# Գլխավոր էջ

## Վիքիպեդիա

Ազատ հանրագիտարան, որը կարող է խմբագրել յուրաքանչյուր ոք։

Բջջային տարբերակ

* Գրանցվի՛ր
* Հինգ սյուներ
* Խմբագրման ուղեցույց
* Օգնություն
* Հա՛րց տվեք
* Ստեղծի՛ր հոդված

## Շաբաթվա հոդված

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

**Կլիմայական արդարություն**, բնապահպանական արդարության տեսակ, որը կենտրոնանում է կլիմայի փոփոխության ազդեցությունների անհավասար բաշխման վրա՝ հատկապես մարգինալացված կամ սոցիալապես խոցելի բնակչության խմբերի շրջանում։ Կլիմայական արդարությունը ձգտում է քարոզչության և քաղաքական փոփոխությունների միջոցով հասնել ինչպես կլիմայի փոփոխության բեռների, այնպես էլ կլիմայի փոփոխությունը մեղմելու ջանքերի արդար բաշխման։ Որոշ գնահատականներով՝ կլիմայի փոփոխության մեղմացման տնտեսական բեռը կազմում է համախառն ներքին արդյունքի մոտ 1-2 տոկոսը։ Կլիմայական արդարությունը քննարկում է այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են հավասարությունը, մարդու իրավունքները, անհատական և խմբային իրավունքները, արդարությունը և կլիմայի փոփոխության համար պատմական պատասխանատվությունը։

Կլիմայական արդարությունը ընդունում է, որ նրանք, ովքեր առավել մեծ օգուտ են ստացել արդյունաբերականացումից, օրինակ՝ ածխի, նավթի և գազի ոլորտի ձեռնարկությունները, անհամաչափ պատասխանատվություն են կրում Երկրի մթնոլորտում ածխաթթու գազի կուտակման և, հետևաբար, կլիմայի փոփոխության համար։ Միևնույն ժամանակ, ավելի ու ավելի լայն համաձայնություն կա, որ կլիմայի փոփոխության համար ամենաքիչ պատասխանատու տարածաշրջանների բնակիչները, ինչպես նաև աշխարհի ամենաաղքատ և ամենամարգինալացված համայնքները հաճախ կրում են դրա ամենածանր հետևանքները, օրինակ՝ անառողջ միջավայրում մեծանալու հետևանքով առաջացող առողջական խնդիրների տեսքով։ Կախված երկրից և համատեքստից՝ այդ խմբերի մեջ հաճախ ընդգրկվում են ցածր եկամուտ ունեցող մարդիկ, բնիկ համայնքները կամ գունավոր համայնքները։ Նրանք կարող են լրացուցիչ վնաս կրել նաև կլիմայի փոփոխությանն ուղղված արձագանքներից, եթե այդ արձագանքները խորացնում են ռասայի, սեռի, սեքսուալության կամ հաշմանդամության շուրջ արդեն գոյություն ունեցող անհավասարությունները։ Երբ այն մարդիկ, որոնք ամենաշատն են տուժում կլիմայի փոփոխությունից՝ ամենաքիչը նպաստելով դրա առաջացմանը, միաժամանակ բացասաբար են ազդվում նաև կլիմայի փոփոխության դեմ ձեռնարկվող միջոցներից, դա կոչվում է կլիմայի փոփոխության «եռակի անարդարություն»։

Կլիմայական արդարության մասին պատկերացումները կարելի է խմբավորել ընթացակարգային արդարության և բաշխողական արդարության ուղղություններով։ Առաջինը շեշտադրում է արդար, թափանցիկ և ներառական որոշումների ընդունումը։ Երկրորդը շեշտադրում է կլիմայի փոփոխության ծախսերի և հետևանքների արդար բաշխումը, այսինքն՝ բովանդակային իրավունքները։ Գոյություն ունեն առնվազն տասը տարբեր սկզբունքներ, որոնք կարող են օգնել կլիմայական ծախսերը արդար բաշխելուն։ Կլիմայական արդարությունը փորձում է լուծել նաև կլիմայի փոփոխության մեղմացման սոցիալական հետևանքների հարցը։ Եթե դրանք պատշաճ կերպով չհաշվառվեն, կարող են առաջանալ խոր տնտեսական և սոցիալական լարվածություններ։ Դա նույնիսկ կարող է հանգեցնել անհրաժեշտ փոփոխությունների ուշացման։

