# Բրոմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 35 | Սելեն
 ← Բրոմ
 → Կրիպտոն
 |
| Քիմիական տարրերի պարբերական համակարգ35Br

 |

 |
|  Մուգ կարմիր, սուր հոտով, ծանր հեղուկ |
| Ատոմի հատկություններ |
| Անվանում, սիմվոլ, կարգաթիվ | Բրոմ / Bromum (Br), Br, 35 |
| Ատոմային զանգված (մոլային զանգված) | [79, 901; 79, 907] զ. ա. մ. (գ/մոլ) |
| Էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա | [Ar] 3d10 4s2 4p5 |
| Քիմիական հատկություններ |
| Կովալենտ շառավիղ | 114 պմ |
| Իոնի շառավիղ | +5e)47 (-1e)196 պմ |
| Էլեկտրաբացասականություն | 2, 96 (Պոլինգի սանդղակ) |
| Էլեկտրոդային պոտենցիալ | 0 |
| Օքսիդացման աստիճաններ | 7, 5, 3, 1, 0, -1 |
| Իոնացման էներգիա (առաջին էլեկտրոն) |  1142, 0 (11, 84) կՋ/մոլ (էՎ) |
| Պարզ նյութի թերմոդինամիկական հատկություններ |
| Հալման ջերմաստիճան | 265, 9 К (-7, 25 °C) |
| Եռման ջերմաստիճան | 331, 9 Կ |
| Հալման տեսակարար ջերմունակություն | (Br—Br) 10, 57 կՋ/մոլ |
| Հալման տեսակարար ջերմունակություն | (Br—Br) 29, 56 կՋ/մոլ |
| Մոլյար ջերմունակություն | 75, 69 Ջ/(Կ·մոլ) |
| Մոլային ծավալ | 13, 1 սմ³/մոլ |
| Պարզ նյութի բյուրեղային ցանց |
| Բյուրեղացանցի տվյալներ | a=6, 67 b=4, 48 c=8, 72 |
| Այլ հատկություններ |
| Ջերմահաղորդականություն | (300 Կ) 0, 005 Վտ/(մ·Կ) |

|  |  |
| --- | --- |
| 35 | Բրոմ |
| Br79,904 |
| 3d104s24p5 |

**Բրոմ** (լատիներեն՝ Bromum, հին հունարեն՝ βρῶμος
 - գարշահոտություն), *Br*, տարրերի պարբերական համակարգի 7-րդ խմբի քիմիական տարր, կարգահամարը՝ 35, ատոմական զանգվածը՝ 79, 904։ Հալոգեն է։ Բրոմը p տարր է, նրա ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4S24P5, K-, L-, M- թաղանթները լրացված են։ Սովորական պայմաններում մուգ կարմիր, սուր հոտով, ծանր հեղուկ է։ Բրոմը (Br2) հայտնաբերել են Ժ. Բալարը և Ս. Լևիգը 1826 թվականին։ Այն սովորական պայմաններում գորշ գույնի գարշահոտ հեղուկ է, p=գ/սմ³, tհալ=-8, 2°С, tեռ=58°С։

## Պատմություն

Բրոմը (Br2) հայտնաբերել են Ժ. Բալարը և Ս. Լևիգը 1826 թվականին։ Այս բացահայտման շնորհիվ Բալարը անունը հայտնի դարձավ ամբողջ աշխարհում։

## Անվան ծագում

Տարրի անվանումը ծագել է հին հունարեն՝ βρῶμος
 - *տհաճ հոտ, գարշահոտ*։

## Բնության մեջ

Կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 1, 6․10−4 %-ը (1015-1016 տ)։ Մեծ մասամբ ցրված է մագմային ապարներում կամ ուղեկցվում է մյուս հալոգեններին։ Բրոմը քլորի մշտական ուղեկիցն է։ Հանդիպում է բյուրեղների ձևով՝ քլորիդների նստվածքներում (կերակրի աղում՝ մինչև 0, 02 %, կալիումական աղերում՝ սիլվինիտում ու կառնալիտում՝ մինչև 0, 3%), ինչպես նաև ծովաջրում (մինչև 0, 065%), աղի լճերում, աղահանքերի ու նավթահանքերի հետ կապ ունեցող ստորգետնյա ջրերում (մինչև 0, 1%)։ Բ․ հազվադեպ է առաջացնում կարծր հանքատեսակներ, բրոմարգիտ՝ AgBr, էմբոլիա՝ Ag(Cl, Br), յոդէմբոլիտ Ag(Cl, Br, J)։

