 թվականին Բելգիայի հետ նմանատիպ պայմանագրով։

Ֆրանսիան նոր դարաշրջան բացեց առևտրային քաղաքականության մեջ։ Օրենսդիր մարմինը պետք է համակերպվեր ֆեյտինգային կատարողականի հետ, և նույնիսկ ընդհանուր սակագինը որոշ կոնվենցիային համապատասխանեցրեց. դա անելու համար անհրաժեշտ էր ցածրացնել պարտականությունները մաշկի և այլ առարկաների վրա։ Չնայած որոշ արդյունաբերողների դժգոհությանը, կասկած չկա, որ այդ միջոցները հարուցվել են արդյունաբերության, հետևաբար նաև պետության շահերով և կարևոր դեր խաղացել ինչպես ֆրանսիական արդյունաբերության ամրապնդման, այնպես էլ երկրորդ կայսրության ընթացքում ազգային հարստության ընդհանուր քանակի ավելացման մեջ։

Նապոլեոն III-ի գահակալության ավարտին Ֆրանսիայում գործում էին գոլորշու շարժիչներ, որոնք զարգացնում էին 320 000 ուժ՝ հինգ անգամ ավելին, քան թագավորության սկզբում։ Նա եռապատկեց ածուխի սպառումը և հասցրեց 20 միլիոն տոննայի, դա պայմանավորված է հիմնականում մետալուրգիական, ինչպես նաև տեքստիլ արդյունաբերության աճով։

Կարևոր նշանակություն ունեցավ նաև գյուղատնտեսական արդյունաբերության աճը։ 1869 թվականին արտաքին առևտրի ծավալը աճել է մինչև 6,225 մլն ֆրանկ (3 153-ը` ներմուծում, 3.075-ը` արտահանում)։

Արդյունաբերության աճին համահունչ աշխատավոր դասի թվային աճը շարունակվեց. բայց աշխատողների վիճակը այդպես էլ չի բարելավվել։ Ընդհանուր առմամբ, գործարանի աշխատողների աշխատավարձը բարձրացավ 30-40%-ով, բայց միևնույն ժամանակ բնակարանների և սննդի գները ոչ պակաս բարձրացան, եթե ոչ ավելին. այնուամենայնիվ, գործարանների մեծ մասում աշխատանքային օրը փոքր-ինչ նվազել է, չնայած առանց օրենսդրության անմիջական մասնակցության. 1848 թվականի օրենքը, որը նախապես սահմանում էր առավելագույն աշխատանքային օրը նախ 10-11 ժամ, այնուհետև բարձրացրեց դրույքաչափը 12 ժամվա, սակայն այս օրենքը երբեք գործնականում չի կիրառվել` վերահսկող մարմնի բացակայության պատճառով. թղթի վրա այն մնաց վավեր, բայց Նապոլեոն III-ը չի մտածել որևէ կերպ դրա կիրառման մասին։

Այնուամենայնիվ, Նապոլեոն III-ը կարևոր միջոց էր ձեռնարկվել հօգուտ բանվորների. 1864 թվականին նրանց տվեց գործադուլի իրավունք (1791 թվականին օրենքը արգելում էր դաշինքները և գործադուլները ինչպես սեփականատերերի, այնպես էլ բանվորների, բայց առաջին կոալիցիաները տարածվեցին արդեն հուլիսյան միապետության շրջանում և համբերատար էին՝ չնայած օրենքի, աշխատողների խմբավորումները խստորեն հետապնդվեցին)։

Նապոլեոն III-ի իտալական քաղաքականությունը, որը բերեց Ավստրիայի հետ պատերազմը, առաջացրեց պապի և հոգևորականների շրջանում մեծ դժգոհություն։ Վախենալով ժողովրդի մեջ ամբողջ աջակցությունը կորցնելուց՝ Նապոլեոն III-ը սկսեց որոշ զիջումներ անել լիբերալների համար՝ սկզբում շատ թույլ և զգուշավոր։ 1860 թվականին օրենսդիր մարմնին իրավունք տրվեց պատասխանել գահակալման հարցերին ուղղված ելույթներին. 1861 թվականից ի վեր օրենսդիր մարմնում և Սենատում կազմվել են բանավեճերի բանավոր զեկույցներ. այնուամենայնիվ, իշխանությունների վերաբերմունքը մամուլի նկատմամբ որոշ չափով մեղմացել է։

