# Չինական օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինական օրացույց 2017թ-ի համար
**Չինական օրացույցը** ներկայացված է երկու տեսակի օրացույցներով (գյուղատնտեսական) և **արևա-լուսնային**։ Նրանցից երկրորդը պատմականորեն հայտնի է երկու տարբերակով․ *Սյա* օրացույց («Սյա» դինաստիայի անունով, 夏), առավել հայտնի է Արևելյան Ասիայում, տարին սկսվում է գարնանը, և Չժուան օրացույց (չինարեն՝ 顓頊曆
)՝ Ցին դինաստիայի նախահայր Չժուան Սյուի անունով, տարվա սկիզբը համարվում է աշունը։

Ժամանակակից Չինաստանում կիրառվում է նաև գրիգորյան օրացույցը, սակայն լուսնային օրացույցը, ինչպես նախկինում, այժմ էլ համատարած օգտագործվում է ավանդական տոների (Չինական նոր տարի) և այս կամ այն գյուղատնտեսական աշխատանքները սկսելու օրերը որոշելու համար։

«Գարնան տոնը» (Նոր տարի) լուսնային օրացույցում փոփոխական է և նշվում է ամեն տարի նորալուսնի առաջին օրը։ *Սյա* օրացույցը կիրառվում է մաթեմատիկական նպատակներով, օրինակ, ամուսնության կամ նոր հարաբերություններ սկսելու համար ամենաբարենպաստ օրվա որոշում և այլն։

Չինաստանում գրիգորյան օրացույցը կոչվում է «ստանդարտ» (公曆 gōnglì), «արևմտյան» (西曆 xīlì) կամ «արևային» (日曆 rìlì)։ Գրիգորյան օրացույցի ի հայտ գալով՝ այն նաև համարվեց նոր, իսկ լուսնային օրացույցը՝ հին։

## Պատմություն

### Շան դինաստիայի օրացույցի ժամանակաշրջան

Շան դինաստիայի ժամանակաշրջանի հնագույն արձանագրություններում (մ․թ․ա․ XVI—XI դարեր) տարին նկարագրվում է 12 լուսնային ամսով, որին ավելանում էր տեսական տասներեքերրորդը, երբեմն նաև տասնչորսերրորդը, որպեսզի խուսափեն իրական և օրացույցային տարվա շեղումից։ Արդեն այդ ժամանակ օգտագործվում էր հաշվարկման վաթսունական համակարգը։ Ավանդույթն ասում է, որ տարին սկսվում է ձմեռային արևադարձից հետո առաջին նորալուսնին։

### Չժոու դինաստիայի օրացույցի ժամանակաշրջան

Չժոու դինաստիայի ժամանակաշրջանի հնագույն արձանագրությունները (մ․թ․ա XI—III դարեր) նախորդի օրինակով տարին ներկայացնում են 12 լուսնային ամսով, որտեղ կրկին ավելանում է տասներեքերրորդը։ Ամիսները հերթագայում են 29 և 30 օրերով, իսկ անհամապատասխանությունից խուսափելու համար երբեմն լրացուցիչ օր է ավելացվում ամսվա ավարտին։ Տարվա սկիզբը համարվում է ձմեռային արևադարձից առաջ նորալուսինը։

### Ցին դինաստիայի օրացույց

Մեր թվարկությունից առաջ 221 թվականին, երբ Ցին Շի Հուանդի կայսրը միավորեց Չինաստանը, նա արեց օրացույցային բարեփոխումներ և մտցրեց մեկ ընդհանուր օրացույց։ Ցին դինաստիայի ժամանակ գործնականում մտցվեց 24 եղանակ, որոնք որոշվում էր խավարածրում արևի դիրքով, որն էլ հիմք հանդիսացավ գյուղատնտեսական օրացույցին։ Եղանակներն անմիջական կապ չունեն Լուսնի շարժի հետ։

