Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Խազարներ

**Խազարներ**, թյուրքական լեզվաընտանիքին պատկանող ժողովուրդ։ Հոների արշավանքներից (IV դար) հետո ներխուժել են Արևելյան Եվրոպա, ապա՝ բնակվել Արևմտյան Մերձկասպյան երկրամասերում՝ Սուլակ գետի (Հյուսիսային Դաղստան) և ստորին Վոլգայի միջև։ 560-ական թթ. ենթարկվել են Թյուրքական խաքանությանը, որի անկումից հետո, VII դարի 2-րդ կեսին, ստեղծել են Խազարական խաքանությունը։

Ապրում էին վաչկատուն կյանքով, հիմնական զբաղմունքն անասնապահությունն էր։ VIII դարում տոհմական կարգերի քայքայման և վաղ ֆեոդալական հարաբերությունների ձևավորման պայմաններում։ Խազարների մի մասը դարձավ նստակյաց և սկսեց զբաղվել երկրագործությամբ։ VIII դարի վերջին խազարներն ընդունեցին իսլամ, իսկ Խազարական խաքանության կործանումից (965) հետո աստիճանաբար տարրալուծվեցին թյուրք-պոլովեցական ցեղերի մեջ։

Հայ մատենագրության մեջ խազարները հիշվում են խազիրք ձևով։ Առաջին անգամ հիշատակում է Մովսես Խորենացին։ Նրանց մասին տեղեկություններ կան նաև VII դար «Աշխարհացոյց»-ում, Մովսես Կաղանկատվացու և ուրիշների մոտ։ 552 թվականին խազարները ներխուժեցին Աղվանք և ասպատակեցին Հայաստանի հյուսիսարևելյան շրջանները։ 626 թվականին և 627 թվականին, դաշնակցելով Բյուզանդիային ընդդեմ Իրանի, ներխուժեցին Կովկաս, 630 թվականին գրավեցին և ավերեցին Թիֆլիսը, թափանցեցին Աղվանք։ Նույն թվականին նրանք արշավեցին Հայաստան և Սևանա լճի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հաղթեցին պարսկական զորքին, սակայն շուտով վերադարձան Խազարիա՝ այնտեղ բռնկած ներքին խռովությունների պատճառով։ IX դարից խազարները դադարել են արշավել Հայաստան, Վրաստան և Աղվանք։

## Գրականություն

* Apтамонов M. И., История xaзap, Л., 1962;
* Плетнева C.A., Xaзapы M., 1976.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Խազարներ» հոդվածին։ |

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 4, էջ 702)։*  |
# Բնական տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնական տնտեսություն

Type of economy| Ենթակատեգորիա | • համակարգ  • social system   • տնտեսություն |

**Բնական տնտեսություն** (անգլ.՝ Natural economy) տնտեսության այնպիսի տեսակ, որտեղ փողը չի օգտագործվում մարդկանց միջև ռեսուրսների փոխանցման ժամանակ։ Այն ուղղակի ապրանքափոխանակության (բարտերի), օրենքով սահմանված իրավունքի կամ ավանդական սովորույթների համաձայն ռեսուրսների բաշխման համակարգ է։ Բնատնտեսության ավելի բարդ ձևերում որոշ ապրանքներ կարող են հանդես գալ որպես արդար փոխանակման չափանիշ, սակայն ընդհանուր առմամբ արժույթը շատ փոքր դեր է խաղում ռեսուրսների բաշխման գործում։ Որպես հետևանք՝ բնատնտեսության համակարգում արտադրվող ապրանքների մեծ մասը ստեղծվում է ոչ թե փոխանակության, այլ արտադրողների կողմից անմիջական սպառման (ինքնապահովման) նպատակով։ Այդ պատճառով բնատնտեսությունները հակված են լինելու ինքնաբավ, որտեղ սպառվող բոլոր ապրանքներն արտադրվում են երկրի ներսում։

Այս տերմինը հաճախ օգտագործվել է տնտեսության այլ ձևերին, հատկապես կապիտալիզմին հակադրվելու համար։ Ռոզա Լյուքսեմբուրգը կարծում էր, որ բնատնտեսության կործանումը կապիտալիզմի զարգացման անհրաժեշտ պայմանն էր։ Կարլ Մարքսը Ինկերի կայսրությունը նկարագրել է որպես «բնատնտեսություն». այն գոյություն ուներ որպես մեկուսացված հասարակություն, որը հիմնված էր ինքնապահովման և ապրանքափոխանակության վրա՝ առանց շահույթ հետապնդելու, որտեղ որոշ արտադրանքներ գործում էին որպես ապրանքային փող։

Այլ հեղինակներ բնատնտեսություն տերմինն օգտագործել են ավելի հարաբերական իմաստով։ Բելգիացի տնտեսական պատմաբան Անրի Պիրենը նշել է, որ միջնադարյան Եվրոպան հաճախ նկարագրվել է որպես բնատնտեսություն՝ չնայած փողի գոյությանը, քանի որ փողն այնտեղ շատ ավելի նվազ նշանակալի դեր էր խաղում, քան նախորդ կամ հաջորդող ժամանակաշրջաններում։

