# Գունավոր կինեմատոգրաֆ

**Գունավոր կինեմատոգրաֆ, գունավոր կինո,** կինեմատոգրաֆի տեխնոլոգիաների համակցություն, որը հնարավորություն է տալիս կինոֆիլմերում ստանալ բնական գույներով պատկեր, նկարահանված օբյեկտների կամ նկարիչ-մուլտիպլիկատորների նկարների գույներին համապատասխան։ Գունավորված ֆիլմերը նույնպես համարվում են գունավոր ֆիլմեր։

## Պատմություն

Գունավոր կինեմատոգրաֆի տեխնոլոգիայի իրագործման հիմնական խոչընդոտներից մեկը եղել է ցանկացած ֆոտոէմուլսիայի բնական լուսազգայունության նեղ տիրույթը, որոնք կարող էին արձանագրել միայն տեսանելի սպեկտրի կապույտ-մանուշակագույն հատվածը։ Դրա պատճառով պատկերի կարմիր և կանաչ բաղադրիչները չէին ենթարկվում արձանագրման։ Տեսական հնարավորությունը՝ լուսազգայունության սպեկտրալ զգայունացումը այլ գույների նկատմամբ, որը բացահայտվել էր Հերման Ֆոգելի կողմից 1873 թվականին, ամբողջությամբ իրականացվեց միայն 1906 թվականին, Բեննո Գոմոլկայի կողմից կարմիր սենսիբիլիզատոր պինացիանոլի հայտնագործումից հետո։ Այնուամենայնիվ, պատկերը գունավոր դարձնելու առաջին փորձերը արվեցին անմիջապես կինոյի հայտնագործությունից հետո։ Առաջին տեխնոլոգիան դարձավ սև-սպիտակ կինոժապավենի ձեռքով ներկումը անիլինային ներկերով, որն օգտագործվում էր արդեն 19-րդ դարի վերջին։

Ձեռքով ներկումը առաջինը կիրառել է Թոմաս Էդիսոնը 1895 թվականին «Աննաբելի պարը» (անգլ.՝ Annabelle's Dance) ֆիլմում՝ «Կաքավագրության» համար։ Չնայած տեխնոլոգիայի աշխատատարությանը և գույների պարզությանը, գունազարդված ֆիլմերը հանդիսատեսի շրջանում վայելում էին մեծ ժողովրդականություն և հաճախ թողարկվում էին մեծ տպաքանակով։ Համր կինոյի պիոներ Ժորժ Մելիեսը կիրառել է ձեռքով ներկում իր ֆիլմերում՝ գունազարդ պատճենները թողարկելով զուգահեռ սև-սպիտակ տարբերակների հետ։ Այս կինոբեմադրիչի հայտնի «Ճանապարհորդություն դեպի Լուսին» ֆիլմը, որը թողարկվել է 1902 թվականին, ներկայացվել է նաև գունավոր տարբերակով, որը զգալիորեն ավելի թանկ էր սև-սպիտակ տարբերակից։ Ներկումը կատարվում էր հոսքային եղանակով՝ կադր առ կադր, նկարիչ կանանց խմբի ձեռքի աշխատանքով։ 1905 թվականին Pathé կինոընկերությունը մշակեց ավելի կատարելագործված «Պատեկոլոր» (*ֆրանսերեն՝ Pathécolor*) մեթոդը՝ տպագրական ձևանմուշների միջոցով։ Դրա համար տպվում էին հավելյալ պոզիտիվներ, որոնց վրա դանակով կադր առ կադր կտրում էին այն հատվածները, որոնք պետք է ներկվեին մեկ գույնով։ Այնուհետև կինոժապավենը հոսքային եղանակով ներկվում էր տարբեր ներկերով՝ մի քանի նման ձևանմուշների միջով։

Խորհրդային կինոռեժիսոր Սերգեյ Էյզենշտեյնը ձեռքով ներկում է կիրառել 1925 թվականին իր հայտնի «Զրահապատ բեռնակիր Պոտյոմկին» ֆիլմում՝ կարմիր դրոշի բարձրացման տեսարանում։ Ներկման հարմարության համար նկարահանման ժամանակ օգտագործվել էր սպիտակ դրոշ, որը պոզիտիվում տալիս էր թափանցիկ բիծ։ Սակայն առավել լայն կիրառված տեխնոլոգիան դարձավ սկզբնական սև-սպիտակ պատկերի տոնավորումը մեկ գունային երանգով, որը կախված էր նկարահանված տեսարանի բնույթից։ Օրինակ, հրդեհի տեսարանները տոնավորվում էին կարմիր գույնով, իսկ գիշերային տեսարանները՝ կապույտով։ Ձեռքով ներկումը և տոնավորումը կիրառվել են մինչև 1930-ական թվականները, երբ արդեն գոյություն ունեին բնական գույներով գունավոր կինոյի տեխնոլոգիաները։

### Ադդիտիվ գործընթացներ

Գունավոր կինեմատոգրաֆի առաջին տեխնոլոգիաները, որոնք հնարավորություն են տալիս արձանագրելու նկարահանված օբյեկտների իրական գույնը, հանդիսանում են ադդիտիվ և հիմնվում են սև-սպիտակ պանքրոմային կինոժապավենների կիրառման վրա, զգայուն՝ ամբողջ տեսանելի սպեկտրի նկատմամբ։ Գույնի բաժանումը նման գործընթացներում իրականացվում է գունավոր լուսաֆիլտրերի միջոցով, որոնք տեղադրվում են կինոխցիկի օբտյուրատորում կամ գտնվում են կադրային պատուհանում կամ օբյեկտիվում։ Առաջին հաջողված երկգույն կինոգործընթացը 1908 թվականին «Կինեմակոլոր»-ն է, որը շուտով փոխարինվում է «Մուլտիկոլոր»-ով և «Սինեկոլոր»-ով։ Ադդիտիվ է նաև առաջին «Տեխնիկոլոր»-ը, որը հայտնվում է 1917 թվականին։