## Տարբերակներ

Արևելյան այլ օրացույցները կամ ամբողջությամբ նույնացվում են չինականին (կորեական), կամ շատ առումներով նման են չինական, սակայն ունեն որոշակի տարբերություն (վիետնամական՝ կենդանակերպի ցիպլում ճագարը փոխարինված է կատվով, տիբեթական՝ որոշակի փոփոխություն կենդանակերպի անուններում, ճապոնական՝ փոխված է հաշվարկման սկզբունքը)։

Չինական (չինա-ույղուրական) օրացույցի տարրերը մոնղոլների արշավանքների շնորհիվ հասան իսլամադավան աշխարհին։

## Չինական գյուղատնտեսական օրացույց

Այս օրացույցը տարին բաժանում է 24 գյուղատնտեսական եղանակի, որոնք որոշվում են խավարածրում արևի դիրքով։ Եղանակների հերթափոխը կապ չունի լուսնի փուլերի հետ։

| Խավարածրային կոորդինատային համակարգի երկայնություն | Թարգմանություն | Չինարեն անվանում | Ճապոներեն անվանում | Կորեերեն անվանում | Վիետնամերեն անվանում | Մոտավոր օրը գրիգորյան օրացույցում |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 315° | Գարնան սկիզբ | 立春 լիչուն | 立春 րիսսյուն | 입춘 (立春) իմպչխուան | Lập xuân էեպ սյուան | Փետրվարի 4—5 |
| 330° | Անձրևաջուր | 雨水 յույշույ | 雨水 ուսույ | 우수 (雨水) ուսու | Vũ thủy վու թխյուի | Փետրվարի 19—20 |
| 345° | Թրթուրների արթանանալու ժամանակ | 驚蟄 (惊蛰) ցզինչժե | 啓蟄 կեյտիցու | 경칩 (驚蟄) կյոնչխիպ | Kinh trập կին չապ | Մարտի 5—6 |
| 0° | Գարնանային գիշերահավասար | 春分 չունֆեն | 春分 սյումբուն | 춘분 (春分) չխունբուն | Xuân phân սյուան ֆան | Մարտի 20—21 |
| 15° | Պարզ և արևոտ | 清明 ցինմին | 清明 սեյմեյ | 청명 (清明) չխյոնմյոն | Thanh minh տխան մին | Ապրիլի 4—5 |
| 30° | Հացի անձրև | 穀雨 (谷雨) գույույ | 穀雨 կոկու | 곡우 (穀雨) կոգու | Cốc vũ կոկ վու | Ապրիլի 20—21 |
| 45° | Ամառվա սկիզբ | 立夏 լիսյա | 立夏 րիկկա | 입하 (立夏) իմպխա | Lập hạ լապ խա | 5—6 мая |
| 60° | Պակաս առատություն | 小滿 (小满) սյաօման | 小満 սյո ման | 소만 (小滿) սօման | Tiểu mãn սեու ման | Մայիսի 21—22 |