Մամուլի նոր օրենքը 1868 թվականի մայիսի 11-ին վերացրեց վարչական հրամանով նախնական թույլտվությունը, նախազգուշացումները և արգելքները, բայց պահպանեց հրատապ կամ վերջնական արգելքները դատական գործընթացում. նամականիշի դրոշմակնիքով կրճատվել է 5-ի (Փարիզում) և 2-ին (նահանգում) սանիտիմներին։ 1867 թվականին օրենսդիր մարմնում տրվեց միջանձնակցության իրավունք։

1868 թվականին ընդունվեց մի օրենք, որը թույլ է տալիս իրականացնել հավաքներ, մասնավորապես՝ քաղաքական, ընտրությունների առիթով, բայց ընտրություններից ոչ ուշ, քան 5 օր առաջ։ Այս բոլոր զիջումները քչերին բավարարեցին։ Այնուամենայնիվ, նրանց շնորհիվ ստեղծվեց լիբերալ իմպերիալիստների կուսակցություն, որի գլխին 1857-1863 թվականներին կանգնած էր օրենսդիր մարմնում ընդդիմության «հինգ» տեղակալներից մեկը՝ Էմիլ Օլիվյեն։

1863 թվականի ընտրություններում բուռն պայքար ընթացավ ինչպես ընդդիմության, այնպես էլ կառավարության կողմից։ Պարսկաստանի ներքին գործերի նախարարը թերթերին նախ նախազգուշացրեց, ապա արգելեց և ոտնձգություններ կատարեց ընտրական հանձնաժողովների վրա։ «Քվեարկությունը, - եզրափակեց նախարարը, - ազատ է, բայց որպեսզի բնակչությունը չխաբվի կեղծ ու երկիմաստ ելույթներից, բարձրաձայն մատնանշեք այն թեկնածուներին, ովքեր ավելի շատ վստահություն են ներշնչում կառավարության հանդեպ. թող բնակչությունը իմանա, թե որտեղ են թշնամիները, և որտեղ են կայսրության ընկերները, և թող դա խոսի ազատորեն՝ պատկերացում ունենալով այդ գործի վերաբերյալ։

Չնայած նման ընդունելություններին և որոշ տեղերում ընտրությունների կեղծման վերաբերյալ, 267 տեղակալներից անցել են հանրապետական և միապետական ընդդիմության 35 ներկայացուցիչ. հոգևորականները համարյա թե ամենուր դեմ քվեարկեցին պաշտոնական թեկնածուներին։ Ընտրվածների թվում էին Կարնոն, Ֆերին, Գառնյեր-էջերը, Սայմոնը, Տիերը, Է. Օլիվյեն, Պիկարդը, Ֆավրը, Պելտանը, Բերիերը։ Ընտրության արդյունքը հանգեցրեց Պերսինի հրաժարականին։

Մեքսիկական արշավանքի ձախողումը և Լյուքսեմբուրգը Ֆրանսիային միացնելու փորձը, ինչպես նաև Նապոլեոն III-ի ագրեսիվ քաղաքականության հետևանքով առաջացած ծանր իրավիճակը ավելի ու ավելի նպաստեցին դժգոհության աճին։

Մամուլի նոր օրենքը, որը չէր հաշտվում կառավարության հետ, միայն բերեց մամուլում վրդովմունքի մեծացման։ 1868 թվականին հայտնվեցին նոր պարբերականներ, որոնք համակարգված կերպով պայքարում էին կառավարության դեմ. նրանց միջև «Ռոշֆորի» «լանտերը» արագորեն ձեռք բերեց հսկայական ժողովրդականություն և դարձավ սոցիալական մեծ ուժ, առանձնացավ իր խստությամբ և հետևողականությամբ, սարկազմի արատավորությամբ։ Կառավարությունը մի շարք դատավարություններ է հարուցել «Ռոշֆորի» դեմ, որն ավարտվել է Ռոշֆորին մեղավոր ճանաչելով, որից հետո Ռոշֆորը փախավ Բելգիա, որտեղից անպատժելիությամբ շարունակեց իր գրական արշավը։ Ֆրանսիայում արգելված նրա ամսագիրը տպագրվեց հսկայական տպաքանակով։ 1869 թվականին ընտրվելով օրենսդիր մարմնում, նրան հնարավորություն տրվեց վերադառնալ հայրենիք և այնտեղ տեղափոխել խմբագրական գործունեությունը։