Թյորների եռալեզվակ հավելյալ ժապավենային պրոյեկտոր, 1902 թվական
Գոյություն ունեցող տվյալներով՝ նման եռագույն տեխնոլոգիայով նկարահանված առաջին ֆիլմը համարվում է 2012 թվականին հայտնաբերված և 1902 թվականով թվագրված տեսաերիզը։ Այն պատրաստված է անգլիացի Էդվարդ Թյորների կողմից 1899 թվականի մարտի 22-ին արտոնագրված մեթոդով։ Գունավոր կինեմատոգրաֆի ստեղծման փորձեր իրականացվել են նաև Ռուսաստանում․ 1910 թվականին Սերգեյ Պրոկուդին-Գորսկին, գիտնական Սերգեյ Մաքսիմովիչի հետ, մշակում է եռագույն ադդիտիվ համակարգ կրկնակի լայնությամբ կինոժապավենի կիրառմամբ, որն օգտագործվում է մի քանի կարճամետրաժ ֆիլմերի նկարահանման համար։ «Բիոխրոմ» համակարգը չափազանց բարդ է և զարգացում չի ստանում։ ԽՍՀՄ-ում գունավոր նկարահանումների առաջին փորձերը կատարվում են 1931 թվականին՝ «Կինեմակոլոր»-ի հիման վրա, Ն․Դ․ Անոշչենկոյի կողմից մշակված «Սպեկտրոկոլոր» համակարգով։ Այդ համակարգով նկարահանվում է գունավոր փաստագրական ֆիլմ Գրաֆ Ցեպելին օդանավի ԽՍՀՄ ժամանման մասին, սակայն նյութերը կորցվում են։ 1913 թվականին ստեղծված մեկ այլ եռագույն համակարգ էր ադդիտիվ «Գոմոն Խրոնոխրոմ»-ը (ֆրանսերեն՝ Gaumont Chronochrome)։ Այն հիմնված է մեկ ժապավենի վրա գունավոր ֆիլտրերի միջոցով երեք տարբեր օբյեկտիվներով երեք գույներով բաժանված պատկերների նկարահանման վրա։ Սև-սպիտակ պատճենից ցուցադրումը նույնպես իրականացվում է երեք օբյեկտիվներով։ Կինոժապավենի ծախսը գերազանցում է սովորական սև-սպիտակ նկարահանումների ծախսը մոտ 2,5 անգամ, քանի որ յուրաքանչյուր գունավոր կադր կազմված է երեք գույնով բաժանված կադրերից, որոնք փոքր-ինչ ավելի կարճ են, քան սովորական սև-սպիտակ կադրերը։ Ֆրանսիտի մեթոդը, որը ստանում է «Օպտիկոլոր» ապրանքային անվանումը, նույնպես հիմնված է 7,5×10 մմ չափի երեք գույնով բաժանված պատկերների վրա, որոնք տեղադրված են մեկ սովորական կադրի մեջ։ Կադրային պատուհանի փոքր չափսերը և գունավոր լուսատեսակների առկայությունը մի քանի անգամ նվազեցնում են նման կինոպրոյեկտորների լուսային հոսքը, ինչի պատճառով տեխնոլոգիան հետագայում կիրառվում է միայն հեռուստացույցի համար։ Ամերիկյան «Կոլորվիժն» համակարգը (անգլ.՝ Colorvision) որոշ ժամանակ օգտագործվում է գունավոր հեռուստաֆիլմերի արտադրության և էկրանից նկարահանման համար։ Բոլոր այս գործընթացներում հնարավոր չէ վերացնել տարածական պարալաքսը, որը առաջանում է գույնի բաժանման ժամանակ՝ օբյեկտիվների միջև եղած հեռավորության պատճառով։ Պարալաքսը բերում է փոքր հեռավորությունից նկարահանվող առարկաների շուրջ գունավոր եզրագծի առաջացմանը։ Կինոժապավենի կծկումը նույնպես խախտում է գույնի բաժանումը։ Բացի այդ, բոլոր ադդիտիվ գործընթացները պահանջում են հատուկ բարդացված կինոպրոյեկտորներ։

Միակ ադդիտիվ տեխնոլոգիաները, որոնք հնարավորություն տալիս են ստանալ գունավոր պատկեր անմիջապես կինոժապավենի վրա, հանդիսանում են ռաստրային։ Դրանցից մեկը ավտոխրոմային գործընթացի «Դյուֆայկոլոր» (ֆրանսերեն՝ Dufaycolor) տարբերակն է, որը չի պահանջում հատուկ ապարատուրա նկարահանման և ցուցադրման համար։ 1930-ականների կեսերին մշակված գործընթացը օգտագործում է երեք գույնի ռաստրային լուսատեսակներ, որոնք ձևավորվում են անմիջապես լուսազգայուն սև-սպիտակ էմուլսիայի վրա։ Նման կինոժապավենի լուծաչափը շատ ցածր է, և գունավոր ֆիլմերի տպաքանակի արտադրությունը գործնականում անհնար։ Այդ պատճառով գործընթացը կիրառվել է միայն երկու անգամ գեղարվեստական ֆիլմերի արտադրության համար։