Բրոմ են պարունակում բույսերի (7․10−4 %, հատկապես լոբազգիները) և կենդանիների (մինչև 1․10՜4%, արյան մեջ, ողնուղեղի հեղուկում, մակուղեղում, մակերիկամում) հյուսվածքները։

| Բրոմի օքսիդացման աստիճաններ |
| --- |
| −1 | HBr |
| 0 | Br 2 |
| +1 | BrCl |
| +3 | BrF 3 |
| +5 | BrF 5 |
| +5 | BrO− 3 |
| +7 | BrO− 4 |

## Ստացում

Բրոմի ստացման հումք են ծովի ջուրը, լճերի ու ստորգետնյա աղաջրերը, ինչպես նաև կալիումական արտադրության թափոնները, որոնք պարունակում են բրոմիդներ։ Բրոմը ստանում են բրոմիդների լուծույթների վրա քլոր ներգործելով

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
## Ֆիզիկական հատկություններ

Սովորական պայմաններում մուգ կարմիր, սուր հոտով, ծանր հեղուկ է, պնդանում է -7, 2 °C-ում, եռում՝ 58, 78 °C-ում, խտությունը՝ 3100 կգ/մ3։ Սառեցնելիս բրոմը առաջացնում է մետաղական թույլ փայլով կարմրաշագանակագույն ասեղնաձև բյուրեղներ։ Բրոմի մոլեկուլը երկատոմ է, տաքացնելիս (800 °C-ից բարձր) և լույսի ազդեցությամբ տրոհվում է։ Ջրում քիչ է լուծվում (100<7-ում՝ 3, 58 գ բրոմ, 20 °C-ում), 5, 84 °C-ից ցածր առաջացնում է բյուրեղահիդրատ՝ Br2•8H2O (կարմիր նռնագույն բյուրեղներ)։ Լավ է լուծվում օրգանական լուծիչներում։ Միացություններում ունի փոփոխական արժեքականություն։

Օքսիդացման թիվը բրոմիդներում, հիպոբրոմիտներում, բրոմիտներում, բրոմատներում և գերբրոմատներում համապատասխանաբար հավասար է -1, +1, +3, +5 և +7։ Քիմիապես ակտիվ տարր է։ Թթվածնի, ազոտի, ածխածնի հետ անմիջականորեն չի միանում։ Կողմնակիորեն ստացվել են Вг3O8, ВO2 և Br2O խիստ անկայուն օքսիդները։

## Իզոտոպներ

| Իզոտոպ | Կյանքի տևողություն | Տրոհման էներգիա ՄէՎ | Սպին | Քայքայում (en) | Հաճախականություն % |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 68Br | 1, 2 µs |  |  | p = 100 |  |
| 69Br | 24 ns |  |  | p = 100 |  |
| 70Br | 79, 1 ms | 10, 4 | 0+ | K/β+ = 100 |  |
| 70m1Br | 2, 2 s |  |  | K/β+ = 100 |  |
| 71Br | 21, 4 s | 6, 5 | 5/2− | K/β+ = 100 |  |
| 72Br | 78, 6 s | 8, 7 | 3+ | K/β+ = 100 |  |
| 72m1Br | 10, 6 s | 0, 101 (IT), 8, 801 (K/ β+) | 1− | IT≈100, K/β+ = ? |  |
| 73Br | 3, 4 min | 4, 660 | 1/2− | K/β+ = 100 |  |
| 74Br | 25, 4 min | 6, 907 | (0−) | K/β+ = 100 |  |
| 74m1Br | 46 min | 9, 921 | 4(+) | K/β+ = 100 |  |
| 75Br | 96, 7 min | 3, 030 | 3/2− | K/β+ = 100 |  |
| 76Br | 16, 2 h | 4, 963 | 1− | K/β+ = 100 |  |
| 76m1Br | 1, 31 s | 0, 103 (IT), 5, 066 (K/ β+) | (4+) | IT>99, 4, K/β+<0, 6 |  |
| 77Br | 57, 036 h | 1, 365 | 3/2− | K/β+ = 100 |  |
| 77m1Br | 4, 28 min | 0, 106 | 9/2+ | IT = 100 |  |
| 78Br | 6, 46 min | 3, 574 (K/β+), 0, 706 (β−) | 1+ | K/β+≈100, β−<0, 01 |  |
| 78m1Br | 119, 2 µs |  | (4+) |  |  |
| **79Br** | stabil |  | 3/2− |  | 50, 69 |
| 79m1Br | 4, 86 s | 0, 208 | 9/2+ | IT = 100 |  |
| 80Br | 17, 68 min | 2, 004 (β−), 1, 871 (K/β+) | 1+ | β− = 91, 7, K/β+ = 8, 3 |  |
| 80m1Br | 4, 4205 h | 0, 086 | 5− | IT = 100 |  |
| **81Br** | stabil |  | 3/2− |  | 49, 31 |
| 82Br | 35, 30 h | 3, 093 | 5− | β− = 100 |  |
| 82m1Br | 6, 13 min | 0, 046 (IT), 3, 139 (β−) | 2− | IT = 97, 6, β− = 2, 4 |  |
| 83Br | 2, 40 h | 0, 972 | 3/2− | β− = 100 |  |
| 84Br | 31, 80 min | 4, 650 | 2− | β− = 100 |  |
| 84m1Br | 6, 0 min | 4, 970 | 6− | β− = 100 |  |
| 85Br | 2, 90 min | 2, 870 | 3/2− | β− = 100 |  |
| 86Br | 55, 1 s | 7, 626 | (2−) | β− = 100 |  |
| 87Br | 55, 60 s | 6, 853 (β−), 1, 337 (β−n) | 3/2− | β− = 100, β−n = 2, 52 |  |
| 88Br | 16, 34 s | 8, 96 (β−), 1, 91 (β−n) | (1, 2−) | β− = 100, β−n = 6, 58 |  |
| 89Br | 4, 348 s | 8, 16 (β−), 3, 05 (β−)n | (3/2−, 5/2−) | β− = 100, β−n = 13, 8 |  |
| 90Br | 1, 91 s | 10, 35 (β−), 4, 04 (β−n) |  | β−n = 25, 2, β− = 100 |  |
| 91Br | 0, 541 s | 9, 80 (β−), 5, 34 (β−n) |  | β− = 100, β−n = 18, 3 |  |
| 92Br | 0, 343 s | 12, 20 (β−), 6, 66 (β−n) | (2−) | β− = 100, β−n = 33 |  |
| 93Br | 102 ms | 11, 0 (β−), 7, 7 (β−n) | (5/2−) | β− = 100, β−n = 10 +5−3 |  |
| 94Br | 70 ms |  |  | β− = 100, β−n = 30 |  |
| 95Br | <150 ns |  | 3/2− | β− = 100 |  |
| 96Br | <150 ns |  |  | β− = 100, β−n = 27, 6 |  |
| 97Br | <150 ns |  | 3/2− | β− = 100 |  |

