# Լոնդոնյան պայմանագիր

**Լոնդոնյան պայմանագիր**, գաղտնի պայմանագիր Իտալիայի և Անտանտի երկրների միջև, որը ստորագրվել է Լոնդոնում 1915 թվականի ապրիլի 26-ին Իտալիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի ներկայացուցիչների կողմից։ Այն որոշել է Իտալիայի՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտնելու պայմանները։

## Նկարագրություն

Պայմանագրի համաձայն՝ Իտալիան դուրս եկավ Եռյակ դաշինքից և միացավ Անտանտին, որն արդեն ստեղծվել էր 1914 թվականի սեպտեմբերի 4-5-ը Լոնդոնում կնքված գաղտնի պայմանագրով։ Բացի այդ, մեկ ամսվա ընթացքում Իտալիան պետք է պատերազմ հայտարարեր Գերմանիային և Ավստրո-Հունգարիային, ինչը և արվեց (պատերազմի հայտարարությունը հրապարակվեց նույն թվականի մայիսի 23-ին)։ Դրա դիմաց Իտալիան պատերազմի ավարտին պահանջեց Ավստրո-Հունգարիային պատկանող հողերի մի մասը, ինչպես նաև այլ տարածքներ։

Տիրոլի հատված. Կարմիրով նշված են Ավստրիային զիջված տարածքները։
Իտալիան պետք է հետ քաշվեր.

1. Տիրոլը մինչև Ալպյան ջրբաժանը, որն ընդգրկում է ժամանակակից իտալական Տրենտո և Բոլցանո (Հարավային Տիրոլ) նահանգները
2. Տրիեստ
3. Գորիցա և Գրադիշկա.
4. Իստրիա, բացի Ռիեկա քաղաքից
5. Ներքին Կարնիոլայի մի մասը
6. Հյուսիսային Դալմատիա, ներառյալ Զադարը և կղզիների մեծ մասը
7. Դոդեկանեսյան կղզիներ
8. Քաղաք Վլոր
9. Պաշտպանություն Ալբանիայի վրա
10. Գերմանիայի ասիական և աֆրիկյան գաղութների մի մասը։

Սերբիայի թագավորությանը խոստացել էին.

1. Դալմաթիայի ափը Կրկա գետի և Սթոն գյուղի միջև, ներառյալ Պելյեշացը
2. Սպլիտ
3. Բրակ կղզի։

Մոնտենեգրոյի թագավորությունը նախատեսված էր.

1. Դալմաթիայի ափը Բուդվա քաղաքի և Սթոն գյուղի միջև, ներառյալ Դուբրովնիկը և Կոտորի ծոցը, բայց բացառելով Պելյեսակը։
2. Ալբանիայի ափերի մի մասը։

Նաև (բայց ոչ միանշանակ) Սերբիային խոստացել էին.

1. Բոսնիա և Հերցեգովինա
2. Սրեմ
3. Բաչկա
4. Սլավոնիա
5. Ալբանիայի տարածքի մի մասը։

Իտալիան առաջարկեց և դաշնակիցները համաձայնեցին, որ Իստրիայի և Զադարի միջև խորվաթական ափի ճակատագիրը պետք է լուծվի պատերազմից հետո:Իտալիան նաև պնդում էր, որ Սերբիան չպետք է տեղեկացվի համաձայնագրերի մասին։ Սակայն 1915 թվականի օգոստոսի 4-ին դաշնակիցները պաշտոնական նոտա են ուղարկում Սերբիայի իշխանություններին, որով հաստատել են Սերբիայի և Չեռնոգորիայի հետպատերազմյան տարածքային պահանջները։

Համաձայնագիրը գաղտնի էր պահվում, սակայն հրապարակվեց Ռուսաստանում Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո (հրատարակվել է «Իզվեստիա» թերթում 1917 թվականի նոյեմբերին)։

Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Իտալիայի ներկայացուցիչները պնդում էին բանակցել միայն իրենց նախկին դաշնակիցների՝ Սերբիայի և Չեռնոգորիայի ներկայացուցիչների հետ, բայց ոչ պարտված կողմի ներկայացուցիչների հետ, որոնք ընդգրկված էին նոր պետական կազմավորման՝ սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավորության պատվիրակության կազմում։ Մասնավորապես, իտալական պատվիրակությունը բողոքել է երկու խորվաթների և երկու սլովենների համաժողովին մասնակցելու դեմ, որոնցից երեքը եղել են պատգամավորներ, իսկ մեկը՝ պատերազմի ժամանակ Ավստրիայի կաբինետի նախարար։

Համաձայնագիրը չեղյալ է հայտարարվել 1919 թվականին Վերսալի պայմանագրով, քանի որ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը, աջակցելով սլավոնական ժողովուրդների պահանջներին և չճանաչելով պայմանագիրը, մերժել է Իտալիայի պահանջները Դալմաթիայի նկատմամբ։ Տիրոլի բաժանումը հաստատվել է նույն թվականին Սեն-Ժերմենի պայմանագրով։