Մեկ այլ տեխնոլոգիա՝ օպտիկական ոսպնյակային ռաստրով, 1920-ականների վերջին ստացավ «լենտիկուլյար» կինոժապավեն (անգլ.՝ Lenticular Cine film) անվանումը, որը հայտնի է նաև որպես Կելլեր–Դորիան գործընթաց։ Կոդակ ընկերությունը թողարկել է 16 մմ վերադարձվող կինոժապավեն գլանաձև ռաստրով, որը գտնվում է էմուլսիայի հակառակ կողմի հիմքի վրա։ 1928 թվականին արտադրված այս կինոժապավենը կոչվում է «Kodacolor» և նախատեսված է կինոսիրողների համար, սակայն կապ չունի ավելի ուշ թողարկված բազմաշերտ նույնանուն կինոժապավենի հետ։ 43 միկրոն պարբերությամբ ոսպնյակային ռաստրը ուղղված է լինում ներկառուցված գունավոր լուսատեսակներով օբյեկտիվին և կատարում է գույնի բաժանում՝ էմուլսիայի վրա կառուցելով ելքային անցքի տարրական պատկերներ։ Արդյունքում ստացվում է ռաստրացված սև-սպիտակ գույնով բաժանված պատկեր, որը համապատասխան լուսատեսակներով ոսպնյակով ցուցադրման դեպքում էկրանին տալիս է բնական գույներ։ Սովորական ոսպնյակով ցուցադրման դեպքում ստացվում է սև-սպիտակ պատկեր։ 1932 թվականին Agfa-ն թողարկել է նմանատիպ 35 մմ ժապավեն։ Ոսպնյակա-ռաստրային տեխնոլոգիան ունի նույն թերությունները, ինչ «Դյուֆայկոլոր»-ը՝ տպաքանակի արտադրության անհնարինություն և էկրանին տեսանելի ռաստրային կառուցվածք՝ անխուսափելի մուարային էֆեկտներով։ Նման կինոժապավենները հանդիսանում են գունավոր գործընթացների առաջին տեսակներից կինոսիրողների համար և 1950-ականներին կիրառվում են նաև պրոֆեսիոնալ ոլորտում՝ գունավոր հեռուստատեսության պատկերի կինոռեգիստրացիայի համար։ Ռաստրային գույնի բաժանման տեխնոլոգիաներ հետագայում կիրառվել են մեկաստիճան գործընթացի «Պոլավիժն» (անգլ.՝ Polavision) կինոժապավենում և թվային կինոյում։

### Սուբտրակտիվ գործընթացներ

Բոլոր ադդիտիվ տեխնոլոգիաները հիմնվում են չներկված սև-սպիտակ կինոժապավենի օգտագործման վրա, որի գունավոր պատկերը ստացվում է միայն էկրանին՝ գունավոր լուսատեսակներով ցուցադրման ժամանակ։ Այս մոտեցումը պահանջում է բարդ կառուցվածքով հատուկ կինոպրոյեկտորներ, ինչի պատճառով հետագա զարգացումը ընթանում է սուբտրակտիվ տեխնոլոգիաների ուղղությամբ, որոնք կիրառում են գունաբաժանված պոզիտիվների վիրաժավորում (երանգավորում) և գույնի սինթեզ անմիջապես ֆիլմի պատճենում։

«Ծաղիկների կառնավալ» (1935)
ԽՍՀՄ-ում առաջին երկգույն վավերագրական ֆիլմը՝ «Ծաղիկների կարնավալ», ստեղծված վիրաժավորման տեխնոլոգիայով, ցուցադրվել է 1935 թվականին, իսկ հաջորդ տարի թողարկվել է առաջին գեղարվեստական ֆիլմը՝ «Գրունյա Կոռնակովա»։ Ներքին երկգույն ֆիլմերը նկարահանվում էին «Սինեկոլոր» և «Պրիզմ» գործընթացներին մոտ տեխնոլոգիայով՝ հիմնականում օգտագործելով Agfa ընկերության ներկրվող «բիպակ» կինոժապավենը։ Երկգույն կինեմատոգրաֆը տալիս էր գունային աղավաղումներ, ինչի հետևանքով «Տեխնիկոլոր» և «Սինեկոլոր» համակարգերը փոխակերպվեցին եռագույն գործընթացների։ Կատարվում էին փորձեր «բիպակ» տեխնոլոգիայի համատեղման՝ ոսպնյակա-ռաստրային համակարգերի հետ («Պանտախրոմ»՝ Agfa), սակայն դրանք կոմերցիոն հաջողության չէին հասնում։ Առաջին զանգվածային եռագույն համակարգը դարձավ եռաժապավենային սուբտրակտիվ «Տեխնիկոլորը»։ Այն պահանջում էր բարդ և թանկարժեք կինոխցիկներ, որոնք միաժամանակ օգտագործում էին երեք նեգատիվ կինոժապավեն, սակայն հիդրոտիպ տպագրության միջոցով ապահովում էր լիագունապատկեր պատճեններ, որոնք հնարավոր էր ցուցադրել ցանկացած կինոթատրոնում։ Համակարգի ընդհանուր լուսազգայունությունը չափազանց ցածր էր, ինչը պահանջում էր նկարահանման հրապարակում շատ հզոր լուսավորություն։

