Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Մաֆիա

20-րդ դարի իտալաամերիկյան մաֆիայի պարագլուխներից Ալ Կապոնեն
**Մաֆիա** (իտալ.՝ *mafia*), կազմակերպված հանցագործության սինդիկատի տեսակ, որի հիմնական գործունեությունն է պաշտպանության ռեկետը, հանցագործների միջև վեճերի արբիտրաժը, ապօրինի համաձայնությունների ու գործարքների միջնորդությունն ու գործադրումը։ Հաճախ զբաղվում է նաև երկրորդական գործունեությամբ, ինչպիսիք են ազարտային խաղերը, վաշխահավաքությունը, (վարկային շնաձկություն), թմրավաճառությունը, մարմնավաճառությունը և զեղծարարությունները։

Որպես սոցիալական երևույթ ծագել է 18-րդ դարի վերջին 19-րդ դարի սկզբին, ֆեոդալական կարգի քայքայման շրջանում, Սիցիլիայի (իտալիա) հասարակության սոցիալ-քաղաքական հետամնացության պայմաններում։ Արմատավորվել է պատվի, հպարտության, ընտանեկան և տոհմային կապերի խեղաթյուրված հասկացողությունների հիման վրա։ Ունի խիտո հիերարխիկ կարգ, կազմակերպչական և նույնիսկ ծիսական ձևեր, մահվան սարսափի տակ գրեթե բացառված է կազմակերպության անդամների (կամ գործունեության) մատնությունը ոստիկանությանը, որը համարյա անխոցելի է դարձնում Մաֆիան։

20-րդ դարում Մաֆիայի գործունեությունը տարածվել է արդյունաբերական և քաղաքական կյանքի ոլորտը։ Մաֆիան օգտագործվում է ընտրական կամպանիաների ժամանակ, կարող է սերտ կապերի մեջ լինել Հռոմի դատական աստիճանավորների, ոստիկանության, քաղաքական որոշակի շրջանների հետ։ 1950-1970-ական թվականներին պաշտոնապես պայքար սկսվեց մղվել Մաֆիայի դեմ, ստեղծվեց հատուկ «Հակամաֆիա» («Անտիմաֆիա») կազմակերպությունը, սակայն Մաֆիան շարունակեց գործել։ Սիցիլիական Մաֆիան պատմականորեն սերտ կապեր է ունեցել Միացյալ Նահանգների՝ հատկապես իտալական ծագման գանգստերական կազմակերպությունների հետ։ ԱՄՆ Մաֆիան թափանցել է 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո համբավավոր էր համարվում «Կոզա նոստրա» («Մեր գործը») մաֆիական կազմակերպությունը։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 371)։*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մաֆիա» հոդվածին։ |
# Հակաֆաշիզմ

**Հակաֆաշիզմ**, քաղաքական գաղափարախոսությունների ամբողջություն, որոնք հակադրում են կազմում ֆաշիստական գաղափարախոսություններին, կազմակերպություններին և կառավարություններին։

## Հիմնական տեղեկություններ

Հակաֆաշիստները 2010թվականի Դրեզդենի միտինգի ժամանակ
Տարբերություն կա հակաֆաշիզմի մեջ որպես քաղաքական շարժում և որպես առանձին մարդու անձնական ընտրություն։ Լայն իմաստով, հակաֆաշիստը յուրաքանչյուր մարդ է, ով համաձայն չէ ֆաշիզմի գաղափարախոսության հետ կամ մասնակցում է հակաֆաշիստական գործողություններում։ Հակաֆաշիզմը կարելի է պայմանականորեն բաժանել․ ձախ հակաֆաշիզմ, որը հանդես է գալիս ֆաշիզմի դեմ ձախ գաղափարախոսությունների դրոշի տակ (կոմունիզմ և սոցիալիզմ); *լիբերալ հակաֆաշիզմ,* որը հանդես է գալիս դասական լիբերալիզմի, անարխիզմի և հակատոտալիտարիզմի տեսակետից, *քրիստոնեական հակաֆաշիզմ*, որը ֆաշիզմն ընդունում է որպես ավանդական քրիստոնեական արժեքների թշնամի։ Պետք է տարբերել քաղաքականացված հակաֆաշիստներին և մարդկանց, ովքեր հակառասիստական և մարդկային դավանանքներ ունեն։ Նրանց չի կարելի հակաֆաշիստներ անվանել նրանց մոտ որոշ քաղաքական հայացքների բացակայության պատճառով։

Ներկա պահին հակաֆաշիզմը դարձել է մի շարք մշակութային և քաղաքական ուղղությունների անբաժան մաս, մասնավորապես անարխիզմի։