Կլիմայական արդարության գործողությունները կարող են ներառել աշխարհում աճող կլիմայական դատավարությունների ոլորտը։ 2017 թվականին Միավորված ազգերի շրջակա միջավայրի ծրագրի զեկույցը աշխարհում արձանագրել է ընթացքի մեջ գտնվող 894 իրավական գործ։ **Ավելին⇒**

## Նորություններ

← «Նորություններ»

**Շարունակվող իրադարձություններ**՝ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2026  • Իսրայելա-ամերիկյան հարվածներ Իրանին (2026)  • Իրանի բողոքի ցույցեր  • Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա

* հունիսի 7-ին կայացած **Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններում** հաղթել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի առաջնորդած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը *(լուսանկարում)*։
* մայիսի 14-ին *Էվիկա Սիլինյան* հայտարարել է Լատվիայի վարչապետի պաշտոնից իր հրաժարականի մասին։
* MV Hondius զբոսանավում *հանտավիրուսի բռնկումը* ստիպել է մնացած ուղևորների մեծ մասին կարանտինի ենթարկվել նավի վրա։
* մայիսի 7-ին Չինաստանի պաշտպանության երկու նախկին նախարարները՝ Վեյ Ֆենհեն և Լի Շանֆուն, կոռուպցիայի համար դատապարտվել են մահապատժի։
* մայիսի 4-ին Երևանում կայացավ *Եվրոպական քաղաքական համայնքի 8-րդ գագաթնաժողովը*, որը անկախությունից ի վեր Հայաստանի հյուրընկալած ամենամեծ միջազգային քաղաքական իրադարձությունն էր. մասնակցում էին անդամ և գործընկեր պետությունների 48 երկրների ու կառավարությունների ղեկավարների, ինչպես նաև հրավիրյալ պատվիրակներ։

Վերջերս մահացածներ՝ Աբդուլլահ Իբրահիմ  • Բերնադետ Շիրակ  • Ջեյմս Հենդի  • Մարջան Սատրապի

Հաջորդ թողարկում | Պահոց | Խմբագրել

## Գիտե՞ք, որ․․․

← «Գիտե՞ք, որ...»

* ․․․**այս աղավնին(լուսանկարում)* Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում փրկել է հարյուրավոր զինվորների կյանքեր։
* ․․․ֆրանսիացի *այս նկարիչը* հաճախ է նկարել ջունգլիներ, որտեղ երբեք չի եղել։
* ․․․աշխարհահռչակ *այս կոնստրուկտորի* անվանումը կազմվել է դանիերեն «խաղա՛ լավ» արտահայտությունից:
* ․․․ուրուգվայցի *այս ֆուտբոլիստը* 1950 թվականի աշխարհի առաջնության եզրափակիչ խաղում հատուկ կանգնեցրել է խաղի ընթացքը՝ բրազիլացիների ոգևորությունը մարելու համար, և նրա թիմը, ի վերջո, հաղթել է։
* ․․․անապատային **այս բույսն** ամբողջ կյանքում ունենում է միայն մեկ զույգ մշտական տերևներ *(լուսանկարում)*:
* ․․․*«Թռչող» գեյզերն* առաջացել է մարդկային սխալի հետևանքով։

Հաջորդ թողարկում | Արխիվ | Խմբագրել

## Ներկայացում

Վիքիպեդիան առցանց, բազմալեզու, խմբային հանրագիտարանային նախագիծ է, որն աշխատում է վիքի ձևաչափով։ Նախագիծը նպատակ ունի տրամադրել ազատ, հավաստի և ստուգելի բովանդակություն, որը յուրաքանչյուրը կարող է փոփոխել և բարելավել։

Վիքիպեդիան առաջնորդվում է հիմնարար սկզբունքներով, իսկ բովանդակությունը հրապարակվում է Creative Commons BY-SA արտոնագրի ներքո։ Այն կարելի է պատճենել և օգտագործել՝ պահպանելով սույն արտոնագրի պայմանները։ Վիքիպեդիայում ողջ տեղեկատվությունը ներկայացված է ազատ, առանց գովազդի և իր օգտագործողների անձնական տվյալների օգտագործման։

