Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Հիդրոքիմիա

**Հիդրոքիմիա**, քիմիա, գիտություն բնական ջրերի քիմիական բաղադրության և շրջապատող միջավայրում ընթացող քիմիական, ֆիզիկական ու կենսաբանական պրոցեսների պատճառով դրանց փոփոխության օրինաչափությունների մասին։ Հիդրոքիմիա երկրաքիմիայի և ջրաբանության մասն է։ Զբաղվում է ծովի, մակերևութային և ստորգետնյա ջրերի քիմիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրմամբ։ Սերտորեն առնչվում է քարագիտության, հանքաբանության, հողագիտության, ջրաերկրաբանության, ջրակենսաբանության ու հարակից այլ գիտությունների հետ և նպաստում դրանց զարգացմանը։ Բնական ջրի քիմիական բաղադրության իմացությունն անհրաժեշտ Է ջրամատակարարման, ոռոգման, ձկնատնտեսության, ինչպես նաև շինանյութերի (բետոն, մետաղներ) կոռոզիայի գնահատման, հանքային ջրերի բնութագրման, օգտակար հանածոների (նավթ, ռադիոակտիվ նյութեր և այլն) հայտնաբերման համար։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 401)։*  |
# Խազարական խաքանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ղազարիայի քարտեզ
**Խազարական խաքանություն** կամ **Խազարիա** (650 - 969), խազարների կողմից հիմնված միջնադարյան պետություն, վաղ ֆեոդալական պետական կազմավորում։

Անջատվել է Արևմտաթյուրքական խաքանությունից։
Առաջացել է VII դարի կեսին, Ստորին Պովոլժիեում և Հյուսիսային Կովկասի արևելյան մասում՝ Արևմտա-թյուրքական խաքանության քայքայումից (տես Թյուրքական խաքանություն)։ Հիշատակվում է VII դարի հայկական «Աշխարհացոյց»-ում։ Մայրաքաղաքը մինչև VIII դարի Սեմենդերն էր (Դաղստանում), ապա՝ Իթիլը (Աստրախանից հյուսիս)։ VII դարի 2-րդ կեսին խազարները իրենց ենթարկեցին մերձազովյան բուլղարների մի մասին, ինչպես նաև սավիրների ու հոների թագավորությունը մերձափնյա Դաղստանում։ Նույն ժամանակ Աղվանքը հարկատու դարձավ Խազարական խաքանությանը։ Դաշինք կնքվեց Բյուզանդիայի հետ՝ ընդդեմ արաբ, խալիֆայության։

Խազարական խաքանության կազմի մեջ մտած հոների առաջնորդը 680-ական թթ. դիմեց հայոց և աղվանից հոգևորականներին՝ քրիստոնեություն ընդունելու համար։ Աղվանից իշխան Վարազ-Տրդատը խազարական խաքանությունն ուղարկեց Իսրայել եպիսկոպոսին, որը քրիստոնյա դարձրեց հոների իշխաններին։ Հետագայում, VIII դարի վերջին, ֆեոդալական հարաբերությունների զարգացման պայմաններում, խազարական խաքանության վերնախավն ընդունեց եբրայական կրոնը։

Խազարական խաքանության զորաջոկատները բազմիցս ներխուժել են Հայաստան, Վիրք և Աղվանք։ 685 թվականին խազարների դեմ մղած մարտում զոհվեցին Հայաստանի կառավարիչ Գրիգոր Ա Մամիկոնյանը և ուրիշ նախարարներ։ 735 թվականին Մրվան խալիֆան մոտ 150 000 զորքով (որի կազմում էր նաև հայոց զորամասը՝ Աշոտ Բագրատունու գլխավորությամբ) ներխուժեց խազարական խաքանության սահմանները և պարտության մատնեց խաքանին։ Հետագայում խազարական խաքանության զորքերը դարձյալ թափանցեցին (762, 764, 765) Հայաստան, Վիրք, Աղվանք։ 785 թվականին խազարների դեմ անհավասար մարտում ընկան նախարար Ներսես Կամսարականը և ուրիշներ։ Ներքին երկպառակություններից, հպատակ ցեղերի ու ժողովուրդների պայքարից, ինչպես նաև մերձսևծովյան քոչվոր ցեղերի հարձակումներից թուլացած խազարական խաքանությունը 964 կամ 965 թվականին ջախջախվեց Ռուսիայի իշխան Սվյատոսլավից և X դարի վերջին վերացավ պատմաբեմից։