| 75° | Ցանքի հերկում | 芒種 (芒种) մանչժուն | 芒種 բո սյու | 망종 (芒種) մանջոն | Mang chủng մանգ տյունգ | Հունիսի 5—6 |
| 90° | Ամառային արևադարձ | 夏至 սյանչժի | 夏至 գեսի | 하지 (夏至) հաջի | Hạ chí հա տի | Հունիսի 21—22 |
| 105° | Թեթև տապ | 小暑 սյաօշի | 小暑 սյո սյո | 소서 (小暑) սոսո | Tiểu thử տեու տհի | Հուլիսի 7—8 |
| 120° | Մեծ տապ | 大暑 դաշու | 大暑 տայսե | 대서 (大暑) դեսո | Đại thử դաու տհի | Հուլիսի 23—24 |
| 135° | Աշնան սկիզբ | 立秋 լիցյու | 立秋 րիսսյու | 입추 (立秋) իմպհչհու | Lập thu լապ տհու | 7—8 августа |
| 150° | Շոգի ավարտ | 處暑 (处暑) չուշու | 処暑 սյոսյո | 처서 (處暑) չհոսո | Xử thử սի տհի | Օգոստոսի 23—24 |
| 165° | Սպիտակ ցող | 白露 բաուլի | 白露 հակուրո | 백로 (白露) պեկհրո | Bạch lộ պատ լո | Սեպտեմբերի 7—8 |
| 180° | Աշնանային գիշերահավասար | 秋分 սյուֆեն | 秋分 սյու բուն | 추분 (秋分) չհուպուն | Thu phân տհու ֆան | Սեպտեմբերի 23—24 |
| 195° | Սառը ցող | 寒露 հանլու | 寒露 կանրո | 한로 (寒露) հալլո | Hàn lộ հան լո | Հոկտեմբերի 8—9 |
| 210° | Սառնամանիք | 霜降 շուանցզյան | 霜降 սո կո | 상강 (霜降) սանգան | Sương giáng շիօնգ զյանգ | Հոկտեմբերի 23—24 |
| 225° | Ձմռան սկիզբ | 立冬 լիդուն | 立冬 րիտտո | 입동 (立冬) իմպդոն | Lập đông լապ դոնգ | Հոկտեմբերի 7—8 |
| 240° | Թեթև ձյուն | 小雪 սյաօսյուե | 小雪 սյո սեցու | 소설 (小雪) սոսոլ | Tiểu tuyết տեու տուետ | Նոյեմբերի 22—23 |
| 255° | Մեծ ձյուն | 大雪 դասյուե | 大雪 սայսեցու | 대설 (大雪) դեսոլ | Đại tuyết դայ տուետ | Դեկտեմբերի 7—8 |
| 270° | Ձմեռային արևադարձ | 冬至 դունչժի | 冬至 տո ձի | 동지 (冬至) տոնջի | Đông chí դոնգ տի | Դեկտեմբերի 21—22 |
| 285° | Թեթև ցուրտ | 小寒 սյօհան | 小寒 սյո կան | 소한 (小寒) սոհան | Tiểu hàn տեու հան | Հունվարի 5—6 |
| 300° | Մեծ ցուրտ | 大寒 դահան | 大寒 դայկան | 대한 (大寒) դեհան | Đại hàn դայ հան | Հունվարի 20—21 |

