# Պետական կառավարման ձև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Պետական կառավարման ձևը,** պետության ձևի տարր, որը որոշում է բարձրագույն պետական մարմինների կազմակերպումը, դրանց ձևավորման կարգը, տևողությունը և իրավասությունը, ինչպես նաև այդ մարմինների փոխհարաբերությունների կարգը միմյանց և բնակչության հետ, ինչպես նաև դրանց ձևավորման հարցում հասարակության մասնակցության աստիճանը։

* **նեղ իմաստով**, սա պետական իշխանության բարձրագույն մարմինների կազմակերպումն է (պետության մեջ գերագույն իշխանությունը կազմակերպելու միջոց),
* **լայն իմաստով**, սա պետության բոլոր մարմինների կազմակերպման և փոխգործակցության միջոց է։

Կառավարման ձևը չպետք է շփոթել պետական կառուցվածքի ձևի և պետության քաղաքական ռեժիմի հետ։ Բոլորը միասին, այդ երեք բնութագրերը լրացնում են միմյանց և նկարագրում պետության ձևը, Կառավարման ձևը ցույց է տալիս։

* ինչպես են ստեղծվել պետության բարձրագույն իշխանությունները
* դրանց կառուցվածքը
* ո՞ր սկզբունքներն են ենթադրում կառավարման մարմինների միջև փոխգործակցությունը,
* ինչպես են կառուցվում հարաբերությունները գերագույն իշխանության և հասարակ քաղաքացիների միջև,
* այն չափը, որով պետական մարմինների կազմակերպումն ապահովում է քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները։

Կառավարման ձևը պետության կառուցվածքը բնութագրող ամենահին տարրն է, որը սկսել է ուսումնասիրվել Հին Հունաստանում։ Պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում կառավարման ձևը այլ նշանակություն ուներ։ Այսպիսով, ագրարային հասարակության մեջ կառավարման ձևի նշանակությունը կրճատվել է միայն այն բանի որոշմամբ, թե ինչպես է փոխարինվում պետության ղեկավարի պաշտոնը`ժառանգականությամբ կամ ընտրություններով։ Ֆեոդալիզմի ընդարձակմամբ և արդյունաբերական հասարակությանը անցում կատարելով, որը ուղեկցվում էր միապետների իշխանության թուլացմամբ, սկսվել է զարգանալ ժողովրդական ներկայացուցչության ի հայտ գալը և ամրապնդումը, կառավարման ձևերը։ Ամենակարևորը ոչ թե ինչպես էր տեղի ունենում իշխանափոխությունը` երկրում ժառանգական կամ ընտրության միջոցով, այլ այն, թե ինչպես են կազմակերպվում հարաբերությունները պետության ղեկավարի, խորհրդարանի, կառավարության միջև, ինչպես են նրանց լիազորությունները փոխադարձ հավասարակշռված կամ ինչպես է կազմակերպվում իշխանությունների տարանջատումը։

## Կառավարման ձևը որոշելու չափանիշներ

1. Իշխանության փոխանցման եղանակը ( ժառանգությամբ կամ ընտրությամբ);
2. Պետական իշխանության բարձրագույն մարմինների պատասխանատվությունը բնակչության նկատմամբ (միապետության մեջ, պետության ղեկավարը չի կրում իրավական պատասխանատվություն, ի տարբերություն հանրապետության պետության ղեկավարի)։
3. Իշխանության տարբերակումը կառավարման մարմինների միջև։

## Կառավարման հիմնական ձևերը

### Միապետություն

**Միապետությունը կառավարման** մի ձև է, որի օրոք բարձրագույն պետական իշխանությունը ցմահ պատկանում է պետության միանձնյա ղեկավարին՝ միապետին, որը ժառանգաբար զբաղեցնում է գահը և բնակչության առջև պատասխանատվություն չի կրում։

#### Միապետության առանձնահատկությունները

1. Միակ պետության ղեկավարը միապետն է
2. Իշխանությունը ժառանգվում է
3. Միապետը իրավաբանորեն անպատասխանատու է (միապետին հնարավոր չէ հեռացնել իշխանությունից)։