## Գրականություն

* *Brook K.A.* The Jews of Khazaria. 3rd edition. - Lanham, MD։ Rowman and Littlefield, 2018.
* *Dunlop D. M.* The History of the Jewish Khazars. - Princeton, 1954.
* *Golden P. B.* Khazar Studies։ An Historico-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars. - Budapest, 1980. V. 1-2.
* *Ludwig D.* Struktur und Gesellschaft des Chazaren-Reiches im Licht der schriftlichen Quellen. - Berlin, 1982.
* Noonan, Thomas S. The Khazar Economy. Archivum Eurasiae Medii Aevi 9 (1995 - 1997)։ 253 - 318.
* *Poliak A. N.* Kazariyaah. Toldot mamlakha yehudit be-Eiropa (Khazaria. The History of a Jewish Kingdom in Europe) (in Hebrew) - Tel Aviv 1944.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Խազարական խաքանություն» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 702)։*  |
# Բարեբեր մահիկ

Բարեբեր մահիկ
**Բարեբեր մահիկ** (անգլ.՝ Fertile Crescent, արաբ․՝ الهلال الخصيب‎‎՝ ալ-հիլալ ալ-խասիբ)՝ Միջին Արևելքի տարածաշրջանից մեկի պայմանական անվանումն է, որն առաջարկել է Չիկագոյի Համալսարանի հնագետ Ջեյմս Հենրի Բրեսթեդը՝ 1906 թվականին։ Քարտեզի վրա տարածաշրջանն ունի կիսալուսին հիշեցնող ձև։

Հարավից սահմանակից է Սաուդյան Արաբիայի, Սիրիական ու հյուսիս-արաբյան անապատներին, հարավ-արևմուտքից՝ Սինային, հարավ-արևմուտքից այն ողողում է Միջերկրական ծովը, հյուսիսում եզերում է Տավրոսը և Հայկական լեռնաշխարհը, արևելքում՝ Զագրոսի լեռներն են։ Նրա կազմի մեջ են մտնում Միջագետքը և Լևանտը՝ պատմական Սիրիան և Պաղեստինը։

Ներկայումս այդ տարածքն զբաղեցնում են Լիբանանը, Պաղեստինը, Իսրայելը, Սիրիան, Իրաքը, Թուրքիայի հարավ-արևելքը և Հորդանանի հյուսիս-արևմուտքը։ Նրա կազմի մեջ հաճախ ներառնում են նաև Եգիպտոսը։

## Պատմություն

Բարեբեր մահիկը համարվում է երկրագործության և անասնապահության բնօրրանը, որոնք առաջացել են քարե դարում՝ մոտ 12-10 հազար տարի առաջ։ Բարեբեր մահիկի տարածքում նաև սկիզբ է առել քաղաքակրթությունը, և այստեղ են կառուցվել աշխարհի հնագույն քաղաքները, ինչպես օրինակ՝ Երիքովը։

## Նախագիծ

Իրաքի առաջնորդ Հաշիմյաններն առաջարկել են «Բարեբեր մահիկի» ծրագիրը՝ Իրաքի թագավորությունը մանդատային Սիրիայի (ներառյալ մանդատային Լիբանանը), մանդատային Պաղեստինը և Անդրհորդանանը միավորելու համար: Իրաքի վարչապետ Նուրի ալ-Սաիդը ծրագիրը ներկայացրեց բրիտանացի պաշտոնյաներին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ թվում էր, թե Ֆրանսիան չափազանց թույլ է դարձել Սիրիան շարունակելու համար օկուպացիայի համար։

Երկրորդ ժողովրդական կուսակցությունը, որը ներկայացնում էր հյուսիսային Սիրիայի առևտրային և հողային շահերը, կողմ էր «Բարեբեր մահիկի» ծրագրին և դիվանագիտական ​​քայլեր ձեռնարկեց այն իրականացնելու համար: Այնուամենայնիվ, Ազգային կուսակցությունը և բանակի խմբակցությունները վճռականորեն տրամադրված էին խոչընդոտել Իրաքի հետ միավորման ցանկացած ծրագիր, քանի դեռ այն ռազմական պայմանագիր ուներ Մեծ Բրիտանիայի հետ: Դրան դեմ էին նաև սիրիացիները, ովքեր չէին ցանկանում ապրել միապետության կամ բրիտանամետ պետության ներքո: Ծրագիրը ամենամոտը կյանքի կոչվեց գնդապետ Սամի ալ-Հիննավիի ռեժիմի օրոք (1949 թվականի օգոստոս-դեկտեմբեր), որը հաստատել էր Ժողովրդական կուսակցության կառավարություն, որը բանակցություններ էր սկսել միասնության հասնելու համար: Հնարավորությունը չեղյալ հայտարարվեց գնդապետ Ադիբ ալ-Շիշաքլիի պետական ​​հեղաշրջման պատճառով: «Բարեբեր մահիկի» ծրագրի համար մնացած ցանկացած թույլ հույս ավարտվեց 1958 թվականի հուլիսին Իրաքի միապետության տապալմամբ, և Արաբական միացյալ հանրապետության ստեղծմամբ, սակայն պետությունները միավորելու ձգտումները շարունակում են գոյություն ունենալ։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բարեբեր մահիկ» հոդվածին։ |