Խորհրդային Միությունում առաջին ֆիլմը, նկարահանված «ՑԿՍ-1» տեղական եռաժապավենային խցիկով՝ «Ծաղկուն երիտասարդություն», ստեղծվել է 1939 թվականին։ Տարբերություն ունենալով Հոլիվուդից, որտեղ այս տեխնոլոգիան կիրառվում էր մինչև 1950-ականների կեսը, խորհրդային գունավոր կինոն մնում էր տեխնիկական փորձարկում մինչև 1940-ականների վերջ՝ լայն հանդիսատեսի հասանելիության բացակայության պատճառով։ Ներքին գունավոր գործընթացների մշակմամբ զբաղվում էին մի քանի կինոստուդիաների նախաձեռնողներ և հետագայում ՆԻԿՖԻ մասնագետների խումբը։ Եռաժապավենային համակարգով նկարահանված ֆիլմերի մեծ մասը զանգվածային ցուցադրության էր գնում սև-սպիտակ պատճեններով, որոնք տպվում էին «կանաչ» նեգատիվից՝ առավել սուր պատկեր ստանալու համար։ Գունավոր տարբերակով տպվում էր ընդամենը մի քանի պատճեն՝ նախատեսված մայրաքաղաքային կինոթատրոնների համար։ Շատ ֆիլմեր, այդ թվում՝ անիմացիոն, պահպանվել են միայն սև-սպիտակ տարբերակով։ «Տեխնիկոլոր» տեխնոլոգիաները ԽՍՀՄ-ում հիմնականում կիրառվում էին պատերազմից հետո հայտնված բազմաշերտ կինոժապավենով նկարահանված ֆիլմերի տպաքանակի արտադրության համար։

Եռաժապավենային նկարահանմամբ ստացված գունավոր պատկերի հիդրոտիպ տպագրական տեխնոլոգիաները կիրառվել են մինչև XX դարի վերջ՝ գունավոր ֆիլմերի զանգվածային արտադրության մեջ։ Հիդրոտիպ գործընթացի հիմնական առավելությունն էր տպագրական կինոժապավենում արծաթի բացակայությունը։ Բացի այդ, ստացվող պատճենները առանձնանում են գունաթափման նկատմամբ բացառիկ բարձր դիմադրությամբ, որը անհասանելի է բազմաշերտ պոզիտիվ կինոժապավենի համար։

### Բազմաշերտ կինոժապավեններ

Սուբտրակտիվ գունավոր կինոյի տեխնոլոգիաների կատարելագործման վերջնական արդյունքը դարձավ բազմաշերտ գունավոր կինոժապավենի ստեղծումը, որը սկզբնական շրջանում պիտանի էր միայն գունաբաժանված սև-սպիտակ կոնտրատիպերից գունավոր պոզիտիվ տպագրելու համար։ Առաջին նման ֆոտոնյութը՝ «Գասպարկոլոր»-ը, թողարկվեց 1933 թվականին՝ հունգարացի գիտնական Բելա Գասպարի արտոնագրով։ Գունավոր պոզիտիվ պատկերը ստացվում էր գունազգայուն էմուլսիոն շերտերում պարունակվող ազոներկերի քիմիական գունազրկմամբ։ Կանաչ և կապույտ լուսազգայուն շերտերը գտնվում էին ենթաշերտի մի կողմում, իսկ կարմիր լուսազգայունը՝ մյուսում։ Տեխնոլոգիան դարձավ հիդրոտիպ տպագրության լուրջ մրցակից, սակայն կիրառվում էր միայն մուլտիպլիկացիայի արտադրությունում։

1935 թվականին Կոդակը ներկայացրեց առաջին բազմաշերտ կինոժապավենը, որը պիտանի էր նկարահանումների համար։ Դա «Կոդաքրոմ» գունավոր դարձելի ժապավենն էր՝ նախատեսված սիրողական 16 մմ խցիկների համար, իսկ 1936 թվականին հայտնվեց դրա 8 մմ տարբերակը և 35 մմ դիապոզիտիվների ֆոտոժապավենը։ «Տեխնիկոլոր»-ը 1941 թվականին սկսեց արտադրել «Մոնոպակ» գունավոր դարձելի ժապավենը՝ «Կոդաքրոմ»-ի կինեմատոգրաֆիական տարբերակը, նախատեսված ստուդիայից դուրս նկարահանումների համար, որտեղ ծավալուն եռաժապավենային խցիկները չէին կարող կիրառվել։ Ֆիլմի պատճենների հետագա տպագրությունը իրականացվում էր հիդրոտիպ եղանակով՝ սկզբնական գունավոր պոզիտիվից երեք գունաբաժանված մատրից պատրաստելուց հետո։ 1937 թվականի ամռանը գերմանական Agfa-ն սկսեց արտադրել առաջին քրոմոգեն բացասական բազմաշերտ կինոժապավենները՝ Agfacolor B և Agfacolor G, որոնցով նկարահանվեց կարճամետրաժ խաղարկային «Երգը մարում է» (գերմ.՝ Ein lied verklingt) ֆիլմը։ Նույն տարվա դեկտեմբերի 15-ին տեղի ունեցավ «Փոստային կառք» (գերմ.՝ Die Postkutsche) ֆիլմի պրեմիերան, որն արտադրվել էր բացասական–դրական տեխնոլոգիայով։

