# Ֆենիքս ծրագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆենիքս ծրագիր

Pacification, Նպատակային սպանություններ| Ենթակատեգորիա | anti-communist mass killings |
| Մասն է | • Սառը պատերազմ  • Վիետնամի պատերազմ |
| Մասնակից | Կենտրոնական հետախուզական վարչություն, Military Assistance Command, Vietnam |
| Զոհվածների քանակ | 26 369 |
| Թիրախ | National Liberation Front of South Vietnam |

Original unissued patch
**«Ֆենիքս»** (վիետ․՝ Chiến dịch Phụng Hoàng) ծրագիրը մշակել և սկզբնապես համակարգել է ԱՄՆ Կենտրոնական հետախուզական վարչությունը (ԿՀՎ) Վիետնամի պատերազմի ժամանակ՝ ներգրավելով ամերիկյան, հարավվիետնամական զինվորականներին և Ավստրալիայի բանակի Վիետնամի ուսումնական խմբի հատուկ նշանակության ուժերի մի փոքր խմբի անդամների։ 1970 թվականին ԿՀՎ-ի պատասխանատվությունը փուլ առ փուլ հանվեց, և ծրագիրը դրվեց Քաղաքացիական գործողությունների և հեղափոխական զարգացման աջակցության (ՔԳՀԶԱ) իրավասության ներքո:

Ծրագիրը, որը տևեց 1968-ից 1972 թվականներին, նախատեսված էր Վիետ Կոնգի (ՎԿ) նույնականացման և ոչնչացման համար՝ ներթափանցման, սպանության, խոշտանգումների, գերեվարման, հակաահաբեկչական գործողությունների և հարցաքննության միջոցով: ԿՀԳ-ն այն նկարագրել է որպես «ծրագրերի մի ամբողջություն, որը նպատակ ուներ հարձակվել Վիետ Կոնգի քաղաքական ենթակառուցվածքի վրա և ոչնչացնել այն»: «Ֆենիքս» ծրագիրը հիմնված էր այն գաղափարի վրա, որ Հյուսիսային Վիետնամի ներթափանցումը պահանջել էր տեղական աջակցություն ոչ մարտական քաղաքացիական բնակչության շրջանում, որոնք անվանվում էին «ՎԿ ենթակառուցվածք» և «քաղաքական ճյուղ», որոնք ենթադրաբար համակարգել էին ապստամբությունը:

Ծրագրի ողջ ընթացքում «Ֆենիքսը» «չեզոքացրել» է Վիետնամի անդամակցության մեջ կասկածվող 81,740 մարդու, որոնցից 26,369-ը սպանվել են, իսկ մնացածը հանձնվել կամ գերի են ընկել։ Սպանվածների 87%-ը վերագրվել է Հարավային Վիետնամի և ամերիկյան ուժերի կողմից իրականացված ավանդական ռազմական գործողություններին, իսկ մնացած 13%-ը՝ «Ֆենիքս» ծրագրի գործակալներին:

«Ֆենիքս» ծրագիրը խիստ քննադատության ենթարկվեց տարբեր պատճառներով, այդ թվում՝ սպանված չեզոք քաղաքացիական անձանց թվի, ծրագրի բնույթի (որը քննադատները անվանել են «քաղաքացիական սպանության ծրագիր»,) կտտանքների և այլ հարկադրանքի մեթոդների կիրառման և ծրագրի անձնական քաղաքականության համար շահագործման համար։ Այնուամենայնիվ, ծրագիրը շատ հաջողակ էր վիետնամական կորպուսի քաղաքական և հեղափոխական գործունեությունը ճնշելու հարցում։ Ծրագրի հրապարակային բացահայտումը հանգեցրեց զգալի քննադատության, այդ թվում՝ ԱՄՆ Կոնգրեսի լսումների, և ԿՀՎ-ն ճնշման տակ հայտնվեց այն փակելու համար։ Նմանատիպ ծրագիր՝ «F-6 պլանը», շարունակվեց Հարավային Վիետնամի կառավարության օրոք։

## Նախադրյալ

1954 թվականի Ժնևի կոնֆերանսից և Ժնևի համաձայնագրերի ընդունումից կարճ ժամանակ անց Հյուսիսային Վիետնամի կառավարությունը կազմակերպեց մի քանի հազար հոգուց բաղկացած ուժ՝ առաջիկա ընտրություններում կոմունիստներին աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Երբ պարզ դարձավ, որ ընտրությունները տեղի չեն ունենա, այս ուժերը դարձան այն բանի սկիզբը, որը ի վերջո կդառնար Վիետկոնգ՝ հյուսիսվիետնամական ապստամբություն, որի նպատակն էր Վիետնամի միավորումը Հյուսիսի վերահսկողության ներքո։