Բնական բրոմը բաղկացած է երկու կայուն իզոտոպից՝ 79Br (50, 54%) և 81Br (49, 46%)։ Արհեստականորեն ստացվել են 74-88 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից մենակայունը 82Br է (T1/2 = 35, 87 ժ)։

## Քիմիական հատկություններ

Ավստրալիական էմբոլիտ - Ag(Cl, Br)
Քիմիապես ակտիվ տարր է։ Թթվածնի, ազոտի, ածխածնի հետ անմիջականորեն չի միանում։ Կողմնակիորեն ստացվել են Вг3O8, ВO2 և Br2O խիստ անկայուն օքսիդները։ Ստացվել է նաև բրոմազիդը՝ BrN3։ Ջրածնի հետ միանում է տաքացնելիս՝ առաջացնելով բրոմաջրածին։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Բրոմը ամպուլայում
Հալոգենների և բրոմի անմիջական փոխազդմամբ ստացվում են՝ BrF3, BrFs, BrCl, Brl և այլն, որոնք անկայուն միացություններ են։ Ծծմբի, սելենի, տելուրի, ֆոսֆորի, արսենի, ծարիրի, ալյումինի, նատրիումի և մի շարք այլ տարրերի հետ փոխազդում է՝ ջերմություն, երբեմն նաև բոց արձակելով։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

Մետաղներից շատերը անջուր բրոմիի հետ չեն միանում մակերեսի վրա բրոմիդի պաշտպանիչ թաղանթ գոյանալու պատառով։ Բրոմի նկատմամբ կայուն են (նույնիսկ բարձր ջերմաստիճաններում և խոնավության առկայությամբ) արծաթը, կապարը, պլատինը և տանտալը։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
Բրոմի ջրային լուծույթը՝ բրոմաջուրը, պարունակում է բրոմաջրածնական՝ HBr անկայուն հիպոբրոմային՝ НВrO թթուները։ Բրոմը լուծվում է նաև ալկալիների լուծույթներում՝ առաջացնելով բրոմիդներ և հիպոբրոմիտներ (ցածր ջերմաստիճաններում) կամ բրոմատներ (տաքացնելիս, մոտ 100 °С)։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
Բորը ուժեղ օքսիդիչ է։ Ջրային լուծույթներում օքսիդացնում է սուլֆիդները և թիոսուլֆատները՝ սուլֆատների, նիտրիտները՝ նիտրատների, ամոնիակը՝ ազատ ազոտի։ Բրոմը դուրս է մղում յոդը նրա միացություններից, սակայն արտամղվում է քլորով և ֆտորով։