Բազմաշերտ կինոժապավենը տարբերակելու համար 1932 թվականից արտադրվող նույնանուն ոսպնյակա-ռաստրային ժապավենից, սկզբնական շրջանում «Ագֆակոլոր» անվանմանը ավելացվում էր «նոր» բառը։ Մինչ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը գերմանական գունավոր ժապավենները չեն արտահանվում և օգտագործվում են միայն գերմանական պետական UFA կինոստուդիայում՝ Գերմանիայի քարոզչության նախարարության վերահսկողությամբ։ Պատերազմից հետո Խորհրդային Միությունը ստացավ Agfa-ի մեծ պաշարներ։ Բացի այդ, ռազմատուգանքով ստացված սարքավորումները և տեխնոլոգիաները դարձան հիմք «Սովկոլոր» տեսակի բազմաշերտ կինոժապավենների սեփական արտադրության մեկնարկի համար։ Արդյունքում, եռաժապավենային նկարահանումները ԽՍՀՄ-ում դադարեցին։ Հոլիվուդում այս գործընթացը պահպանվեց մինչև 1949 թվականը, երբ սկսվեց Anscocolor բազմաշերտ ժապավենի արտադրությունը՝ գերմանական տեխնոլոգիայով։

Առաջին բազմաշերտ կինոժապավենները զիջել են գունային փոխանցման որակով եռաժապավենային նկարահանմանը, որը շարունակաբար կիրառվել է մինչև 1950-ականների կեսը՝ բարդության և բարձր գնի պայմաններում։ Բացի այդ, լուսային լայնության պակասը և լուսավորության գունային ջերմաստիճանի փոփոխությունների նկատմամբ զգայունությունը դարձնում էին դարձելի ժապավենները ոչ հարմար զանգվածային տպաքանակի արտադրության համար։ «Կոդակալոր» (անգլ.՝ Kodacolor) բազմաշերտ բացասական ֆոտոժապավենը հայտնվեց 1942 թվականին, իսկ Kodak Eastmancolor բացասական կինոժապավենը՝ միայն ութ տարի անց։ Վերջինս անմիջապես օգտագործվեց «Թագավորական ճամփորդություն» (անգլ.՝ Royal Journey) վավերագրական ֆիլմի նկարահանման համար, որը ցուցադրվեց 1951 թվականի դեկտեմբերին։ Հաջորդ տարի թողարկվեց բացասական ժապավենի բարելավված տարբերակը՝ նախատեսված պրոֆեսիոնալ կինեմատոգրաֆի համար։

Այս ժապավենի կիրառմամբ նկարահանումները հնարավոր դարձան սովորական կինոխցիկներով, իսկ պատճենների տպագրությունը՝ գունավոր բացասականից պատրաստված երեք գունաբաժանված մատրիցների և հիդրոտիպ տպագրության միջոցով։ Բացասական կինոժապավենից բացի, 1950 թվականին շուկա մտավ «Իստմենկոլոր» 5381 տեսակի գունավոր դրական ժապավենը, ինչը հանգեցրեց եռաժապավենային խցիկների վերջնական դուրս մղմանը։ 1955 թվականը դարձավ դրանց վերջին օգտագործման տարեթիվը։ Բազմաշերտ կինոժապավենները գունավոր նկարահանումները տեխնոլոգիապես հավասարեցրին սև-սպիտակին՝ կիրառելով նույն կինոխցիկները։ Գունավոր կինոյի տարածման համար 1950-ականների կեսերին լրացուցիչ խթան հանդիսացավ մրցակցությունը հեռուստատեսության հետ, որն իր հերթին կրճատում էր կինոթատրոնների հանդիսատեսի մասը։

### Թվային կինո

Տեսախցիկների կատարելագործումը և բարձր հստակության հեռուստատեսության հայտնվելը 2000-ականներին հնարավորություն տվեց հեռուստատեսային պատկերային որակը մոտեցնել կինեմատոգրաֆիկ չափանիշներին, որոնք նախատեսված են մեծ էկրանների համար։ DCI ստանդարտների և թվային կինոխցիկների ի հայտ գալը հնարավորություն տվեց կինոժապավենի փոխարեն կիրառել լուսազգայուն մատրիցներ, որոնք գույնը ձևավորում են ներքին գույնաբաժանմամբ՝ Բայերի ցանցի միջոցով։ գունաբաժանման այս սկզբունքը, որը նման է ռաստրային կինոժապավեններին, թվային կինոարտադրությունում օգտագործվում է զուգահեռ 3CCD տեխնոլոգիայի հետ, որը համարժեք է եռաժապավեն «Տեխնիքալոր»-ին։ Թվային հետարտադրությունը Digital Intermediate տեխնոլոգիայով հնարավորություն է տալիս ստանալ բարձրորակ գունային փոխանցում գրեթե ցանկացած լուսավորության պայմաններում՝ գույնի կառավարման լայն հնարավորությունների շնորհիվ, որոնք ապահովում է մասնագիտացված ծրագրային ապահովումը։ Կինեմատոգրաֆիկ RAW տեխնոլոգիայի տեսակներով արձանագրվող գունային տեղեկատվության ավելցուկը թույլ է տալիս ճշգրիտ կարգավորել պատկերների գունային երանգները, ինչի մասին հնարավոր չէր անգամ երազել առաջին գունավոր կինոգործընթացներում։

## Ժամանակակից տեխնոլոգիաներ

Ժամանակակից գունավոր կինեմատոգրաֆում կիրառվում են տեխնոլոգիաներ, որոնք նախատեսում են գունավոր բազմաշերտ կինոժապավենների կամ թվային կինոխցիկների օգտագործում՝ գունաբաժանումով մի քանի լուսազգայուն մատրիցների (3CCD կամ 4CCD) միջոցով կամ մեկ մատրիցում գտնվող Բայերի ցանցի օգնությամբ։