Չնայած հակաապստամբական ջանքերը շարունակվում էին Վիետնամում ԱՄՆ ռազմական միջամտության առաջին օրերից, դրանք անհաջող էին եղել ո՛չ զինված Վիետնամի քաղաքացիական ենթակառուցվածքի, ո՛չ էլ Վիետնամի քաղաքացիական ենթակառուցվածքի (ՎՔԵ) հետ գործ ունենալու հարցում, որի անդամների թիվը 1960-ականների կեսերին աճել էր մինչև 80,000-ից 150,000: ՎՔԵ-ն, ի տարբերություն ՎԿ-ի զինված բաղադրիչի, առաջադրանք ուներ աջակցության գործողություններ, ներառյալ հավաքագրումը, քաղաքական գաղափարախոսությունը, հոգեբանական գործողությունները, հետախուզական տվյալների հավաքագրումը և լոգիստիկ աջակցությունը: ՎԻԿ-ն արագորեն ստվերային կառավարություններ ստեղծեց Հարավային Վիետնամի գյուղական վայրերում՝ Սայգոնի կառավարությանը հավատարիմ փոքր գյուղական բնակավայրերի տեղական ղեկավարությանը փոխարինելով կոմունիստական կադրերով: ՎԻԿ-ն ընտրեց փոքր գեղջկական գյուղեր, քանի որ դրանք չունեին Սայգոնի կառավարության կամ Հարավային Վիետնամի բանակի խիստ վերահսկողություն:

ՎՔԵ-ի տեղական կոմունիստական ​​վերահսկողություն հաստատելու մարտավարությունը սկսվեց ՎԿ-ի կամ Հյուսիսային Վիետնամի ժողովրդական բանակի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող քաղաքների և գյուղերի, ինչպես նաև Հանոյի կառավարության նկատմամբ կոմունիստական ​​համակրանք ունեցող տեղական բնակչության առանձնացումից՝ մեծ շեշտադրում կատարելով ՎՔԵ-ի գործունեության և հաջողության վրա: Համայնքի նույնականացումից հետո ՎՔԵ-ն սպառնում էր տեղական ղեկավարությանը հաշվեհարդարով, եթե նրանք հրաժարվեին համագործակցել կամ առևանգեին տեղական առաջնորդներին և ուղարկեին նրանց Հյուսիսային Վիետնամի վերակրթության ճամբարներ: Տեղական առաջնորդները, որոնք շարունակում էին հրաժարվել համագործակցել կամ սպառնում էին կապվել Սայգոնի կառավարության հետ, սպանվում էին իրենց ընտանիքների հետ միասին: ՎՔԵ գործակալների կողմից տարածքի վերահսկողությունը ստանձնելուց հետո, այն օգտագործվելու էր ՎԿ պարտիզաններին տեղավորելու և վերահանձնել, ԱՄՆ-ի և Հարավային Վիետնամի ռազմական շարժումների վերաբերյալ հետախուզական տվյալներ տրամադրելու, ՎՔԵ կադրերին հարկեր տրամադրելու և տեղացիներին ՎԿ զորակոչելու համար:

## Պատմություն

1965 թվականի ապրիլին ԿՀՎ հակաահաբեկչական ծրագիրը աջակցում էր 3-ից 12 հոգուց բաղկացած 140 թիմի: Բացառապես ԿՀՎ-ի դեմ ուղղված թիմերը պնդում էին, որ սպանությունների հարաբերակցությունը գերազանցում է 8-ը մեկի:

1967 թվականի մայիսի 9-ին Միացյալ Նահանգների կողմից իրականացվող բոլոր խաղաղարար ջանքերը անցան Քաղաքացիական գործողությունների և հեղափոխական զարգացման աջակցության (ՔԳՀԶԱ) իրավասության ներքո: 1967 թվականի հունիսին, ՔԳՀԶԱ-ի շրջանակներում, ստեղծվեց Հետախուզության համակարգման և շահագործման ծրագիրը (ՀՀՇԾ)՝ Նելսոն Բրիկհեմի կողմից մշակված ծրագրի հիման վրա: Կազմակերպության նպատակը կենտրոնացած էր ՎԿ-ի վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքագրման և համակարգման վրա: 1967 թվականի դեկտեմբերին Հարավային Վիետնամի վարչապետը ստորագրեց հրամանագիր, որով ստեղծվեց Ֆոնգ Հոանգը (անվանվել է առասպելական թռչնի անունով)՝ ՎՔԵ-ի դեմ արշավին ներգրավված բազմաթիվ հարավվիետնամական կազմակերպությունների համակարգման համար: 1968 թվականի Թեթի հարձակումը ցույց տվեց ՎՔԵ-ի կարևորությունը: 1968 թվականի հուլիսին Հարավային Վիետնամի նախագահ Նգուեն Վան Թիեն ստորագրեց հրամանագիր Ֆոնգ Հոանգը կիրառելու մասին:

Ծրագրի երկու հիմնական բաղադրիչներն էին՝ Մարզային հետախուզական ստորաբաժանումները (ՄՀՍ) և տարածաշրջանային հարցաքննության կենտրոնները։ ՄՀՍ-ները կսպանեին կամ կձերբակալեին կասկածյալ ՎԿ անդամներին, ինչպես նաև քաղաքացիական անձանց, որոնք, ենթադրաբար, տեղեկություններ ունեին ՎԿ-ի գործունեության մասին։ Այս մարդկանցից շատերը տարվում էին հարցաքննության կենտրոններ և կտտանքների ենթարկվում՝ տարածքում ՎԿ-ի գործունեության վերաբերյալ հետախուզական տեղեկություններ ստանալու նպատակով։ Կենտրոններում ստացված տեղեկատվությունը տրամադրվում էր ռազմական հրամանատարներին, որոնք այն օգտագործում էին ՄՀՍ-ին հետագա գերեվարման և սպանության առաքելություններ կատարելու համար։ Ծրագրի արդյունավետությունը չափվում էր ՎԿ անդամների թվով, որոնք «չեզոքացվել» էին, էվֆեմիզմ, որը նշանակում է բանտարկված, փախուստի մատնված կամ սպանված։

Հարցաքննության կենտրոնները և ՀՌՄ-ները սկզբնապես մշակվել են ԿՀՎ-ի Սայգոնի կայանի պետ Պիր դե Սիլվայի կողմից: ԴեՍիլվան կողմնակից էր հակաահաբեկչական կոչվող ռազմական ռազմավարությանը, որը ներառում է ռազմական մարտավարություն և տեխնիկա, որոնք կառավարությունը, զինվորականները, իրավապահ մարմինները և հետախուզական գործակալությունները օգտագործում են ահաբեկչական գործողությունների դեմ պայքարելու կամ դրանք կանխելու համար, և որ այն պետք է ռազմավարականորեն կիրառվի «թշնամու քաղաքացիական անձանց» նկատմամբ՝ ՀԿ-ին քաղաքացիական աջակցությունը նվազեցնելու համար: ՀՌՄ-ները նախագծվել են սա հաշվի առնելով և սկսել են թիրախավորել ՀԿ-ի կասկածյալ անդամներին 1964 թվականին:Սկզբում ՀՌՄ-ները հայտնի էին որպես «Հակաահաբեկչական» թիմեր, բայց դրանք վերանվանվեցին «Մարզային հետախուզական ստորաբաժանումներ», այն բանից հետո, երբ ԿՀՎ պաշտոնյաները «զգուշացան «ահաբեկչություն» բառի օգտագործման շուրջ բացասական հրապարակայնությունից»:

Պաշտոնապես «Ֆենիքս» գործողությունները շարունակվել են մինչև 1972 թվականի դեկտեմբերը, չնայած որոշ ասպեկտներ շարունակվել են մինչև Սայգոնի անկումը 1975 թվականին:

## Ծրագրում ներգրավված գործակալություններ և անհատներ

* Կենտրոնական հետախուզական գործակալություն
* Միացյալ Նահանգների հատուկ գործողությունների ուժեր
* ԱՄՆ բանակի հետախուզական տվյալների հավաքագրման ստորաբաժանումներ Վիետնամի ԱՄՆ ռազմական օգնության հրամանատարությունից (MACV՝ համատեղ ծառայության հրամանատարություն, որը հրամանատարություն և վերահսկողություն էր իրականացնում Վիետնամում ԱՄՆ բոլոր խորհրդատվական և օգնության ջանքերի համար):
* ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի ԾՈՑ-ի «Բրավո» ջոկատը
* ԱՄՆ ռազմածովային ուժերը, 1-ին ուժերի հետախուզական վաշտը, տեղակայված է Դա Նանի մոտակայքում
* Ավստրալիայի բանակի Վիետնամի ուսումնական խմբի (ԱԲՎՈւԽ) հատուկ նշանակության ջոկատայինները
* Վիետնամի Հանրապետության Ազգային ոստիկանության դաշտային ուժեր

## Գործողություններ

«Ֆենիքս» ծրագրի գլխավոր ասպեկտը հետախուզական տեղեկատվության հավաքագրումն էր։ Այնուհետև «Վիետնամի» անդամները գերի էին վերցվում, կրոնափոխ էին լինում կամ սպանվում։ Գործողության իրականացման վրա շեշտը դրվում էր տեղական ինքնակառավարման մարմինների աշխարհազորայինների և ոստիկանական ուժերի վրա, այլ ոչ թե զինվորականների, որպես ծրագրի հիմնական օպերատիվ թևի։ Լրագրող Դուգլաս Վալենտինի խոսքերով՝ «Ֆենիքսի համար կենտրոնական նշանակություն ունի այն փաստը, որ այն թիրախավորել էր քաղաքացիական անձանց, այլ ոչ թե զինվորներին»։