Վիքիպեդիայի հոդվածների հեղինակները կամավորներն են։ Նրանք կոորդինացնում են իրենց ջանքերը համաձայն համայնքում ընդունված կանոնների և ուղեցույցների ու առանց առաջնորդների։

|  |
| --- |
| Այս պահին Հայերեն Վիքիպեդիայում կա՝ |
| 328 515 հոդված | 740 ակտիվ խմբագիր |

## Համագործակցություն

Վիքիպեդիան հանրագիտարան է, որն ստեղծվել և զարգանում է քեզ նման այցելուների կողմից։ Այստեղ գործում է «մեկը բոլորի համար, բոլորը՝ մեկի համար» սկզբունքը։

Առաջին անգա՞մ ես փորձում. օգտվի՛ր օգնության դասընթացից։ Չգիտես՝ ինչի՞ց սկսել. ահա մի քանի խորհուրդ։

---

**Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։ **Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 2026 **Վիքին սիրում է Երկիրը 2026 **Վիքիպեդիան հանուն ընտրության ազատության 2026 Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»
* «Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր
* Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ

Նախագծի էջ | Հաջորդ թողարկում

## Այս օրը պատմության մեջ

← «Այսօր պատմության մեջ

Փոլ Մաքքարթնի, 2010 թ․
* 1429 թ. – տեղի ունեցավ Պատեի ճակատամարտը՝ Հարյուրամյա պատերազմի ամենանշանավոր ճակատամարտերից մեկը:
* 1812 թ. – ԱՄՆ-ն պատերազմ հայտարարեց Մեծ Բրիտանիային ու սկսվեց անգլո-ամերիկյան պատերազմը, որը տևեց 3 տարի:
* 1815 թ. – Վաթեռլոոյի մոտ տեղի ունեցած մեծ ճակատամարտում Նապոլեոն Բոնապարտը պարտություն կրեց անգլո-հոլանդա-պրուսական զորքերից:
* 1821 թ. – Բեռլինում կայացավ Կարլ Մարիա ֆոն Վեբերի «Ազատ հրաձիգը» օպերայի պրեմիերան:
* 1936 թ. – մահացել է Մաքսիմ Գորկին, ռուս մեծ գրող (ծն. 1868 թ.):
* 1942 թ. – ծնվել է **Փոլ Մաքքարթնին**, անգլիացի հանրաճանաչ երգիչ, «Բիթլզ»-ի հիմնադիրներից մեկը:
* 1953 թ. – Եգիպտոսը հայտարարեց իրեն հանրապետություն:
* 1987 թ. – Եվրախորհրդարանը ընդունեց բանաձև «Հայկական հարցի քաղաքական լուծման մասին»։
* 2011 թ. – մահացել է Ելենա Բոները, խորհրդային հայտնի իրավապաշտպան և հրապարակախոս, հռչակավոր գիտնական Անդրեյ Սախարովի կինը (ծն. 1923 թ.):

## Օրվա պատկեր

← «Օրվա պատկեր»

Կարմրագլուխ ջուլհակի (Anaplectes rubriceps leuconotus) արուն բույն հյուսելիս, Սոյսամբու արգելավայր, Քենիա։
Կարմրագլուխ ջուլհակի (Anaplectes rubriceps leuconotus) արուն բույն հյուսելիս, Սոյսամբու արգելավայր, Քենիա։

Վիքիպեդիան սպասարկում է Վիքիմեդիա հիմնադրամը, ինչպես նաև ստորև նշված քույր նախագծերը, որոնք համակարգվում են Մետավիքիում՝

**Վիքիպահեստ**
 Տեսաձայնային նյութերի շտեմարան

**Վիքիքաղվածք**
 Մեջբերումներ

**Վիքիտվյալներ**
 Տվյալների շտեմարան

**Վիքիճամփորդ**
 Ճամփորդի ուղեցույց

**Վիքիբառարան**
 Բառարան

**Վիքիգրքեր**
 Ձեռնարկներ

**Վիքիդարան**
 Գրադարան

**Վիքիլսարան**
 Դասընթացներ և վարժություններ

**Վիքինորություններ**
 Նորությունների կայք

**Վիքիցեղեր**
 Տաքսոնոմիական տեղեկատու