## Տես նաև

* Ռեսուրսների վրա հիմնված տնտեսություն

## Ծանոթագրություններ
# Կուլիկովոյի ճակատամարտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| **Կուլիկովոյի ճակատամարտ** |
| --- |
|  |
| **Թվական** | սեպտեմբերի 8, 1380 |
| **Մասն է** | Mongol invasion of Kievan Rus'? |
| **Վայր** | Kulikovo Field? |
| **Կոչվել է (անունով)** | Kulikovo Field? և Դոն |
| Հակառակորդներ |
|

 |
| Հրամանատարներ |
|

 |
| Կողմերի ուժեր |
|

 |
| Ռազմական կորուստներ |
|

 |
| Ընդհանուր կորուստներ |

17-րդ դարի պատկերազարդում
**Կուլիկովյան ճակատամարտ** (ռուս.՝ *Мамаево побоище, Донское побоище, Куликовская битва, битва на Куликовом поле*) 1380 թվականին, ռուսական զորքերի ճակատամարտը Կուլիկովո դաշտում Ոսկե Հորդայի խան Մամայի դեմ՝ Վլադիմիրի և Մոսկվայի մեծ իշխան Դմիտրի Դոնսկոյի ղեկավարությամբ։

1378 թվականին Բեգիչի թաթար, զորքերը պարտվեցին ռուսներից։ Մամայը որոշեց խափանել Ռուսիայի աճող հզորությունը և 100—150 հազար զորքով շարժվեց Ռուսիա։ Դմիտրի Դոնսկոյը ավելի քան 10 հազար զորքով սեպտեմբերի 8-ին Դոնի աջ ափին ճակատամարտ տվեց և հաղթանակ տարավ։

Ըստ մի շարք պատմաբանների, Կուլիկովյան ճակատամարտը պատմական մեծ նշանակություն ունեցավ մոնղոլ-թաթարական լծի դեմ ռուս և այլ ժողովուրդների պայքարում։

## Ծանոթագրություններ

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 716)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կուլիկովոյի ճակատամարտ» հոդվածին։ |
# Ալեքսանդր Կերենսկի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |
| --- |
| Ալեքսանդր Կերենսկի |
|  |
|   |
| Կուսակցություն՝ | Սոցիալ-հեղափոխական կուսակցություն և Տրուդովիկներ |
| Կրթություն՝ | Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ |
| Մասնագիտություն՝ | քաղաքական գործիչ, փաստաբան, հեղափոխական, իրավաբան, head of government, հեղինակ, պառլամենտի անդամ և Իրավաբանական ընկերություն |
| Դավանանք | ուղղափառություն |
| Ծննդյան օր | ապրիլի 22 (մայիսի 4), 1881 |
| Ծննդավայր | Ուլյանովսկ, Ռուսական կայսրություն |
| Վախճանի օր | հունիսի 11, 1970(1970-06-11)[…] (89 տարեկան) |
| Վախճանի վայր | Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ |
| Թաղված | Putney Vale Cemetery |
| Քաղաքացիություն |  Ռուսական հանրապետություն և  Ռուսական կայսրություն |
| Հայր | Ֆեոդոր Կերենսկի |
| Մայր | Nadezhda Kerenskaya? |
| Ամուսին | Lydia Tritton? և Olga Kerenskaya? |
| Զավակներ | Օլեգ Կերենսկի և Gleb Kerensky? |
|   |
| Ինքնագիր |  |
|

**Ալեքսանդր Ֆյոդորովիչ Կերենսկի** (ռուս.՝ Алекса́ндр Фёдорович Ке́ренский, ապրիլի 22 (մայիսի 4), 1881, Ուլյանովսկ, Ռուսական կայսրություն - հունիսի 11, 1970(1970-06-11)[…], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ռուս քաղաքական գործիչ և ռուսական Ժամանակավոր կառավարության երկրորդ վարչապետը մինչև Լենինի ընտրությանը Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո։

## Վաղ կյանք

Ծնվել է Սիմբիրսկ քաղաքում, ազնվականի ընտանիքում։ Հայրը՝ Ֆեոդոր Կերենսկին, ուսուցիչ էր, և մայրը՝ Նադեժդա Ադլերը՝ ազնվականի դուստր։ Ութ տարեկանում, Կերենսկու ընտանիքը տեղափոխվել է Տաշքենդ ուր նա երկրորդական դպրոցից ավարտել է 1899 թվականին։ Նույն տարին, նա հաճախել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանը ուր սովորել է պատմություն և լեզվաբանություն։ Հաջորդ տարի, իրավաբանություն է սկսել սովորել և կոչում է ստացել 1904 թվականին։ Նույն տարին, նա ամուսնացել է ոմն ռուս գեներալի դստեր հետ։

## Փետրվարյան հեղափոխություն

1917 թվականի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո եղել է Պետրոգրադի սովետի նախագահի տեղակալ և դումայի ժամանակավոր կոմիտեի անդամ։ Նույն տարվա ընթացքում, Կերենսկին նաև ընդգրկվել է Ժամանակավոր կառավարության կազմում՝ արդարադատության (մարտ-մայիս) և ռազմական ու ծովային մինիստր (մայիս-սեպտեմբեր), հուլիսի 21-ից՝ նաև մինիստր-նախագահ (պրեմիեր) և գերագույն գլխավոր հրամանատար սեպտեմբերի 12-ից։

1917 թվականի հոկտեմբերի 25-ին՝ Պետրոգրադի հոկտեմբերյան զինված ապստամբության օրը, փախել է ռազմաճակատ, գլխավորել Կերենսկի-Կրասնովի խռովությունը, որի ջախջախումից հետո վտարանդվել է Ֆրանսիա (1918), ապա՝ ԱՄՆ (1940)։ Մասնակցել է սպիտակ վտարանդիության հակախորհրդային գործունեությանը, խմբագրել է «Դնի» («Дни») թերթը (1922-32)։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ալեքսանդր Կերենսկի» հոդվածին։ |