1868 թվականին Բոդենի տեղակալի գերեզմանի մոտ կազմակերպվեց ցույց, որը սպանվել էր 1851 թվականի դեկտեմբերի 3-ին բարիկադում, որտեղ ապստամբության սպառնալիքներով կառավարության դեմ հնչեցին համարձակ ելույթներ. ցույցին հաջորդեց մի հայտարարություն,որի կազմել են մի քանի թերթեր։ Կառավարությունը շտապեց դատի տալ այս թերթերի խմբագիրներին (Դելեկլուս, Շալմել Լակուր և այլք), դատարանում նրանց պաշտպանները` Արագոն, Կրեմյուկը, Լաուրյեն և հատկապես Գամբետան, որոնք այս դատավարությունից հետո հայտնի դարձան, - ընդհանրապես չփորձեցին պաշտպանել ամբաստանյալներին։

Միևնույն ժամանակ բազմաթիվ աշխատողներ գործադուլներ արեցին՝ կառավարության դեմ ուժեղացնելով զայրույթը։

1869 թվականի մայիսին տեղի ունեցան նոր օրենսդրական ընտրություններ։ Կառավարությունը դիմեց պայքարի նախկին մեթոդներին, նրանց ավելացրեց մի քանի թերթերի կաշառքը, բայց, այնուամենայնիվ, մամուլի համեմատական ազատությունը և ընտրական հավաքների իրավունքը մեծապես նպաստեցին ընդդիմության աշխատանքին։ Հանրապետականները խոսեցին միապետներից առանձին՝ բացահայտելով Գամբետտայի կողմից մշակված իրենց սեփական ծրագիրը. այն պահանջում էր համընդհանուր ընտրական իրավունքի համընդհանուր օգտագործում խորհրդարանական և տեղական ընտրությունների ժամանակ, Սենատի վերացում, անձնական ազատության երաշխիքներ, պարտադիր աշխարհիկ կրթություն, եկեղեցուց պետությունից տարանջատում, մշտական բանակի ոչնչացում և այլն։ Այն անցկացրեց 59 թեկնածու (ներառյալ Գամբետտան և Ռոշֆորը) և, որ ավելի կարևոր է, իր համախոհների անունով հավաքեց 3,5 միլիոն ձայն՝ ընդդեմ կառավարության 4,5 միլիոն ձայների։

Ամեն ինչ ապացուցեց, որ կայսրությունը կփլուզվեր, եթե չփոխեր իր քաղաքականությունը։ Նույնիսկ օրենսդիր մարմնի կազմը ստիպեց նրանց զիջումների գնալ։ Դրա մեջ եղած բոնապարտիստները բաժանվել էին երեք կողմի. 1) ծայրահեղ աջ կամ արկադացիներ (Արկադի փողոցի երկայնքով, որտեղ նրանք հավաքվել էին), ովքեր ցանկանում էին բռնաճնշումներ և պատերազմ Պրուսիայի հետ, 2) չափավոր բոնապարտներ և 3) ճիշտ կենտրոն, որը ցանկանում էր ազատական կայսրություն։ Նրանց հետևում եկան ձախ կենտրոնը կամ միապետները, արմատականները և ծայրահեղ ձախը. վերջինս ներկայացնում էին Ռոշֆորն ու Ռասպեյը։ Ձախը՝ լիբերալ բոնապարտիստների հետ դաշինքով, կազմեց մեծամասնությունը։

Կայսրը հրաժարվեց իր հիմնական գործընկերոջ՝ Ռուերի ծառայություններից, որը 1849 թվականից կամ Արդարադատության նախարար էր, կամ Ներքին գործերի նախարար էր, կամ պետական նախարար կամ պետական խորհրդի նախագահ և առաջարկեց, որ Օլիվյեն կազմի միատարր կաբինետ, որը նա իրագործեց 1870 թվականի հունվարի 2-ին։