«Ֆենիքս» ծրագիրը տեղի էր ունենում հատուկ օրենքների համաձայն, որոնք թույլ էին տալիս ձերբակալել և հետապնդել կասկածյալ կոմունիստներին: Անձնական պատճառներով կեղծ մեղադրանքների նման չարաշահումներից խուսափելու կամ ձերբակալություններ կատարելուց առաջ ապացույցներ հետապնդելու հարցում բավականաչափ ջանասիրաբար չզբաղվող չափազանց եռանդուն պաշտոնյաներին զսպելու համար, օրենքները պահանջում էին ապացույցների երեք առանձին աղբյուրներ՝ չեզոքացման համար թիրախավորված անձին դատապարտելու համար: Եթե կասկածյալ Վիետ Կոնգի անդամը մեղավոր էր ճանաչվում, նա կարող էր երկու տարի ազատազրկման դատապարտվել՝ մինչև վեց տարի երկարաձգվող երկու տարվա ազատազրկմամբ: ՌՕՀՎ 381-41 հրահանգի համաձայն՝ «Ֆենիքս»-ի նպատակն էր հարձակվել Վիետ Կոնգի վրա «հրացանով կրակոցով, այլ ոչ թե որսորդական մոտեցմամբ՝ թիրախավորելու Վիետ Կոնգի [Վիետ Կոնգի ենթակառուցվածք] հիմնական քաղաքական առաջնորդներին, հրամանատարական/վերահսկողական տարրերին և ակտիվիստներին»: Վիետ Կոնգի ենթակառուցվածքը կոմունիստների կողմից հայտնի էր որպես Հեղափոխական ենթակառուցվածք:

Ծանր գործողությունները, ինչպիսիք են պատահական պարեկախմբերը և խուզարկությունները, անմեղ քաղաքացիների լայնածավալ և երկարատև կալանավորումները, ինչպես նաև հրազենի չափազանց օգտագործումը, բացասաբար են անդրադարձել քաղաքացիական բնակչության վրա: Հարցաքննություններից ստացված հետախուզական տվյալները հաճախ օգտագործվել են «որոնման և ոչնչացման» առաքելություններ իրականացնելու համար, որոնք ուղղված են եղել ՎԿ անդամներին գտնելուն և սպանելուն։

«Ֆենիքս» ծրագրի ընթացքում զոհվածների 87%-ը սպանվել է ավանդական ռազմական գործողությունների ժամանակ: Սպանվածներից շատերը որպես ՎՔԵ անդամներ նույնականացվել են միայն ռազմական գործողություններից հետո, որոնք հաճախ սկսվել են ՎՔԵ-ի կողմից: 1970 թվականի հունվարից մինչև 1971 թվականի մարտը ծրագրի արդյունքում զոհվածների 94%-ը սպանվել է ռազմական գործողությունների ժամանակ (ՎՔԵ-ի 10,443 զոհվածներից 9,827-ը):

### Խոշտանգումներ

Վալենտինի խոսքերով՝ հարցաքննության կենտրոններում կիրառվող խոշտանգումների մեթոդները ներառում էին.

> Բռնաբարություն, խմբակային բռնաբարություն, բռնաբարություն օձաձկների, օձերի կամ կոշտ առարկաների միջոցով, և բռնաբարություն, որին հաջորդում է սպանությունը, էլեկտրական ցնցում («Զանգի հեռախոսի ժամ»), որն իրականացվում է սեռական օրգաններին կամ մարմնի այլ զգայուն մասերին, ինչպիսին է լեզուն, լարեր ամրացնելով, «ջրային բուժում», «ինքնաթիռ», որի դեպքում կալանավորի ձեռքերը կապում էին մեջքի ետևում, իսկ պարանը օղակաձև կապում առաստաղին ամրացված կեռիկի վրայով՝ կալանավորին օդում կախված պահելու համար, որից հետո նրան ծեծում էին, ծեծում ռետինե խողովակներով և մտրակներով, և ոստիկանական շների օգտագործում կալանավորներին ծեծելու համար։
>
>

Ռազմական հետախուզության սպա Կ. Բարթոն Օսբորնը հաղորդում է, որ ինքը ականատես է եղել «6 դյույմանոց փայտե ամրակի մտցմանը իմ կալանավորներից մեկի ականջի խողովակի մեջ և ուղեղի միջով մինչև մահ թակոցներին։ Վիետնամցի կնոջ՝ վանդակում սովամահ լինելուն, ով կասկածվում էր տեղական գյուղերից մեկում տեղական քաղաքական կրթության կադրերի անդամ լինելու մեջ… Էլեկտրոնային սարքավորումների, ինչպիսիք են կանանց հեշտոցներին և տղամարդկանց ամորձիներին ամրացված կնքված հեռախոսների օգտագործումը՝ նրանց ենթարկվելու համար ցնցումների ենթարկվելու համար»։

