Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Արյան պլազմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Արյան պլազմա** (հունարեն՝ πλάσμα - ձևավորված ամեն ինչ), արյան հեղուկ մասը, որում կախված են ձևավոր տարրերը։ Կազմում է արյան 52-61%-ը։ Իրենից ներկայացնում է դեղնավուն թափանցիկ հեղուկ։ Հյուսվածաբանորեն հանդիսանում է արտաբջջային հեղուկ։

## Բաղադրություն

Շուրջ 90-92 %-ը ջուր է, որի մեջ լուծված են օրգանական և անօրգանական նյութեր։ Այս նյութերի 7-8 %-ը կազմում են սպիտակուցները, 0,5-1 %-ը՝ ճարպեր են, 0,08-0,12 %-ը ածխաջրերը մասնավորապես գլյուկոզա, 0,9 %-ը անօրգանական աղերը։ Պլազմայի հիմնական սպիտակուցներն են. ալբումիններ (55-65 %), α1-գլոբուլիններ (2-4 %), α2-գլոբուլիններ (6-12 %), β-գլոբուլիններ (8-12 %), γ-գլոբուլիններ (2-4 %) և ֆիբրինոգեն (0,2-0,4 %)։

Անօրգանական աղերը զանազան էլեկտրոլիտներ են և հանդես են գալիս նատրիումի, կալցիումի, մագնեզիումի, կալիումի և այլ կատիոնների քլորիդների, բիկարբոնատների, ‎ֆոսֆատների, սուլֆատների և այլ աղերի ձևով։ Սրանք կատարում են մի շարք ‎ֆունկցիաներ՝

* սրանցով է պայմանավորված արյան պլազմայի օսմոսային ճնշումը,
* մասնակցում են արյան PH-ի կարգավորմանը, CO2 –ի փոխադրմանը,
* մասնակցում են արյան մակարդման պրոցեսներին,
* ակտիվացնում ‎են ֆերմենտներին,
* բջիջների միկրոմիջավայրում մասնակցում են դրդման պրոցեսի առաջացմանը,
* սպիտակուցների, կամ օրգանական թթուների հետ կապված վիճակում, հասնում են տարբեր օրգաններ և հյուսվածքներ։

Իրենց քանակով և նշանակությամբ առավել կարևոր են սպիտակուցները։ Պլազմայում գոյություն ունեն շուրջ 200 տեսակի սպիտակուցներ, որոնք բաժանվում են երեք խմբի՝ ալբումիններ, գլոբուլիններ և ‎ֆիբրինոգեն։ Ալբումիններով է պայմանավորված պլազմայի կոլոիդ վիճակի կայունությունը և արյան կախույթային վիճակը, իրենց մակերեսի վրա փոխադրում են ճարպաթթուներ, բիլիռուբին, ստերոիդ հորմոններ, լեղաթթուների աղեր, թիրոքսինի և կալցիումի իոնների մի մասը։

* α-գլոբուլինների մեծ մասը միացած է ածխաջրերի հետ, առաջացնելով գլիկոպրոտեիդներ։ Հանդես են գալիս որպես սպիտակուցալուծ ‎ֆերմենտների արգելակիչներ, կամ հորմոնների, միկրոտարրերի, վիտամինների փոխադրիչներ։
* β-գլոբուլինները մեծ խնամակցություն ունեն լիպիդների հետ։
* γ-գլոբուլինները կոչվում են իմունոգլոբուլիններ և համարվում են իմունիտետն ապահովող հակամարմիններ։

## Արյան պլազմայի ֆունկցիաները

Արյան պլազմայի սպիտակուցների ‎ֆունկցիաներն են՝

* ապահովում են պլազմայի օնկոսային ճնշումը,
* արյան թթվա-հիմնային հաշվեկշռի կարգավորում,
* ալբումինների և գլոբուլինների հարաբերությամբ արյան ձևավոր տարրերի կախույթային վիճակը հետևաբար ԷՆԱ-ն
* պայմանավորում են պլազմայի մածուծիկությունը,
* մասնակցում են ոչ սպեցի‎ֆիկ պաշտպանական ռեակցիաներին,
* իրականացնում են հումորալ իմունիտետը,
* փոխադրում են ածխաջրեր, լիպիդներ, հորմոններ, վիտամիններ, միկրոտարրեր,
* մասնակցում են արյան մակարդմանը, ‎ֆիբրինոգենը հանդիսանում է մակարդման ամենակարևոր գործոններից մեկը։

## Գրականություն

* Մարդու ֆիզիոլոգիայի հիմունքներ։ Դասագիրք բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների համար։ Դ.Ն.Խուդավերդյանի և Վ.Բ.Ֆանարջյանի խմբագրությամբ։ Երևան, 1998։