Օլիվիեի առաջին գլխավոր գործը նոր սահմանադրական բարեփոխումներն էին, որոնք ամրապնդեցին խորհրդարանական իրավունքները. այնուհետև ստեղծվել է հանրաքվե հետևյալ հարցի շուրջ. «Ֆրանսիացի ժողովուրդը հաստատում է 1860 թվականից ի վեր սահմանադրության մեջ կատարված լիբերալ փոփոխությունները և հաստատում Սենատի խորհրդատուին 1870 թվականի ապրիլի 20-ին»։ Կառավարությունը պաշտոնյաներին առաջարկեց «զարգացնել տենդագին գործունեություն»՝ հնարավորինս շատ դրական քվեներ հավաքելու համար։ Չնայած դրան, ընդդիմությունը, այնուամենայնիվ, հավաքեց 1.500,000 բացասական՝ ընդդեմ կառավարության 7 միլիոն քվեների։ Նոր սահմանադրությունն ուժի մեջ մտնելու ժամանակ չուներ։

Հասարակության ուշադրությունը ներքին խնդիրներից շեղելու համար, մասամբ Մեքսիկայում, Լյուքսեմբուրգում և այլ հարցերում ռազմական դափնեպսակները պարտությունները ծածկելու հույսով, Նապոլեոն III-ը, ծայրահեղ աջի (կայսրուհի Եվգենիի հովանավորությամբ) ճնշման տակ, ագրեսիվ քաղաքականություն վարեց Պրուսիայի նկատմամբ, որն ավարտվեց պատերազմով։ Պատերազմը բացահայտեց կայսրության ողջ թուլությունը. ի սկզբանե անցավ ծայրաստիճան անբարենպաստ շրջադարձերով, և 1870 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ինքն իրեն՝ Նապոլեոն III-ը, ամբողջ բանակով, հանձնվեց պրուսացիներին։

Երբ այդ մասին լուրը հասավ Փարիզ, վրդովմունքի ալիք առաջացրեց։ Սեպտեմբերի 3-4-ին տեղի ունեցած օրենսդիր մարմնի գիշերային ժողովում Ժ. Ֆավրը առաջարկեց ընտրել կայսր և ժամանակավոր կառավարություն, նույնը պահանջեցին փողոցներում հավաքված մարդկանց բազմությունը։ Առավոտյան ժողովուրդը ներխուժեց պալատ, և Գամբետան, ժողովրդի ներկայացուցչության անունից, հայտարարեց, որ «Լ. Նապոլեոն Բոնապարտը և նրա տոհմը դադարել են իշխել Ֆրանսիայում»։ Պալատում նույն ամբոխի կողմից Ֆրանսիան հռչակվեց հանրապետություն և առանց որևէ ընտրության նշանակվեց ժամանակավոր «ժողովրդական պաշտպանության կառավարություն», որում ընդգրկված էին Փարիզի բոլոր պատգամավորները (Արագո, Կրեմյե, Ֆերրի, Ֆավր, Գամբետտա, Գառնյե-Պաժես, Պելլտան, Պիկար, Ժ. Սիմոն, հետագայում Ռոշֆորն ու մի քանիսը)։ Նրանք անմիջապես միմյանց միջև բաժանեցին պաշտոնները։ Փարիզի ռազմական նահանգապետ, գեներալ Տրոշյուն մնաց իր պաշտոնում. կայսրուհի Եվգենյան հապճեպ փախավ Փարիզից. կայսրությունը փլուզվեց՝ առանց պաշտպաններ գտնելու։ Միևնույն ժամանակ, նմանատիպ իրադարձություններ տեղի ունեցան Լիոնում, Մարսելում, Բորդոյում և այլ քաղաքներում, որտեղ նույնպես հռչակվեց մի հանրապետություն, որը կոչվեց երրորդ հանրապետություն։

## Գրականություն

* *Смирнов А. Ю.* Империя Наполеона III. — М.: Эксмо, 2003. — ISBN 5-699-03261-4

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 629)։*  |