Օսբորնի պնդումները հերքվել են հեղինակ Գարի Կուլիկի կողմից, ով պնդում է, որ Օսբորնը չափազանցված, հակասական և կեղծ պնդումներ է արել, և որ իր գործընկերները նշել են, որ նա սիրում է «ֆանտաստիկ հայտարարություններ» անել և որ նա «հաճախ չափազանցված դիտողություններ է արել՝ իր վրա ուշադրություն գրավելու համար»։ Օսբորնը ծառայել է ԱՄՆ ծովային հետևակի կորպուսում I կորպուսում 1967-1968 թվականներին՝ նախքան «Ֆենիքս» ծրագրի իրականացումը։ Խոշտանգումները կիրառվել են Հարավային Վիետնամի ուժերի կողմից՝ ՎՔԵ-ի և հատուկ նշանակության ուժերի վերահսկողական դերակատարմամբ։

### Նպատակային սպանություններ

«Ֆենիքս» գործողությունները հաճախ նպատակ ունեին սպանել թիրախներին կամ այլ միջոցներով ոչնչացնել նրանց: ՀՌՄ ստորաբաժանումները հաճախ կանխատեսում էին դիմադրություն վիճելի տարածքներում և հաճախ գործում էին «առաջինը կրակում են» սկզբունքով: 1968 թվականին «Ֆենիքս» ծրագրի հետախուզության կապի սպա և «Ակնառու ծառայության խաչ» շքանշանի դափնեկիր լեյտենանտ Վինսենթ Օկամոտոն ասել է հետևյալը.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Խնդիրն այն էր, թե ինչպե՞ս գտնել մարդկանց Բլեքլիսթինգ-ում։ Դուք չունեք նրանց հասցեն և հեռախոսահամարը։ Սովորական ընթացակարգը կլիներ գնալ գյուղ, պարզապես բռնել մեկին և ասել. «Որտե՞ղ է Նգույենը այսինչը»։ Որոշ ժամանակ մարդիկ այնքան վախեցած էին, որ ոչինչ չէին ասի։ Այնուհետև Ֆենիքսի թիմը կվերցներ տեղեկատուին, ավազով պարկ կդներ նրա գլխին, երկու անցք կբացեր, որպեսզի նա տեսներ, պարանոցին կկախեր երկար կապանքի պես, կքաշեր գյուղով մեկ և կասեր. «Երբ անցնենք Նգույենի տան մոտով, գլուխդ քորի»։ Այդ գիշեր Ֆենիքսը կվերադառնար, կթակեր դուռը և կասեր. «Հիմարների օր, սրիկա»։ Ով որ դուռը բացեր, կհարբեր։ Նրանց կարծիքով, ով որ բացեր, կոմունիստ էր, այդ թվում՝ ընտանիքի անդամները։ Երբեմն նրանք ականջներով վերադառնում էին ճամբար՝ ապացուցելու համար, որ սպանել են մարդկանց։ |  |

Ուիլյամ Քոլբին հերքեց, որ ծրագիրը սպանության ծրագիր էր՝ նշելով. «Այն սպանության ծրագիր անվանելը անհեթեթություն է ... Նրանք մեզ համար ավելի արժեքավոր էին կենդանի, քան մեռած, ուստի նպատակը նրանց կենդանի պահելն էր»: Դաշտային սպաներին ուղղված նրա հրահանգները նշում էին. «Մեր վարժանքները շեշտում են այս թիրախային անձանց կենդանի բերելու և հարցաքննության խելացի ու օրինական մեթոդներ կիրառելու ցանկալիությունը՝ պարզելու համար այն ճշմարտությունը, ինչ նրանք գիտեն ՎՔԵ-ի այլ ասպեկտների մասին ... [ԱՄՆ անձնակազմը] հատուկ լիազորված չէ մասնակցել սպանությունների կամ ցամաքային պատերազմի կանոնների այլ խախտումների»:

## Ռազմավարական և գործառնական ազդեցություն

1968-ից 1972 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում «Ֆենիքսը» պաշտոնապես «չեզոքացրել» (այսինքն՝ բանտարկել, համոզել է փախուստի դիմել կամ սպանել) Հարավային Վիետնամի անդամակցության մեջ կասկածվող 81,740 մարդու, որոնցից 26,369-ը սպանվել են, մինչդեռ Սեյմուր Հերշը գրել է, որ Հարավային Վիետնամի պաշտոնական վիճակագրությունը գնահատել է, որ սպանվել է 41,000 մարդ: Հարավային Վիետնամի զգալի թվով անդամներ սպանվել են, և 1969-ից 1971 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ծրագիրը բավականին հաջողակ էր բազմաթիվ կարևոր տարածքներում Հարավային Վիետնամի ենթակառուցվածքների ոչնչացման գործում: Ծրագրում սպանվածների 87 տոկոսը վերագրվել է Հարավային Վիետնամի և ամերիկյան ուժերի կողմից իրականացված ավանդական ռազմական գործողություններին. մնացածին սպանել են «Ֆենիքս» ծրագրի օպերատորները:

1970 թվականին կոմունիստական ծրագրերը բազմիցս շեշտը դնում էին կառավարության խաղաղեցման ծրագրի վրա հարձակվելու վրա և հատուկ թիրախավորում էին «Ֆենիքս»-ի պաշտոնյաներին: Վիետնամի իշխանությունները սահմանեցին սպանության քվոտաներ: Օրինակ՝ 1970 թվականին Հարավային Վիետնամի հյուսիսում գտնվող Դա Նանգի մոտ կոմունիստ պաշտոնյաները հրահանգեցին իրենց մարդասպաններին «սպանել 1400 անձանց», որոնք համարվում էին կառավարության «բռնակալներ» և «ոչնչացնել» խաղաղեցման ծրագրին ներգրավված բոլոր անձանց:

Հյուսիսային Վիետնամի մի քանի պաշտոնյաներ հայտարարություններ են արել «Ֆենիքս»-ի արդյունավետության մասին: Ուիլյամ Քոլբիի խոսքերով՝ «1975 թվականից ի վեր ես լսել եմ մի քանի հղումներ Հյուսիսային և Հարավային Վիետնամի կոմունիստների մասին, որոնք նշում են, որ իրենց կարծիքով 1960-1975 թվականների ամենադժվար ժամանակահատվածը 1968-1972 թվականների ժամանակահատվածն էր, երբ գործում էր «Ֆենիքս» ծրագիրը»։ ՎՔԵ-ն հայտարարել է, որ «Ֆենիքս»-ի միջոցով նրանք կարողացել են իմանալ ՎՔԵ-ի ինքնությունը և կառուցվածքը յուրաքանչյուր նահանգում։

Ստյուարտ Ա. Հերինգտոնի խոսքերով՝ «Անկախ նրանից, թե որքանով էր արդյունավետ «Ֆենիքս» ծրագիրը, թե ոչ, տարածք առ տարածք, կոմունիստները կարծում էին, որ այն շատ արդյունավետ է։ Նրանք այն համարում էին հեղափոխության կենսունակության համար էական սպառնալիք, քանի որ, այնքանով, որքանով հնարավոր էր... ստվերային կառավարություն ստեղծել, քաղաքացիական բնակչության նկատմամբ նրանց վերահսկողության միջոցները մահացու հարված էին ստանում։ Եվ այդ պատճառով, երբ պատերազմն ավարտվեց, հյուսիսվիետնամցիները «հատուկ վերաբերմունք» էին ցուցաբերում նրանց համար, ովքեր աշխատել էին «Ֆենիքս» ծրագրում։ Նրանք այն համարում էին մահացու սպառնալիք հեղափոխության համար»:

## Հանրային արձագանք և դատական ​​գործընթացներ

«Ֆենիքս» ծրագիրը լայնորեն հայտնի չէր ո՛չ ամերիկյան հանրությանը, ո՛չ էլ Վաշինգտոնում գտնվող ամերիկացի պաշտոնյաներին դրա գործունեության մեծ մասի ընթացքում։ 1970 թվականին հեղինակ Ֆրենսիս Ֆիցջերալդը մի քանի փաստարկներ բերեց այն ժամանակվա ԱՄՆ ազգային անվտանգության խորհրդական Հենրի Քիսինջերին ծրագրի դեմ, որոնց մասին նա ակնարկում է «Կրակ լճում» վեպում։ «Ֆենիքս»-ը հրապարակավ քննադատող առաջին մարդկանցից մեկը 1970 թվականին Էդ Մերֆին էր՝ խաղաղության ակտիվիստ և նախկին ռազմական հետախուզության զինվոր։

Վերջիվերջո, ԱՄՆ Կոնգրեսում լսումների շարք տեղի ունեցավ։ 1971 թվականին՝ «ԱՄՆ օգնության ծրագրերը Վիետնամում» լսումների վերջին օրը, Օսբորնը «Ֆենիքս» ծրագիրը նկարագրեց որպես «ստերիլ, անձնազուրկ սպանության ծրագիր»։ Հետևաբար, Վիետնամի ռազմական հրամանատարությունը հրահանգ տվեց, որում կրկնվում էր, որ ՎՔԵ-ի դեմ արշավը հիմնված է Հարավային Վիետնամի օրենքների վրա, որ ծրագիրը համապատասխանում է ցամաքային պատերազմի օրենքներին, և որ ԱՄՆ անձնակազմը պարտավոր է հաղորդել օրենքի խախտումների մասին։