## Ճապոնիայի դիրքորոշումը

Ճապոնիան շահագրգռված էր Սերբիայի և Իտալիայի միջև սահմանների խնդրի լուծման հարցում, թեև դրան մասնակցություն չցուցաբերեց։

Տոկիոյում Իտալիայի դեսպանությունը երկար բանակցություններ է վարել Ճապոնիայի արտաքին գործերի նախարարության հետ՝ Իտալիային իրենց հավատարմությունը հայտարարած ավստրո-հունգարացի ռազմագերիներին ազատ արձակելու համար։ Բանակցությունների ընթացքում Իտալիան փորձեց իրավազորություն ձեռք բերել բանտարկյալների նկատմամբ, ովքեր այն տարածքներից էին, որոնք նա պահանջում էր Լոնդոնի պայմանագրով, ներառյալ Հարավսլավիայի շրջանները, ինչպիսիք են Իստրիան և Դալմատիան:Սակայն քանի որ Ճապոնիան չէր մասնակցում պայմանագրի ստորագրմանը, այն թույլ տվեց ազատ արձակել միայն այն բանտարկյալներին, ովքեր համաձայնեցին միանալ իտալական բանակին և անուղղակիորեն Իտալիայի քաղաքացիություն ստանալ։

Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում ճապոնական պատվիրակությունը գործել է Տոկիոյի շատ կոնկրետ և խիստ հրահանգների համաձայն։ Պատվիրակությունը ծրագրում էր հասնել Չինաստանում Ճապոնիայի հատուկ կարգավիճակի միջազգային ճանաչմանը, վերահսկողություն հաստատել Խաղաղ օվկիանոսում գերմանական գաղութների վրա և հետագայում Ազգերի լիգայի պակտում ներառել ռասայական հավասարության մասին կետ: Տոկիոյից հրահանգներ են ստացվել չմիջամտել եվրոպական գործերին և Եվրոպայի ապագա կառուցվածքին վերաբերող հարցերին։ Այնուամենայնիվ, Ճապոնիան լավ տեղեկացված էր Իտալիայի դիվանագիտական ծրագրերի մասին։ Ավելին, դիվանագիտական փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ խաղաղության կոնֆերանսի ժամանակ Ճապոնիան բավական ակտիվորեն հետևում էր Ադրիատիկ ծովում տիրող իրավիճակին, հատկապես Ֆյումեի կարգավիճակի հարցին։ Օրինակ, այս փաստաթղթերում նկարագրված են իտալական պատվիրակության տեղաշարժերը և իտալական լրատվամիջոցների արձագանքը Փարիզի իրադարձություններին:

Ճապոնական հետաքրքրության հիմնական պատճառը, հավանաբար, ամերիկյան անտագոնիզմն էր Չինաստանում ճապոնական շահերին։ Նախագահ Վիլսոնը և լրատվամիջոցները հաճախ անալոգիաներ էին անում համաժողովում իտալական և ճապոնական պահանջների միջև։ Ճապոնական խորհրդատվական կոմիտեն քննարկեց իրավիճակը իտալական պատվիրակության մեջ 1919 թվականի ապրիլի վերջին՝ որոշակի անհանգստություն ցուցաբերելով կոնֆերանսի իտալական բոյկոտի հետևանքների վերաբերյալ Ճապոնիայի դիրքորոշման և կոնֆերանսի պահանջների վերաբերյալ։ Բացի այդ, Ճապոնիայի ներկայացուցիչ Մակինո Նոբուակին հանդիպեց իտալացի պատվիրակների հետ և փորձեց քննարկել Իտալիայի իրավիճակը 1919 թվականի ապրիլի 21-ին։ Նա հանդիպել է Վիտորիո Օռլանդոյի հետ և հետաքրքրվել, թե ինչպես է Իտալիան աջակցել Ճապոնիայի պահանջներին խաղաղ բանակցություններում։ Հանդիպումից հետո Մակինակը զեկույց է գրել, որտեղ նկարագրել է, որ Օռլանդոն հստակ չէ իր դիրքորոշման մեջ. այնուամենայնիվ, նա չափազանց կատեգորիկ էր Ադրիատիկ հարցի վերաբերյալ իր տեսակետներում։ Օրլանդոն կտրուկ քննադատեց նախագահ Վիլսոնի դիրքորոշումը։ Նա նաև խնդրել է ճապոնացիներին աջակցել Հարավային Ալպերի, Իստրիայի և Դալմաթիայի միացման իր տարածքային պահանջներին:

Այս առիթով Օռլանդոն նաև տեղեկացրել է Մակինակին, որ իտալական պատվիրակությունը բոյկոտելու է բանակցությունները և կլքի Փարիզը։ Հավանական է, որ իտալական ծրագրերի մասին առաջինը տեղեկացել են ճապոնացի պատվիրակները։ Հանդիպումից հետո Մակինոն համոզված էր, որ Իտալիայի և Հարավսլավիայի միջև տարածքային հարցերը դժվար կլինի լուծել բանակցությունների սեղանի շուրջ։ Ճապոնիայի համար Իտալիան առանցքային դիվանագիտական գործընկեր էր, և, ըստ Մակինոյի, նրա հեռանալը Փարիզից լուրջ խոչընդոտ կլիներ խաղաղ բանակցությունների համար։ Սա մեծ ազդեցություն կունենա համաժողովում Ճապոնիայի պահանջների ապահովման վրա:

Ճապոնացի պատվիրակները ակտիվորեն շփվել են երկու կողմերի հետ՝ ամերիկյան և իտալական, և ամբողջական պատկերացում կազմել համաժողովի ընդհանուր իրավիճակի և մթնոլորտի մասին։ Ամերիկյան պատվիրակության հետ հանդիպելիս Ճապոնիայի ներկայացուցիչները ցանկանում էին իմանալ, թե ինչպես կվերաբերվեն ամերիկացիները իտալական սպառնալիքներին, և ինչպես դա կազդի համաժողովում Ճապոնիայի դիրքորոշման վրա։ Օրինակ, ապրիլի 25-ին, նախագահ Վիլսոնի հետ հանդիպումից մի քանի օր անց, Մակինակը գրեց, որ Վիլսոնը պատրաստ չէր համագործակցել և պատասխանում էր իր հարցերին դժկամությամբ։ Վիլսոնը Մակինակին ասաց, որ իր կարծիքով Իտալիայի պահանջներն անհիմն են. Այսպիսով, այն չի ճանաչում ոչ 1915 թվականի Լոնդոնի պայմանագրի, ոչ էլ որևէ այլ գաղտնի պայմանագրի վավերականությունը։ Նա ընդգծել է, որ Իտալիան իրեն անպատասխանատու է պահում և սպառնում է անվտանգությանն ու կայունությանը Ադրիատիկ ավազանում։ Մակինոն նաև մեկնաբանել է, թե ինչպես Վիլսոնը չեղարկեց իր խոսքերը Ճապոնիայի դժվարին իրավիճակի վերաբերյալ։ Նրա խոսքով՝ Վիլսոնը համոզված էր, որ Ճապոնիան Չինաստանում անում է այն, ինչ անում էր Իտալիան Ադրիատիկում։ Նա կրկնեց, որ ոչ մի դեպքում թույլ չի տա ճանաչել ճապոնական շահերը Չինաստանում։ Վիլսոնի համար ազգային շահերը երկրորդական նշանակություն ունեին, և դրանք պետք է ստորադասվեին խաղաղության և նոր աշխարհակարգի հաստատման միջազգային ջանքերին:

Տոկիոյում խորհրդատվական կոմիտեն հանգիստ արձագանքեց Փարիզից եկած հաղորդագրություններին, Ցույոշի Ինուկայը պրագմատիկ էր։ Նրա խոսքով, իտալա-ամերիկյան հակամարտությունը օգնեց շեղել միջազգային հանրության ուշադրությունը ճապոնական ծրագրերից, ինչպես նաև ամրապնդել բանակցային դիրքերը ԱՄՆ-ի նկատմամբ։ Կոմիտեի մյուս անդամները համաձայնեցին Ինուկայի գնահատականի հետ և նաև ընդգծեցին իտալական հարցի կարևորությունը Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում Ճապոնիայի պահանջների իրականացման համար։ Իտալական պատվիրակության Փարիզից հեռանալը նրանց համար պարտադիր չէ, որ վատ շրջադարձ է դիտվել։ Նրանք բոլորը համակարծիք էին, որ Ճապոնիան չի զիջելու, և որ առանց բոլոր պահանջները ճանաչելու թույլտվություն չեն տա խաղաղության պայմանագրի ստորագրման համար։ 1919 թվականի ապրիլի 30-ին նախագահ Վիլսոնը տեղի տվեց ճապոնական պահանջներին:

Բացի այդ, ճապոնական պատվիրակությունը զեկույց է կազմել այս հարցի վերաբերյալ, որը տրամադրել է Ֆյումեի ռազմավարական գնահատականը, որը, ըստ հեղինակների, կենտրոնական նավահանգիստն է եղել Կենտրոնական և Հարավ-Արևելյան Եվրոպայի սլավոնական ժողովուրդների համար։ Քննադատության նշույլ եղավ Իտալիայի հասցեին, որը որակվում է որպես անլուրջ, քանի որ ավելորդ լարվածություն է ստեղծում տարածաշրջանի պետությունների միջև, որն ի վերջո կարող է հանգեցնել նոր և անհարկի ռազմական բախումների։ Որպես լուծում՝ զեկույցում առաջարկվում է փոփոխել Լոնդոնի պայմանագիրը և Ֆիմեն փոխանցել սերբերի, խորվաթների և սլովենների թագավորությանը։ Այսպիսով, չնայած ռեալիզմը և քաղաքական պատեհապաշտությունը մղեցին Ճապոնիային դեպի Իտալիա, այնուամենայնիվ, ճապոնացի պատվիրակները, այնուամենայնիվ, կարծես թե պահպանել են անկախ տեսակետ Ադրիատիկում քաղաքական իրավիճակի վերաբերյալ:

## Ծանոթագրություններ