### Կինոժապավեն

Ժամանակակից գունավոր նեգատիվ կինոժապավենի մշակված հատվածի կտրած ձևը պարունակում է հետևյալ շերտերը՝ A — պաշտպանիչ շերտ, B — մանուշակագույն ճառագայթները զտող շերտ, C և D — կապույտի նկատմամբ զգայուն կիսաշերտեր, E — դեղին զտիչ ենթաշերտ, F և G — կանաչի նկատմամբ զգայուն կիսաշերտեր, H — միջանկյալ բաժանող շերտ, I և J — կարմիրի նկատմամբ զգայուն կիսաշերտեր, K — հիմք և L — հակաօրեոլային շերտ։
Գունավոր կինոժապավենները ունեն բարդ բազմաշերտ կառուցվածք, ձևավորված առաջին երկգույն գործընթացներից, որոնք օգտագործում էին ֆիլմային անցուղում իրար սեղմված երկու կինոժապավեն՝ տարբեր սպեկտրալ զգայունությամբ («բիպակ»): Առաջին բազմաշերտ կինոժապավենները կոչվել են «Մոնոպակ» (կամ անգլ.՝ Integral tripack): Բազմաշերտ կինոժապավենների ստեղծումը հնարավոր է դարձել միայն էմուլսիաների լցման տեխնոլոգիայի կատարելագործման արդյունքում, քանի որ յուրաքանչյուր էմուլսիոն շերտի հաստությունը չի գերազանցում 10 միկրոն։ Բոլոր շերտերը պետք է ամուր կապված լինեն, որպեսզի չպոկվեն ծալման կամ լաբորատոր մշակման ժամանակ։

Ժամանակակից գունավոր կինոժապավենները հիմնված են գունային սուբտրակտիվ սինթեզի վրա՝ օգտագործելով երեք լրացուցիչ գույն՝ դեղին, մանուշակագույն և երկնագույն։ Գունաբաժանումը իրականացվում է լուսազգայուն շերտերի տարբեր սպեկտրալ զգայունության և միջանկյալ զտիչ շերտերի միջոցով, որոնք ներկված են դեղանյութերով, լուծվող մշակման ընթացքում։ Գունավոր նեգատիվ կինոժապավենի կտրվածքի սխեման ցույց է տալիս կառուցվածքը և լաբորատոր մշակման հետագա տեսքը։ Վերին երկու կիսաշերտերը (C և D) զգայուն են միայն կապույտի նկատմամբ՝ օրթոխրոմատիկ սենսիբիլիզացիայի շնորհիվ։ Կապույտի նկատմամբ զգայուն շերտից անցնող լույսը հասնում է դեղին զտիչ ենթաշերտին (E), որը չի թողնում կապույտ լույս, որին զգայուն են նաև մյուս երկու շերտերը՝ կանաչի և կարմիրի նկատմամբ։ Միջին շերտերը (F և G) սենսիբիլիզացված են կանաչի և կապույտի նկատմամբ, արձանագրելով գունաբաժանված պատկերի կանաչ բաղադրիչը։ Ստորին երկու շերտերը (I և J) ունեն պանկրոմատիկ սենսիբիլիզացիա՝ «իջեցված» զգայունությամբ կանաչ հատվածում, արձանագրելով միայն կարմիր բաղադրիչը։ Յուրաքանչյուր գույն արձանագրվում է տարբեր զգայունությամբ երկու կիսաշերտերով՝ լուսանկարչական լայնությունը մեծացնելու և հատիկայնությունը փոքր պահելու նպատակով։ Բարձր զգայունությամբ կիսաշերտը մասնակցում է միայն ստվերային հատվածների կառուցմանը, իսկ սյուժետային կարևոր տիրույթների օպտիկական խտությունը ձևավորվում է ցածր զգայունությամբ մանրահատիկ էմուլսիայով։

Գունավոր նեգատիվ ժապավենի մշակման ընթացքում մետաղական արծաթի վերականգնումը ուղեկցվում է ներկանյութերի սինթեզով, որոնց գույները լրացուցիչ են եղել շերտը լուսավորած գույնին։ Արդյունքում, արծաթի լուծումից հետո նեգատիվի գույները լրացուցիչ են լինում նկարահանված օբյեկտների գույներին։ Պոզիտիվ կինոժապավենի վրա տպելիս գույները դառնում են համապատասխան օբյեկտների իրական գույներին։ Գունավոր պոզիտիվ բազմաշերտ ժապավենները կարող են ունենալ նույն կառուցվածքը, ինչ նեգատիվները («դասական»), կամ հատուկ կառուցվածք, կիրառվող միայն պոզիտիվների համար։ Վերջին դեպքում վերին շերտը զգայուն է կանաչի նկատմամբ, միջինը՝ կարմիրի, և ստորին՝ կապույտի նկատմամբ։ Այս կառուցվածքը բարձրացնում է սուբյեկտիվ սրությունը՝ նվազեցնելով լույսի ցրումը կանաչի նկատմամբ զգայուն շերտի լուսավորման ժամանակ։