## Չինական ցիկլային օրացույց

Չինական ցիկլային օրացույցը կիրառում է վաթսունական ցիկլը։ Հանդիսանում է 10 և 12 տարվա համակցված ցիկլ։ 10 և 12 թվի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը 60-ն է, ինչի հետևանքով օրացույցը կրկնվում է յուրաքանչյուր 60 տարին մեկ։

**Վաթսունական համակարգ (干支)**

Չինական օրացույցով տարվա սկիզբն ըստ գրիգորյան օրացույցի|  Ցիկլում տարվա հիերոգլիֆը 2-րդ \ 1-ին | Երկնային փող | Չինական կենդանակերպ | օրվա ժամ |
| --- | --- | --- | --- |
| ծառ 木 mù | կրակ 火 huŏ | հող 土 tŭ | մետաղ 金 jīn | ջուր 水 shuĭ |
| 甲 jiă | 乙 yĭ | 丙 bĭng | 丁 dīng | 戊 wù | 己 jĭ | 庚 gēng | 辛 xīn | 壬 rén | 癸 guĭ |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| Ե ր կ ր ա յ ի ն ճ յ ու ղ ե ր | 子 zĭ | I | 1 05.02.1924 02.02.1984 |  | 13 24.01.1936 19.02.1996 |  | 25 10.02.1948 07.02.2008 |  | 37 28.01.1960 25.01.2020 |  | 49 15.02.1972 11.02.2032 |  | Առնետ 鼠 shŭ | 23…1 |
| 丑 chŏu | II |  | 2 24.01.1925 20.02.1985 |  | 14 11.02.1937 07.02.1997 |  | 26 29.01.1949 26.01.2009 |  | 38 15.02.1961 12.02.2021 |  | 50 03.02.1973 31.01.2033 | Ցուլ 牛 niú | 1…3 |
| 寅 yín | III | 51 23.01.1974 19.02.2034 |  | 3 13.02.1926 09.02.1986 |  | 15 31.01.1938 28.01.1998 |  | 27 17.02.1950 14.02.2010 |  | 39 05.02.1962 01.02.2022 |  | Վագր 虎 hŭ | 3…5 |
| 卯 măo | IV |  | 52 11.02.1975 08.02.2035 |  | 4 02.02.1927 29.01.1987 |  | 16 19.02.1939 16.02.1999 |  | 28 06.02.1951 03.02.2011 |  | 40 25.01.1963 22.01.2023 | Ճագար 兔 tù | 5…7 |
| 辰 chén | V | 41 13.02.1964 10.02.2024 |  | 53 31.01.1976 28.01.2036 |  | 5 23.01.1928 17.02.1988 |  | 17 08.02.1940 05.02.2000 |  | 29 27.01.1952 23.01.2012 |  | Վիշապ 龍 lóng | 7…9 |
| 巳 sì | VI |  | 42 02.02.1965 29.01.2025 |  | 54 18.02.1977 15.02.2037 |  | 6 10.02.1929 06.02.1989 |  | 18 27.01.1941 24.01.2001 |  | 30 14.02.1953 10.02.2013 | Օձ 蛇 shé | 9…11 |
| 午 wŭ | VII | 31 03.02.1954 31.01.2014 |  | 43 21.01.1966 17.02.2026 |  | 55 07.02.1978 04.02.2038 |  | 7 30.01.1930 27.01.1990 |  | 19 15.02.1942 12.02.2002 |  | Ձի 馬 mă | 11…13 |
| 未 wèi | VIII |  | 32 24.01.1955 19.02.2015 |  | 44 09.02.1967 06.02.2027 |  | 56 28.01.1979 24.01.2039 |  | 8 17.02.1931 15.02.1991 |  | 20 05.02.1943 01.02.2003 | Ոչխար 羊 yáng | 13…15 |
| 申 shēn | IX | 21 25.01.1944 22.01.2004 |  | 33 12.02.1956 08.02.2016 |  | 45 30.01.1968 26.01.2028 |  | 57 16.02.1980 12.02.2040 |  | 9 06.02.1932 04.02.1992 |  | Կապիկ 猴 hóu | 15…17 |
| 酉 yŏu | X |  | 22 13.02.1945 09.02.2005 |  | 34 31.01.1957 28.01.2017 |  | 46 17.02.1969 13.02.2029 |  | 58 05.02.1981 01.02.2041 |  | 10 26.01.1933 23.01.1993 | Աքլոր 鷄 jī | 17…19 |
| 戌 xū | XI | 11 14.02.1934 10.02.1994 |  | 23 02.02.1946 29.01.2006 |  | 35 18.02.1958 16.02.2018 |  | 47 06.02.1970 03.02.2030 |  | 59 25.01.1982 22.01.2042 |  | Շուն 狗 gŏu | 19…21 |
| 亥 hài | XII |  | 12 04.02.1935 31.01.1995 |  | 24 22.01.1947 18.02.2007 |  | 36 08.02.1959 05.02.2019 |  | 48 27.01.1971 23.01.2031 |  | 60 13.02.1983 10.02.2043 | Խոզ 猪 zhū | 21…23 |
| Համապատա- տասխան | փիրուզագույն, կանաչ | կարմիր | դեղին | սպիտակ | սև, կապույտ | —գույն |
| Յուպիտեր | Մարս | Սատուրն | Վեներա | Մերկուրի | —մոլորակ |
| գարուն | ամառ | ամառվա ավարտ | աշուն | ձմեռ | —տարվա եղանակ |
| արևելք | հարավ | միջին | արևմուտք | հյուսիս | —հորիզոնի կողմ |