ՎՔԵ նախկին վերլուծաբան Սեմյուել Ա. Ադամսը ԿՀԿ ալիքին տված հարցազրույցում ծրագրի մասին խոսել է որպես հիմնականում սպանության ծրագիր, որը ներառում էր նաև խոշտանգումներ: Նրանք նաև սպանում էին մարդկանց՝ ուղղաթիռներից դուրս նետելով՝ սպառնալու և վախեցնելու նրանց, ում ցանկանում էին հարցաքննել։ Ընդունելով, որ «ոչ ոք չի կարող ապացուցել այն զրոյական վարկածը, որ ոչ մի բանտարկյալ երբեք ուղղաթիռից չի նետվել», Գարի Կուլիկը նշում է, որ «նման պատմություն երբեք չի հաստատվել» և որ ուղղաթիռի ներսում աղմուկը անհնար կդարձներ հարցաքննությունը:

Նիք Թուրսի խոսքերով՝ չարաշահումները տարածված էին։ Շատ դեպքերում մրցակից վիետնամցիները իրենց թշնամիներին ներկայացնում էին որպես «ՎԿ», որպեսզի ԱՄՆ զորքերը ստիպեին նրանց սպանել։ Շատ դեպքերում Ֆունգ Հոանգի ղեկավարները անգործունակ բյուրոկրատներ էին, որոնք օգտագործում էին իրենց պաշտոնները հարստանալու համար։ Ֆինիքսը փորձեց լուծել այս խնդիրը՝ սահմանելով ամսական չեզոքացման քվոտաներ, բայց դրանք հաճախ հանգեցնում էին կեղծիքների կամ, ավելի վատը՝ կեղծ ձերբակալությունների։ Որոշ դեպքերում շրջանային պաշտոնյաները կաշառք էին վերցնում ՎԿ-ից՝ որոշակի կասկածյալներին ազատ արձակելու համար։

Երբ «Ֆենիքս» ծրագրի չարաշահումները սկսեցին բացասական հրապարակում ստանալ, ծրագիրը պաշտոնապես փակվեց, չնայած այն շարունակվեց «F-6 ծրագիր» անվամբ՝ Հարավային Վիետնամի կառավարության վերահսկողության ներքո:

## Տես նաև

* Էդվարդ Լանսդեյլ

## Նշումներ

## Ծանոթագրություններ

## Հղումներ

* Andradé, Dale W. (1990). *Ashes to Ashes: The Phoenix Program and the Vietnam War*. Issues in low-intensity conflict series. Lexington Books. ISBN 978-0-669-20014-0.
* Andradé, Dale W.; Willbanks, James H. (2006). «CORDS/Phoenix: Counterinsurgency lessons from Vietnam for the future» (PDF). *Military Review* (March/April): 9–23. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2007 թ․ հունիսի 25-ին.
* Becker, Elizabeth (2021). *You Don't Belong Here: How Three Women Rewrote the Story of War*. New York, NY: Public Affairs Books. ISBN 978-1-5417-6821-5.
* «CounterSpy». *CounterSpy*. Vol. 1. Organizing Committee for a Fifth Estate. 1973.
* Evans, Stephen S. (2008). *U.S. Marines and Irregular Warfare, 1898–2007: Anthology and Selected Bibliography* (PDF). Quantico, VA: Marine Corps University Press.(չաշխատող հղում)
* Folly, M. (2014). «Phoenix Program». *Historical Dictionary of U.S. Diplomacy during the Cold War*. Historical Dictionaries of Diplomacy and Foreign Relations. Rowman & Littlefield Publishers. էջ 303. ISBN 978-1-4422-4215-9.
* Frater, J. (2014). *Listverse.com's Epic Book of Mind-Boggling Lists: Unbelievable Facts and Astounding Trivia on Movies, Music, Crime, Celebrities, History, and More*. Ulysses Press. ISBN 978-1-61243-297-7.
* Frazier, H. (1978). *Uncloaking the CIA*. Free Press. ISBN 978-0-02-915360-4.
* Gidlund, Carl Arthur (1967). *Vietnam Courier in 1966: An instrument of propaganda* (M.A.). University of Montana. UMI:EP40912.
* Hastedt, G. P. (2012). *Controlling Intelligence*. Studies in Intelligence. Taylor & Francis. ISBN 978-1-136-29138-8.
* Hunt, R. A. (1995). *Pacification: The American Struggle for Vietnam's Hearts and Minds*. Westview Press. ISBN 978-0-8133-1182-1.
* *In Thieu's Prisons*. Hanoi: Foreign Languages Publishing House. 1973.
* Keyes, R. (2010). *Euphemania: Our Love Affair with Euphemisms*. Little, Brown. ISBN 978-0-316-12195-8.
* Moyar, M. (1997). *Phoenix and the Birds of Prey: The CIA's Secret Campaign to Destroy the Viet Cong*. Naval Institute Press. ISBN 978-1-55750-593-4.
* *Nomination of William E. Colby: hearing, Ninety-Third Congress, first session, on nomination of William E. Colby to be Director of Central Intelligence, July 2, 20, and 25, 1973*. U.S. G.P.O. 1973.
* North American Congress on Latin America (1974). *Latin America & Empire Report*. Vol. 8. North American Congress on Latin America.
* Saunders, N. M. (2008). *Combat by Trial: An Odyssey with 20th Century Winter Soldiers*. iUniverse. ISBN 978-0-595-50591-3.
* *Subversion of law enforcement intelligence gathering operations: Organizing Committee for a Fifth Estate*. Subversion of Law Enforcement Intelligence Gathering Operations: Hearings Before the Subcommittee to Investigate the Administration of the Internal Security Act and Other Internal Security Laws of the Committee on the Judiciary, United States Senate, Ninety-fourth Congress, Second Session. U.S. Government Printing Office. 1976.
* Tirman, J. (2011). *The Deaths of Others: The Fate of Civilians in America's Wars*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-983149-4.
* Tovo, Ken (2007). «From the Ashes of the phoenix: lessons for contemporary counterinsurgency operations». *Special Warfare*. **20** (1): 7–15.
* Valentine, Douglas (2014) [1990]. *The Phoenix Program: America's Use of Terror in Vietnam*. Forbidden Bookshelf. Open Road Media. ISBN 978-1-4976-2020-9. Excerpt from Chapter 24 "Transgressions" online: . Author permission further explained:
* «Vietnam Courier». No. 1–19. Hanoi: Vietnam News Agency / Xunhasaba. 1972. For copies, see Cornell and Southern Illinois University Արխիվացված 18 Նոյեմբեր 2018 Wayback Machine.
* Ward, G. C.; Burns, K.; Novick, L. (2017). *The Vietnam War: An intimate history*. Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-307-70025-4.