Բացի նեգատիվ-պոզիտիվ գունային պրոցեսից, գոյություն ունի նաև ռեվերսայինը, որը պատմականորեն առաջացել է առաջինը։ Այս դեպքում գունավոր պոզիտիվ պատկերը ստացվում է անմիջապես այն ժապավենի վրա, որի վրա կատարվում է նկարահանումը։ Պատկերի որակը բարձր է՝ գունաբաժանման մեկ փուլով, սակայն պահանջում է լուսավորության և գունային հավասարակշռության ճշգրիտ պահպանում, քանի որ սխալները չեն կարող շտկվել տպագրության ժամանակ։ Ռեվերսային ժապավենները լայնորեն կիրառվել են կինոսիրողների և հեռուստալրագրողների կողմից մինչև կոմպակտ տեսախցիկների հայտնվելը, բայց չեն կիրառվել պրոֆեսիոնալ կինեմատոգրաֆում՝ ֆիլմերի բազմացուցիչ արտադրության համար անպիտան լինելու պատճառով։

Ժամանակակից կինոժապավենները ապահովում են բնական գունային փոխանցում տարբեր նկարահանման պայմաններում՝ ի տարբերություն առաջին գունավոր պրոցեսների, որոնք պահանջում էին հատուկ կարգավորված լուսավորություն և խիստ տեխնոլոգիական սահմանափակումների պահպանում։ Նրանց լուսազգայունությունը թույլ է տալիս բավարար գունային փոխանցմամբ նկարահանում իրականացնել նույնիսկ առանց ստուդիական լուսավորման կամ բարդ լուսային պայմաններում։ Ժամանակակից ֆիլմարտադրությունը նախատեսում է նեգատիվ կինոժապավենի օգտագործում միայն որպես սկզբնական տեղեկատվական կրիչ *Digital Intermediate* պրոցեսում։ Մշակումից հետո կինոժապավենը սկանավորվում է, և գունային շտկման հետագա աշխատանքները կատարվում են համակարգչով՝ ապահովելով տեխնոլոգիական ազատություն և բարձր պատկերի որակ։

### Բայերի ցանց

Բայերի ցանցային ֆիլտրերի զանգված մատրիցի լուսազգայուն տարրերի վրա
Ժամանակակից թվային կինոխցիկները գունավոր պատկերի նկարահանման համար օգտագործում են կիսահաղորդչային մատրիցներ, որոնք իրականացնում են գունաբաժանում խճանկարային գունավոր լուսազտիչների միջոցով՝ տեղակայված լուսազգայուն տարրերի վրա։ Կարմիր, կանաչ և կապույտ լուսազտիչների տակ գտնվող ֆոտոդիոդները ստանում են համապատասխանաբար գունաբաժանված պատկերի կարմիր, կանաչ և կապույտ բաղադրիչների մասին տվյալներ։ Այս գունաբաժանման եղանակը հնարավորություն է տալիս կառուցել կոմպակտ խցիկներ, սակայն ունի մի շարք թերություններ, որոնք ազդում են պատկերի որակի վրա։ Մասնավորապես, գունաբաժանող ցանցի առկայությունը կարող է առաջացնել մուարե և նվազեցնել մատրիցի լուծաչափային կարողությունը։ Այս սխեմայով այսօր կառուցվում են ոչ միայն թվային կինոխցիկներ՝ ստանդարտ կինոնկարահանող օպտիկայի օգտագործման հնարավորության պատճառով, այլև բազմաթիվ տեսախցիկներ՝ հարաբերական մատչելիության և ծավալուն գունաբաժանողհամակարգի բացակայության շնորհիվ։

### Եռամատրիցային համակարգ

գունաբաժանումը դիխրոիկ պրիզմաների միջոցով լայն տարածում է ստացել ստանդարտ հստակության հեռուստատեսությունում՝ գունաբաժանման բարձր որակի շնորհիվ։ Շատ HDTV տեսախցիկներ, որոնք կիրառվում են նաև թվային կինոյի նկարահանման համար, մինչ այժմ կառուցվում են այս սխեմայով, որը զերծ է Բայերի ցանցի բազմաթիվ թերություններից։ Եռմատրիցային տեխնոլոգիան ազատ է մուարե երևույթից և չի պահանջում մանրամասների օպտիկական ֆիլտրացիա, որը նվազեցնում է համակարգի լուծաչափը։ Չնայած առավելություններին՝ գունաբաժանման այս սկզբունքը դնում է էական սահմանափակումներ, որոնք թույլ չեն տալիս օգտագործել ստանդարտ կինոնկարահանող օպտիկա՝ կինեմատոգրաֆին բնորոշ պատկերի բնույթով։ Պրիզմային գունաբաժանող բլոկով խցիկները համալրվում են փոքր ֆոկուսային հեռավորությամբ օբյեկտիվներով՝ պայմանավորված լուսազգայուն մատրիցների փոքր չափերով։ Բացառություն են կազմում այն դեպքերը, երբ կիրառվում են DOF ադապտերներ միջանկյալ պատկերով, որոնք հնարավորություն են տալիս փոքր մատրիցներով խցիկների վրա օգտագործել ստանդարտ օպտիկա։

### Թվային գունավոր պրոյեկցիա

Թվային կինոպրոյեկցիայի ժամանակ գունաբաժանումը իրականացվում է գունավոր լուսատար ֆիլտրերով պտտվող օբտյուրատորով։ Նման սկզբունք կիրառվել է նաև «Կինեմակոլոր» տեխնոլոգիայում, որի դեպքում պատկերում առաջանում էր գունավոր եզրագիծ և գույների թրթռում։ Այնուամենայնիվ ժամանակակից ֆիլմերի նկարահանումը իրականացվում է այլ տեխնոլոգիաներով՝ գունաբաժանված պատկերների միաժամանակյա ընթերցմամբ, իսկ ֆիլտրային սկավառակը պտտվում է մի քանի անգամ ավելի արագ, բացառելով թրթռումը։ Պատկերը կարող է արտադրվել DLP կամ LCoS տեխնոլոգիաներով՝ շարժական միկրոկատարիչներով կամ կիսահաղորդչային թաղանթով։ Թվային պրոյեկցիայի առավելություններին զուգահեռ, կինոընկալման զգալի մասը մինչ այժմ հիմնված է ավանդական դրական գունավոր կինոժապավենի վրա, որն ապահովում է գույնի սինթեզը սուբտրակտիվ եղանակով՝ բազմաշերտ էմուլսիայում գտնվող ներկանյութերի միջոցով։ Ֆիլմային պատճենների տպագրությունը կատարվում է կրկնօրինակ նեգատիվից, որը պատրաստվում է մաստեր-պոզիտիվից կամ թվային մաստեր-պատճենից՝ լազերային ֆիլմ խմբագրիչի միջոցով։