## Արտաքին հղումներ

* Արյան պլազմա - Մեդեքս
* Առաջին օգնություն։ Արյուն

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 9, էջ 313)։*  |
# Ռոջեր Բեկոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Ռոջեր Բեկոն** անգլ.՝ Roger Bacon |
| --- |
|  |
| Ծնվել է | մոտ 1220 Ilchester, Միացյալ Թագավորություն |
| Մահացել է | մոտ 1292[…] կամ հունիսի 11, 1292(1292-06-11) ենթդ․  Օքսֆորդ, Անգլիա[…] |
| Գերեզման | ենթդ․  Church of Ss Edmund and Frideswide (Greyfriars Church) և St Ebbe's Church |
| Քաղաքացիություն |  Անգլիայի թագավորություն |
| Դավանանք | կաթոլիկություն |
| Ուղղություն | սխոլաստիկա |
| Մասնագիտություն | փիլիսոփա, ֆիզիկոս, աստվածաբան, երաժշտագետ, երաժշտության տեսաբան, աստղագուշակ, ալքիմիկոս, թարգմանիչ, գյուտարար, մաթեմատիկոս, գրող և վանական |
| Հաստատություն(ներ) | Օքսֆորդի համալսարան և Փարիզի համալսարան |
| Գործունեության ոլորտ | աստվածաբանություն և Բնափիլիսոփայություն |
| Ալմա մատեր | Օքսֆորդի համալսարան |
| Տիրապետում է լեզուներին | միջնադարյան լատիներեն և միջին անգլերեն |
| Ազդվել է | Ուիլյամ Շերվուդցի |
|
Ներշնչվել է[ցույց տալ]

Ուիլյամ Շերվուդցի |
|  Roger Bacon Վիքիպահեստում |

**Ռոջեր Բեկոն** (անգլ.՝ Roger Bacon, մոտ 1220, Ilchester, Միացյալ Թագավորություն - մոտ 1292[…] կամ հունիսի 11, 1292(1292-06-11), ենթդ․  Օքսֆորդ, Անգլիա[…]), անգլիացի փիլիսոփա։ Զբաղվել է նաև բնափիլիսոփայությամբ, ալքիմիայով և աստղագիտությամբ, ինչը պատճառ է դարձել եկեղեցու կողմից նրան հալածելուն։ Ժամանակակիցները նրան անվանել են «Զարմանահրաշ դոկտոր» (լատիներեն՝ Doctor Mirabilis)։ Բեկոնի հայացքները շարադրված են «Մեծ աշխատություն», «Փոքր աշխատություն» և «Երրորդ աշխատություն» երկերում, որտեղ նա քննարկում է իր ժամանակի տարբեր գիտություններին առնչվող բազմապիսի հարցեր։

## Հիմնական աշխատություններ

* «Մեծ ակնարկ» («լատիներեն՝ Opus Majus»),
* «Փոքր ակնարկ» («լատիներեն՝ Opus Minus»),
* «Երրորդ ակնարկ» («լատիներեն՝ Opus Tertium»),
* «Փիլիսոփայության ժողովածու» («լատիներեն՝ Compendium Studii Philosophiae»),
* «Վանական Ռոջեր Բեկոնի ուղերձը արվեստի և բնության գաղտնի գործունեության ու կախարդության անիմաստության մասին» («լատիներեն՝ Epistola fratris Rogeris Baconis de secretis operibus artis et naturae, et de nullitate magiae»)

## Աղբյուր

* Զաքարյան Ս. Ա., Փիլիսոփայության պատմություն / Պատասխանատու խմբագիր՝ պրոֆ. Հ. Ղ Սիրզոյան. հր. Նաիրի, 2000, 336 էջ։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ռոջեր Բեկոն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 381)։*  |
# Քինին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Քինին |
| --- |
|  |
| Քիմիական բանաձև | C₂₀H₂₄N₂O₂ |
| Մոլային զանգված | 5,4E−25 kg գ/մոլ |
| Հալման ջերմաստիճան | 177 °C °C |
| Քիմիական հատկություններ |
| Դասակարգում |
| CAS համար | 130-95-0 |
| PubChem | 3034034 |
| EINECS համար | 205-003-2 |
| SMILES | COC1=CC2=C(C=CN=C2C=C1)C(C3CC4CCN3CC4C=C)O |
| ЕС | 205-003-2 |
| ChEBI | 84989 |
| Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են **ստանդարտ պայմանների** համար (25 °C, 100 կՊա) |