## Գրականություն

* Buckley, Kevin (1972 թ․ հունիսի 19). «Pacification's Deadly Price». *Newsweek*. էջեր 42–43.
* Chomsky, Noam; Herman, Edward S. (1973). *Counter-Revolutionary Violence: Bloodbaths in Fact & Propaganda*. Andover, Mass.: Warner Modular Publications. OCLC 2358907. Complete text at Noam Chomsky's Web site.
* Cook, John L. (1973). *The Advisor: The Phoenix Program in Vietnam*. Philadelphia: Dorrance & Company. ISBN 978-0-8059-1925-7. OCLC 250035420.
* Grant, Zalin (1991). *Facing the Phoenix: The CIA and the Political Defeat of the United States in Vietnam*. New York: W. W. Norton. ISBN 978-0-393-02925-3. OCLC 440829893.
* Herrington, Stuart (1982). *Silence Was a Weapon: The Vietnam War in the Villages: A Personal Perspective*. Novato, Cal.: Presidio Press. ISBN 978-0-89141-140-6. OCLC 7923168. Reprinted as *Stalking the Vietcong: Inside Operation Phoenix: A Personal Account*.
* Herman, Edward S.; Chomsky, Noam (1979). *The Washington Connection and Third World Fascism*. Political Economy of Human Rights: Volume 1. Boston: South End Press. ISBN 978-0-89608-090-4. OCLC 855290980.
* Hersh, Seymour (1972). *Cover-Up: The Army's Secret Investigation of the Massacre at My Lai 4*. New York: Random House. ISBN 978-0-394-47460-1. OCLC 251832675.
* Luce, Don (1973). *Hostages of War: Saigon's Political Prisoners*. Washington, D.C.: Indochina Resource Center. OCLC 471579109.
* McCoy, Alfred W. (2012). *Torture and Impunity: The U.S. Doctrine of Coercive Interrogation*. University of Wisconsin Press.
* Moyar, Mark (1997). *Phoenix and the Birds of Prey: The CIA's Secret Campaign to Destroy the Viet Cong*. Annapolis, Md.: Naval Institute Press. ISBN 978-1-55750-593-4. OCLC 468627566.
* Scott, Peter (1998). *The Lost Crusade: America's Secret Cambodian Mercenaries*. Annapolis, Md.: Naval Institute Press. ISBN 978-1-55750-846-1. OCLC 466612519.
* Tran Ngoc Chau; Fermoyle, Ken (2013). *Vietnam Labyrinth: Allies, Enemies and Why the US Lost the War*. Lubbock, Texas: Texas Tech University Press. ISBN 978-0-89672-771-7. OCLC 939834065.

## Արտաքին հղումներ

* Vietnam: A Television History; Interview with Carl F. Bernard, 1981 on the Vietnam War, including the effectiveness of the Phoenix Program. WGBH-TV Open Vault. Served in World War II, Korea, Laos and Vietnam.