## Տես նաև

* Գունավոր հեռուստատեսություն
* Գույնի տարանջատում

## Ծանոթագրություններ

## Աղբյուրներ

## Գրականություն

* *Авербух З. К., Кузьянц Г. М., Микаэлян Р. Г., Москинов В. А.* Перспективы и направления совершенствования цветных киноплёнок(ռուս.) // *Техника кино и телевидения* : журнал. — 1983. — № 10. — С. 3—9. — ISSN 0040-2249.
* *Барбанель Сим. Р., Барбанель Сол. Р., Качурин И. К., Королёв Н. М., Соломоник А. В., Цивкин М. В.* Кинопроекционная техника / С. М. Проворнов. — 2-е изд.. — М.: «Искусство, 1966. — 636 с.
* *Бонгард С. А.* Достижения и перспективы техники цветной кинематографии(ռուս.) // *Техника кино и телевидения* : журнал. — 1967. — № 10. — С. 23—29. — ISSN 0040-2249.
* *Голдовский Е. М.* Основы кинотехники / Л. О. Эйсымонт. — М.: Искусство, 1965. — 636 с.
* *Голдовский Е. М.* От немого кино к панорамному / Н. Б. Прокофьева. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1961. — 149 с.
* *Гордийчук И. Б., Пелль В. Г.* Раздел X. Киноплёнки, их фотографические свойства и процессы изготовления фильмовых материалов // Справочник кинооператора / Н. Н. Жердецкая. — М.: Искусство, 1979. — С. 354—392. — 440 с.
* *Гребенников О. Ф.* Глава IV. Запись и воспроизведение цветного изображения // Основы записи и воспроизведения изображения / Н. К. Игнатьев, В. В. Раковский. — М.: Искусство, 1982. — С. 162—201. — 239 с.
* *Иофис Е. А.* Глава I. Общие сведения о киноплёнках и фотографических процессах // Кинофотопроцессы и материалы. — 2-е изд. — М.: Искусство, 1980. — С. 3—9. — 239 с.
* *Коновалов Л. В.* Как разобраться в киноплёнках / Юрий Панкратов. — М.: ВГИК, 2007. — С. 50—58.
* *Майоров Николай* А до войны они были цветными(ռուս.) // *Техника и технологии кино* : журнал. — 2010. — № 1. Архивировано из первоисточника 27 հոկտեմբերի 2011.
* *Майоров Николай* Цвет советского кино(ռուս.) // *Киноведческие записки* : журнал. — 2011. — № 98. — С. 196—209. — ISSN 0235-8212.
* *Майоров Н. А.* Самые первые в истории развития мирового кинематографа(ռուս.) // *Мир техники кино* : журнал. — 2014. — № 1 (31). — С. 38—44. — ISSN 1991-3400.
* *Майоров Н. А.* Самые первые в истории развития мирового кинематографа(ռուս.) // *Мир техники кино* : журнал. — 2015. — № 1 (35). — С. 31—40. — ISSN 1991-3400.
* *Масуренков Дмитрий* Свет в кино(ռուս.) // *MediaVision* : журнал. — 2013. — № 1/31. — С. 60—62.
* *Митчел Э.* Фотография / А. Г. Симонов. — М.: Мир, 1988. — 420 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-03-000742-3
* *Редько А. В.* Основы чёрно-белых и цветных фотопроцессов / Н. Н. Жердецкая. — М.: Искусство, 1990. — 256 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-210-00390-6
* *Садуль Жорж* Всеобщая история кино / Б. П. Долынин. — М.: Искусство, 1958. — Т. 2. — 523 с.
* *Форестье Луи* Великий немой / Б. Кравченко. — М.: Госкиноиздат, 1945. — 115 с. — 5000 экз.
* *Хант Р. В. Г.* Цветовоспроизведение / А. Е. Шадрин. — 6-е изд.. — СПб., 2009. — 887 с.
* «Агфаколор» 25 лет(ռուս.) // *Советское фото* : журнал. — 1961. — № 7. — С. 33. — ISSN 0371-4284.

## Արտաքին հղումներ

* *Масуренков Дмитрий* Киноаппараты для цветных съёмок(ռուս.) // *Техника и технологии кино* : журнал. — 2007. — № 5. Архивировано из первоисточника 22 սեպտեմբերի 2013.
* Розенфельд Э. Б. (1939 թ․ հունիսի 30). «Способ изготовления двухцветных кинофильмов». *Авторское свидетельство № 55070* (ռուսերեն). Всесоюзный Комитет по кинематографии при СНК СССР. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
* Восстановленный фрагмент двухцветного фильма «Карнавал цветов», снятого по виражной технологии
* Фильм «Цветущая юность», снятый по советской трёхплёночной технологии