**Քինին**, ալկալոիդ, պարունակվում է քինածառի կեղևում։ Մաքուր վիճակում առաջին անգամ անջատել են 1820 թ.-ին՝ ֆրանսիացի քիմիկոսներ Պիեռ Ժոզեֆ Պելետիեն և Ժոզեֆ Բիենեմե Կավանտուն։ 1944 թ.-ին ամերիկացի քիմիկոսներ Ռոբերտ Վուդվորդը և Վիլյամ Դերինգը իրականացրին քինինի լրիվ սինթեզը։

Քիմիական կառուցվածքով քինինը բարդ բազմացիկլիկ միացություն է։ Հիմք է, վատ է լուծվում ջրում, լավ՝ սպիրտում, եթերում, քլորոֆորմում։ Բուժիչ դեղաչափերով ազդում է օրգանիզմի տարբեր համակարգերի վրա. ընկճում է ջերմակարգավորման կենտրոնները, իջեցնում սրտամկանի դրդողականությունը, նվազեցնում կծկողունակությունը, դրդում է արգանդի մկանունքը և ուժեղացնում կծկումները։

Քինինը հակամալարիային դեղամիջոց է։ Թունավոր դեղաչափերով քինինը ճնշում է գլխուղեղի կեղևի գործունեությունը, առաջացնում շշմածություն, գլխապտույտ, փսխումներ և թունավորման այլ ախտանշաններ։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քինին» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։*  |
# Անկախություն (եզրույթ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Անկախություն**, **պետական անկախություն**, քաղաքական ինքնուրույնություն, ինքնիշխանություն, ազգի, ժողովրդի, պետության կամ երկրի ենթակայության կամ կախվածության բացակայություն։

## Սահմանում

Մարդկային կենսագործունեության տարբեր բնագավառներում *անկախություն* բառն ունի տարբեր սահմանումներ։

Միջազգային իրավունքում պետության անկախությունը նույնականացվում է այլ պետությունների կողմից նրա ճանաչմամբ (պարտադիր պայման չէ, որ այդ պետությունները նրա հետ դիվանագիտական հարաբերություններ ունենան)։

Քաղաքական տեսանկյունից «անկախություն» տերմինով նշում են սահմանադրական իրավունքի տարբեր սկզբունքներն ու ինստիտուտները։ Արտաքին հարաբերություններում պետության համար դա միջազգային իրավունքի սուբյեկտիվությունն է, ինքնիշխանության պարտադիր մասը, իսկ ներքին հարաբերություններում՝ իշխանությունների բաժանումը։ Անձի համար անկախությունը նրա իրավական կարգավիճակն է։

Պատմության մեջ հայտնի են դեպքեր, երբ պետական անկախությունը ձեռք է բերվել ազգի պայքարի արդյունքում, օրինակ՝ ԱՄՆ-ի Անկախության պատերազմը (1775-1783): Հայտնի են մի քանի անկախ պետությունների ձևավորման դեպքեր, որոնք կազմել են մեկ պետության մասը (Հարավսլավիա, Չեխոսլովակիա, ԽՍՀՄ)։ Միևնույն ժամանակ կան անկախության աստիճանական ձեռքբերման դեպքեր, ինչպես Մեծ Բրիտանիայից Կանադայի անկախության պարագայում։ Կան նաև երկրներ, որոնց անկախությունը հռչակման օր չունի․ դրանք երկար ժամանակ անկախ են պատմական հանգամանքների բերումով՝ Ճապոնիա, Շվեդիա, Ռուսաստան։

Անկախության հայտարարումը կարող է ուղեկցվել անկախության մասին հռչակագրով։

Անկախությունը պետք է բնութագրվի հետևյալ հիմնական հատկանիշներով. նպատակների ու պահանջների և դրանց հասնելու մեթոդների ինքնուրույն որոշում, սեփական հնարավորություններով հարցեր և խնդիրներ լուծելու ունակություն, այս կամ այն վարքագծի ընտրության ազատություն։

## Հայաստանի անկախություն

Հայաստանի անկախության տոնը նշվում է յուրաքանչյուր տարի՝ սեպտեմբերի 21-ին։ Հայաստանի անկախության հռչակագիրը ընդունվել է ՀՀ Գերագույն խորհրդի կողմից 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին։ Դրանում նշված էր, որ ՀԽՍՀ-ն կազմալուծվում է, և ձևավորվում է նոր պետություն՝ Հայաստանի Հանրապետությունը։

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* «Нидерландская война за независимость». *Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)*. Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.`{{cite book}}`: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
* Нидерландская война за независимость 1567—1609 гг. // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
* Д. Н. Ушаков, Толковый словарь Ушакова. 1935—1940 годов. Москва.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիքաղվածքն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Անկախություն (եզրույթ)» հոդվածին։ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Անկախություն (եզրույթ)» հոդվածին։ |