Բրոմը չհագեցած ածխաջրածինների հետ մտնում է միացման, հագեցած ածխաջրածինների հետ՝ տեղակալման ռեակցիաների մեջ։

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
Ուժեղ (քլորից թույլ) օքսիդիչ է, օքսիդացնում է մետաղներին և որոշ ոչ մետաղներին.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
Ինչպես նաև բարդ միացություններին.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
Փոխազդում է ջրի (տաքացնելիս) և ալկալիների հետ.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24
Br- իոնի որակական ռեակցիան AgBr-ի դեղնավուն նստվածքի առաջացումն է.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
Բրոմի (I) օքսիդը՝ Br2O-ն, սև-դարչնագույն պինդ նյութ է, որը -40 °С-ում քայքայվում է համապատասխան տարրերի.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28
Ստանում են սնդիկի (II) օքսիդի և Br2-ի փոխազդեցությամբ.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_30
Հիպոբրոմաթթվի անհիդրիդն է.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_32
## Կիրառություն

Կալիումի բրոմիդ
### Բժշկության մեջ

* Բրոմը ելանյութ է անօրգանական և օրգանական բրոմածանցյալներ ստանալու համար, որոնք կիրառվում են բժշկության (նևրոզների, հիստերիայի, անքնության, հիպերտոնիկ և այլ հիվանդությունների դեմ), ներկանյութերի արտադրության, լուսանկարչության մեջ։

Մեթիլբրոմիդը և բրոմի որոշ միացություններ օգտագործվում են որպես միջատասպաններ, էթիլբրոմիդը՝ իբրև հակադետոնատոր բարձրօկտանային վառելանյութերում։

### Քիմիայում

* Բրոմը մեծ կիրառություն ունի օրգանական սինթեզում։
* «Բրոմաջուրը» (բրոմի ջրային լուծույթը) կիրառվում է որպես ռեագենտ օրգանական միացություններում

### Տեխնիկայում

Արծաթի բրոմիդը՝ AgBr, կիրառվում է լուսանկարչության մեջ։

* Օգտագործվում է տեքստիլ արդյունաբերությունում։
* Բրոմի պենտաֆտորիդը հաճախ հրթիռային վառելանյութում օգտագործում են որպես հզոր օքսիդիչ։

### Զենքի արտադրությունում

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բրոմը օգտագործվել է մարտական թունավոր նյութերի արտադրությունում։

## Ֆիզիոլոգիական ազդեցություն

Բրոմը թունավոր է։ Օդում բրոմի 1 մգ/մ3 պարունակությունը առաջացնում է արցունքագեղձերի գրգռում, գլխապտույտ, արյունահոսություն քթից, հազ, ավելի բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում՝ շնչահեղձություն, բրոնխիտ, երբեմն՝ մահ։

Թեթև թունավորման դեպքում անհրաժեշտ է ամոնիակի գոլորշիներ շնչել, ուժեղ թունավորման դեպքում՝ թթվածին։ Հեղուկ բրոմը այրում է մաշկը։ Մաշկի վրա թափված Բրոմը հեռացնում են մեծ քանակությամբ ջրով լվանալով կամ օդի ուժեղ հոսանքով, ապա մաշկը օծում լանոլինով։ Բրոմի սահմանային թույլատրելի քանակն օդում 2 մգ/մ3 է։

Բարձր խտության լուծույթներն օգտագործվում են կրծողների դեմ։ Մեթիլ բրոմիտի բարձր խտության լուծույթներն օգտագործում են վարակազերծման ժամանակ։

## Առասպելներ և լեգենդներ

Գոյություն ունի տարածված մի լեգենդ այն մասին, որ բանակում, բանտերում և հոգեբուժարաններում սննդին ավելացնում են բրոմի միացություններ, մարդկանց մոտ
սեռական հակումը նվազեցնելու համար։

Բրոմի

## Տես նաև

* Պարբերական աղյուսակ
* Արծաթի բրոմիդ
* Նատրիումի բրոմիդ

## Ծանոթագրություններ

## Գրականություն

* Справочник для химиков, инженеров, врачей. Вредные вещества в промышленности. Том 3. Л. «Химия» 1977. стр. 22 — 24.
* Каталог химических реактивов фирмы MERCK (Германия), 2008—2010 г.

## Արտաքին հղումներ

* Բրոմը WebElements.com կայքում
* Բրոմը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում
* Բրոմի ջերմահաղորդականության գրաֆիկը Արխիվացված 2010-01-06 Wayback Machine(անգլ.)
* Բրոմի մածուցիկությունը որոշ պայմաններում Արխիվացված 2010-01-06 Wayback Machine(անգլ.)

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 2, էջ 572)։*  |