### Գրիգորյան օրացույցով ցիկլի համարի հաշվում

* Ժամանակակից եղանակ․

2006 年 − *3* = *60* × 33 + 23; 2006 ≈ 34-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի
* Ավանդական եղանակ․

2006 年 + *2397* = *60* × 73 + 23; 2006 ≈ 74-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի
* Հնագույն եղանակ․

2006 年 + *2697* = *60* × 78 + 23; 2006 ≈ 79-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի
* Եվս մեկ եղանակ․

2006 年 + *2637* = *60* × 77 + 23; 2006 ≈ 78-րդ ցիկլ, 23-րդ տարի
### 1888-2067թթ-ի պարզեցված աղյուսակ

|  | Ծառ (փիրուզագույն, կանաչ) | Կրակ (կարմիր) | Հող (դեղին) | Մետաղ (սպիտակ) | Ջուր (սև, կապույտ) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Առնետ | 1924, 1984, 2044 | 1936, 1996, 2056 | 1888, 1948, 2008 | 1900, 1960, 2020 | 1912, 1972, 2032 |
| Ցուլ | 1925, 1985, 2045 | 1937, 1997, 2057 | 1889, 1949, 2009 | 1901, 1961, 2021 | 1913, 1973, 2033 |
| Վագր | 1914, 1974, 2034 | 1926, 1986, 2046 | 1938, 1998, 2058 | 1890, 1950, 2010 | 1902, 1962, 2022 |
| Ճագար | 1915, 1975, 2035 | 1927, 1987, 2047 | 1939, 1999, 2059 | 1891, 1951, 2011 | 1903, 1963, 2023 |
| Վիշապ | 1904, 1964, 2024 | 1916, 1976, 2036 | 1928, 1988, 2048 | 1940, 2000, 2060 | 1892, 1952, 2012 |
| Օձ | 1905, 1965, 2025 | 1917, 1977, 2037 | 1929, 1989, 2049 | 1941, 2001, 2061 | 1893, 1953, 2013 |
| Ձի | 1894, 1954, 2014 | 1906, 1966, 2026 | 1918, 1978, 2038 | 1930, 1990, 2050 | 1942, 2002, 2062 |
| Ոչխար | 1895, 1955, 2015 | 1907, 1967, 2027 | 1919, 1979, 2039 | 1931, 1991, 2051 | 1943, 2003, 2063 |
| Կապիկ | 1944, 2004, 2064 | 1896, 1956, 2016 | 1908, 1968, 2028 | 1920, 1980, 2040 | 1932, 1992, 2052 |
| Աքլոր | 1945, 2005, 2065 | 1897, 1957, 2017 | 1909, 1969, 2029 | 1921, 1981, 2041 | 1933, 1993, 2053 |
| Շուն | 1934, 1994, 2054 | 1946, 2006, 2066 | 1898, 1958, 2018 | 1910, 1970, 2030 | 1922, 1982, 2042 |
| Խոզ | 1935, 1995, 2055 | 1947, 2007, 2067 | 1899, 1959, 2019 | 1911, 1971, 2031 | 1923, 1983, 2043 |