#### Միապետության տեսակները

* **Բացարձակ միապետություն** (անսահմանափակ)-պետություն, որում միապետը երկրի միակ գերագույն մարմինն է, և նրա ձեռքերում է կենտրոնացած պետական իշխանության ամբողջությունը ( ԱՄԷ, Օման, Քաթար)։ Հատուկ տեսակ է Կրոնապետություն ( Վատիկան, Սաուդյան Արաբիա)։
* **Սահմանափակ միապետությունը** մի պետություն է, որում, բացի միապետից, կան նաև պետական իշխանության այլ մարմիններ, որոնք նրա համար պատասխանատվություն չեն կրում, և պետական իշխանությունը ցրվում է բոլոր բարձրագույն իշխանությունների միջև, միապետի իշխանությունը սահմանափակված է հատուկ ակտի (Սահմանադրության) կամ ավանդույթի հիման վրա։ Իր հերթին, սահմանափակ միապետությունը բաժանվում է.
	+ **Բառացի-ներկայացուցչական միապետություն** միապետություն, որտեղ միապետի իշխանությունը սահմանափակված է որոշակի դասի պատկանելության չափանիշով օրգանների ձևավորման ավանդույթի հիման վրա ( Զեմսկու տաճար Ռուսաստանում) և դեր է խաղում, որպես կանոն, խորհրդակցական մարմին։ Ներկայումս աշխարհում նման միապետություններ չկան։
	+ **Սահմանադրական միապետություն** միապետություն է, որում միապետի իշխանությունը սահմանափակված է հատուկ ակտի (Սահմանադրության ) հիման վրա, որտեղ կա մեկ այլ բարձրագույն իշխանություն, որը ձևավորվել է ժողովրդի (խորհրդարանի) ներկայացուցիչների ընտրությամբ։ Իր հերթին, սահմանադրական միապետությունը բաժանված է հետևյալի.
		- **Դուալիստական միապետություն** պետություն է, որում միապետն ունի գործադիր իշխանության լիարժեքություն, ինչպես նաև ունի օրենսդիր և դատական իշխանությունների մի մաս։ Նման պետությունում գոյություն ունի ներկայացուցչական մարմին որը կատարում է օրենսդրական գործառույթներ, բայց միապետը կարող է բացարձակ վետո պարտադրել ընդունված ակտերին և, իր հայեցողությամբ, լուծարել ներկայացուցչական մարմինը (Հորդանան, Մարոկկո )։
		- **Խորհրդարանական միապետություն** մի պետություն է, որում միապետը իշխանության նկատմամբ նշանակալից իշխանություն չունի և հիմնականում ներկայացուցչություն կամ ծիսական դեր է խաղում։ Նման միապետության մեջ պետական համակարգը հիմնված է իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի վրա ( Մեծ Բրիտանիա, Ճապոնիա, Դանիա)։ Խորհրդարանական միապետությունը բնութագրվում է նրանով, որ միապետի կարգավիճակը ձևականորեն և իրականում սահմանափակ է պետական իշխանության իրականացման բոլոր ոլորտներում։ Օրենսդիր իշխանությունն ամբողջությամբ պատկանում է խորհրդարանին։ Գործադիր կառավարությունը, պատասխանատու է խորհրդարանի առջև իր գործունեության համար։ Միապետի մասնակցությունը կառավարության ձեւավորման գործում զուտ խորհրդանշական է։

|  | Բացարձակ միապետություն | Սահմանադրական միապետություն |
| --- | --- | --- |
| Դուալիստական միապետություն | Խորհրդարանական միապետություն |
| **1.Օրենսդիր իշխանություն** | միապետ | բաժանված միապետի և պառլամենտի միջև | խորհրդարան |
| **2. Գործադիր իշխանության իրականացումը** | միապետ | պաշտոնապես`միապետը, փաստացի կառավարությունը |
| **3.Կառավարության ղեկավարի նշանակում** | միապետ | պաշտոնապես`միապետ, բայց հաշվի առնելով խորհրդարանական ընտրությունները |
| **4.Կառավարության պատասխանատվությունը** | միապետից առաջ | խորհրդարանի դիմաց |
| **5.Խորհրդարանի լուծարման իրավունքը** | ոչ խորհրդարանը | միապետը (անսահմանափակ) | միապետը (կառավարության առաջարկությամբ) |
| **6.Միապետի վետոյի իրավունքը խորհրդարանի որոշումների վրա** | ոչ խորհրդարանը | բացարձակ վետո | տրամադրված, բայց չօգտագործված |
| **7.Միապետի արտահերթ օրենսդրությունը** | անսահմանափակ (միապետի հրամանագիրն ունի օրենքի ուժ) | միայն խորհրդարանական նստաշրջանների միջև | տրամադրված, բայց չօգտագործված |
| **8.Ժամանակակից երկրներ** | Սաուդյան Արաբիա, Օման | Հորդանան, Քուվեյթ, Մարոկկո | Մեծ Բրիտանիա, Իսպանիա, Նիդեռլանդներ |

### Հանրապետություն

**Հանրապետությունը** կառավարման ձև է, որի ժամանակ պետական իշխանության բարձրագույն մարմիններն ընտրվում են ժողովրդի կողմից, կամ ձևավորվում են հատուկ ներկայացուցչական հաստատությունների կողմից սահմանված ժամկետով և ամբողջ պատասխանատվություն են կրում ընտրողների առջև։

#### Կառավարման հանրապետական ձևի առանձնահատկությունները

1. Միշտ կան մի քանի բարձրագույն իշխանություններ, մինչդեռ նրանց միջև լիազորությունները բաժանվում են այնպես, որ մի մարմին անկախ լինի մյուսից ( լիազորությունների տարանջատման սկզբունքը)
2. Պետության ղեկավարը նախագահն է, որը ժողովրդի անունից իրականացնում է իր լիազորությունները.
3. Բարձրագույն իշխանությունները և պաշտոնատար անձինք պատասխանատու են բնակչության համար, ինչը կարող է արտահայտվել հետևյալում.
	* նրանք ընտրվում են սահմանված ժամկետով, որից հետո լիազորությունները չեն կարող երկարացվել.
	* հնարավոր է վաղաժամկետ դադարեցնել լիազորությունները։