## Լուսնային օրացույցով տարվա ստույգ սկիզբ

*(Ամսաթիվը գրված է Օր․Ամիս․Տարի ֆորմատով, տարեթվի առաջին երկու նիշը գրված չէ)*

### Տարեթվի առաջին երկու նիշը՝ 19

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 31.01.00 | 19.02.01 | 08.02.02 | 29.01.03 | 16.02.04 | 04.02.05 | 25.01.06 | 13.02.07 | 02.02.08 | 22.01.09 |
| 10.02.10 | 30.01.11 | 18.02.12 | 06.02.13 | 26.01.14 | 14.02.15 | 03.02.16 | 23.01.17 | 11.02.18 | 01.02.19 |
| 20.02.20 | 08.02.21 | 28.01.22 | 16.02.23 | 05.02.24 | 24.01.25 | 13.02.26 | 02.02.27 | 23.01.28 | 10.02.29 |
| 30.01.30 | 17.02.31 | 06.02.32 | 26.01.33 | 14.02.34 | 04.02.35 | 24.01.36 | 11.02.37 | 31.01.38 | 19.02.39 |
| 08.02.40 | 27.01.41 | 15.02.42 | 05.02.43 | 25.01.44 | 13.02.45 | 02.02.46 | 22.01.47 | 10.02.48 | 29.01.49 |
| 17.02.50 | 06.02.51 | 27.01.52 | 14.02.53 | 03.02.54 | 24.01.55 | 12.02.56 | 31.01.57 | 18.02.58 | 08.02.59 |
| 28.01.60 | 15.02.61 | 05.02.62 | 25.01.63 | 13.02.64 | 02.02.65 | 21.01.66 | 09.02.67 | 30.01.68 | 17.02.69 |
| 06.02.70 | 27.01.71 | 15.02.72 | 03.02.73 | 23.01.74 | 11.02.75 | 31.01.76 | 18.02.77 | 07.02.78 | 28.01.79 |
| 16.02.80 | 05.02.81 | 25.01.82 | 13.02.83 | 02.02.84 | 20.02.85 | 09.02.86 | 29.01.87 | 17.02.88 | 06.02.89 |
| 27.01.90 | 15.02.91 | 04.02.92 | 23.01.93 | 10.02.94 | 31.01.95 | 19.02.96 | 07.02.97 | 28.01.98 | 16.02.99 |

### Տարեթվի առաջին երկու նիշը՝ 20

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 05.02.00 | 24.01.01 | 12.02.02 | 01.02.03 | 22.01.04 | 09.02.05 | 29.01.06 | 18.02.07 | 07.02.08 | 26.01.09 |
| 14.02.10 | 03.02.11 | 23.01.12 | 10.02.13 | 31.01.14 | 19.02.15 | **08.02.16** | **28.01.17** | 16.02.18 | 05.02.19 |
| 25.01.20 | 12.02.21 | 01.02.22 | 22.01.23 | 10.02.24 | 29.01.25 | 17.02.26 | 06.02.27 | 26.01.28 | 13.02.29 |
| 03.02.30 | 23.01.31 | 11.02.32 | 31.01.33 | 19.02.34 | 08.02.35 | 28.01.36 | 15.02.37 | 04.02.38 | 24.01.39 |
| 12.02.40 | 01.02.41 | 22.01.42 | 10.02.43 | 30.01.44 | 17.02.45 | 06.02.46 | 26.01.47 | 14.02.48 | 02.02.49 |
| 23.01.50 | 11.02.51 | 01.02.52 | 19.02.53 | 08.02.54 | 28.01.55 | 15.02.56 | 04.02.57 | 24.01.58 | 12.02.59 |
| 02.02.60 | 21.01.61 | 09.02.62 | 29.01.63 | 17.02.64 | 05.02.65 | 26.01.66 | 14.02.67 | 03.02.68 | 23.01.69 |
| 11.02.70 | 31.01.71 | 19.02.72 | 07.02.73 | 27.01.74 | 15.02.75 | 05.02.76 | 24.01.77 | 12.02.78 | 02.02.79 |
| 22.01.80 | 09.02.81 | 29.01.82 | 17.02.83 | 06.02.84 | 26.01.85 | 14.02.86 | 03.02.87 | 24.01.88 | 10.02.89 |
| 30.01.90 | 18.02.91 | 07.02.92 | 27.01.93 | 15.02.94 | 05.02.95 | 25.01.96 | 12.02.97 | 01.02.98 | 21.01.99 |

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени»
* Չինական ամիսներ
* Չինական օրացույց և տոներ Արխիվացված 2013-10-04 Wayback Machine
* Chinese calendar with Auspicious Events

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Չինական օրացույց» հոդվածին։ |