#### Հանրապետությունների տեսակները

Հանրապետությունները տարբերվում են գլխավորապես նրանով, թե իշխանության որ մարմիններն են՝ խորհրդարանը կամ նախագահը, ձևավորում է կառավարությունը և ուղղորդում նրա աշխատանքը, ինչպես նաև դրանցից որ մեկի առջև է պատասխանատվություն կրում կառավարությունը։

* **Նախագահական հանրապետություն** պետություն է որտեղ, պետության ղեկավարի և կառավարության ղեկավարի լիազորությունները միաժամանակ միավորվում են պառլամենտարիզմի հետ միասին։ Կառավարությունը ձևավորում և լուծարում է անձամբ նախագահը, խորհրդարանն ընդ որում կառավարության վրա որևէ նշանակալի ազդեցություն ունենալ չի կարող ( ԱՄՆ, Էկվադոր)։
* **Խորհրդարանական հանրապետությունը** պետություն է, որի գերագույն դերը հասարակական կյանքի կազմակերպման մեջ պատկանում է խորհրդարանին։ Խորհրդարանը ձևավորում է կառավարություն և իրավունք ունի ցանկացած պահի ազատել նրան։ Նման պետությունում նախագահը չունի որևէ էական լիազորություններ ( Իսրայել, Հունաստան, Գերմանիա, Հայաստան)։
* **Կիսանախագահական համակարգ** Կառավարման նման ձև ունեցող պետություններում նախագահական ուժեղ իշխանությունը միաժամանակ զուգորդվում է խորհրդարանի վերահսկողության արդյունավետ միջոցների առկայության պարագայում՝ ի դեմս գործադիր իշխանության գործունեության, որը ձևավորվում է նախագահի կողմից՝ խորհրդարանի պարտադիր մասնակցությամբ։ Այսպիսով, կառավարությունը պատասխանատու է և՛ նախագահի, և՛ երկրի խորհրդարանի առջև ( Ռուսաստան, Ուկրաինա, Պորտուգալիա, Ֆրանսիա)։

|  | Պառլամենտական հանրապետություն | Նախագահական հանրապետություն | Խառը հանրապետություն |
| --- | --- | --- | --- |
| **1.Նախագահի կարգավիճակը** |  դիրքը խորհրդանշական է, իրականացնում է ներկայացուցչական գործառույթներ, ընդունված բոլոր գործողություններն ու գործողությունները պահանջում են հակահամաճարակային կազմ  |  միևնույն ժամանակ պետության ղեկավարը և գործադիր իշխանության ղեկավարը  |  պետության ղեկավարը, բայց հանված է լիազորությունների տարանջատման համակարգից, Սահմանադրության կամայականն ու երաշխավորն է  |
| **2.Գործադիրի ղեկավարին ընտրելու ձևը** |  մանդատ է ստանում խորհրդարանից  |  ընդհանուր ընտրություններում մանդատ է ստանում ժողովրդից  |
| **3.Կառավարության ձևավորման կարգը** |  խորհրդարանը՝ խորհրդարանական մեծամասնության հիման վրա  |  նախագահ  |  Նախագահը և Խորհրդարանը համատեղ (Նախագահը ներկայացնում է վարչապետին և Խորհրդարանը հաստատում է նրան)  |
| **4.Կառավարության պատասխանատվությունը** |  խորհրդարանի դիմաց  |  նախագահից առաջ (խորհրդարանը չի կարող անվստահության քվե հայտնել )  |  միաժամանակ նախագահի և խորհրդարանի առջև  |
| **5.Նախագահի կողմից օրենսդրական նախաձեռնության առկայություն** |  բացակայում է  |  տիրապետում է  |  որպես կանոն չունի, բայց որոշ երկրներում այդպիսի իրավունք կա  |
| **6. Խորհրդարանի որոշումների վրա նախագահի վետոյի իրավունքը** |  բացակայում է  |  ուժեղ վետո (հաղթահարված խորհրդարանի որակյալ մեծամասնությամբ)  |  որպես կանոն, վետոյի թույլ իրավունքը (հաղթահարվում է խորհրդարանի պարզ մեծամասնությամբ), որոշ երկրներում նախագահը կարող է վետոյի ուժեղ իրավունք ունենալ  |
| **7.Նախագահի՝ խորհրդարանը լուծարելու իրավունքը** |  օգտագործվում է որպես վերջին միջոց, երբ այլ կերպ հնարավոր չէ լուծել խնդիրը  |  բացակայում է  |  տիրապետում է  |
| 8. Վարչապետի պաշտոնի առկայությունը |  առկա է  |  բացակայում է  |  առկա է  |
| **9.Ժամանակակից երկրներ** |  Գերմանիա, Իտալիա, Ավստրիա  |  ԱՄՆ, Արգենտինա, Մեքսիկա  |  Ֆրանսիա, Ռումինիա, Ռուսաստան  |

## Տես նաև

* Պայտի տեսություն

## Ծանոթագրություններ