Փետրվարի 8-ին նշվում է երիտասարդ հակաֆաշիստի օրը։ Այդ օրը նշվում է 1964 թվականից հակաֆաշիստական ցուցադրությունների ժամանակ մահացած ֆրանսիացի դպրոցական Դանիել Ֆերիի, իրաքցի դպրոցական Ֆադիլ Ջամալի, Օլեգ Կոշեվոյի, Լյուբով Շևցովայի, Դմիտրի Օգուրցովի, Վիկտոր Սուբբոտինի, Սեմյոն Օստապենկոյի պատվին, ովքեր այդ օրը գնդակահարվել են նացիստների կողմից։

## Ծանոթագրություններ

## Արտաքին հղումներ

* Ամսագիր «Հակաֆաշիստական մտադրություն»
* Անարխիստներ և հակաֆա
* Հակաֆաշիստական շարժման կարճ պատմություն

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հակաֆաշիզմ» հոդվածին։ |
# Քսենոֆոբիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

**Քսենոֆոբիա** կամ **այլատյացություն** (հուն.՝ ξένος - օտար + φόβος - վախ), ատելություն օտար, անծանոթ, արտասովոր և ուրիշների համար անընկալելի երևույթների նկատմամբ։ Կարող է հանգեցնել մի շարք ազգային, կրոնական կամ սոցիալական տարբեր ներկայացուցիչների միջև պայքարի։

## Տես նաև

* Հոմոֆոբիա
* Ռասիզմ
* Շովինիզմ
* Ֆոբիաների ցանկ

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քսենոֆոբիա» հոդվածին։ |
# Անջատողականություն

**Անջատողականություն** կամ **Սեպարատիզմ** (ծագել է ֆրանսերեն՝ séparatisme և լատիներեն՝ separatus - անջատ բառից), երկրի ներսում գտնվող որևէ շրջանի, ժողովրդի ձգտումը անջատվելու, մեկուսանալու։

## Ծանոթագրություններ

|  |  |
| --- | --- |
|  | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Անջատողականություն» հոդվածին։ |
# 1794

| Տարիներ
 |
| --- |
|  1790 · 1791 · 1792 · 1793 —  **1794**  — 1795 · 1796 · 1797 · 1798
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 1770‑ականներ · 1780‑ականներ — **1790‑ականներ** — 1800‑ականներ · 1810‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 17-րդ դար — **18-րդ դար** — 19-րդ դար
 |

**1794 թվական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է չորեքշաբթի օրը։ Սա մեր թվարկության 1794 թվականն է,
XVIII դարի 94-րդ տարին։

**1794 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 1794 *MDCCXCIV* |
| Հուլյան օրացույց | 1793—1794 (հունվարի 12 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 7302—7303 (սեպտեմբերի 12-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 2546—2547 (մայիսի 2-ից) |
| Հայկյան տոմար | 4286—4287 (օգոստոսի 11-ից) *ՏՄՁԶ—ՏՄՁԷ* |
| Հրեական օրացույց  | 5554—5555
ה'תקנ"ד — ה'תקנ"ה |
| Իսլամական օրացույց | 1208—1209 |
| Չինական օրացույց | 4490—4491 癸丑 — 甲寅 սև ցուլ — կապույտ վագր |
| Եթովպական օրացույց | 1786—1787 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 1850—1851 |
| - *Շակա սամվատ* | 1716—1717 |
| - *Կալի յուգա* | 4895—4896 |
| Իրանական օրացույց | 1172—1173 |
| Բուդդայական օրացույց | 2337 |

## Իրադարձություններ

* Հուլիսի 27 - Տերմիդորյան հեղաշրջում, հակահեղափոխական հեղաշրջում Ֆրանսիայում, որը տապալեց հեղափոխական- դեմոկրատական յակոբինյան դիկտատուրան
* Հոկտեմբեր 14 - Հիմնադրվեց «Ազդարար» թերթը

## Ծնունդներ

* Հունվարի 7 – Էյլհարդ Միչերլիխ, գերմանացի քիմիկոս (վ. 1863)
* Հուլիսի 18 – Ֆերգյուս Էդուարդ Օ'Կոննոր, իռլանդացի քաղաքական գործիչ, չարտիստական շարժման առաջնորդներից (վ. 1855)

## Մահեր

## Ծանոթագրություններ
# Հակահեղափոխություն

Կարմիր բանակը հարձակվում է կրոնշտադտյան հակաբոլշևիկյան ուժերի վրա (մարտ, 1921)
**Հակահեղափոխություն**, հասարակական պրոցես, հակադրվում է ցանկացած տեսակի հեղափոխությանը։ Տվյալ երևույթի ժամանակ իշխանությունից զրկված (զրկվող) դասակարգերը փորձում են վերականգնել կամ պահպանել ստատուս քվոն։

Պատմության ընթացքում տիրապետող դասակարգերը մեծ մասամբ երբեք կամովին չեն զիջում իշխանությունը, այդ իսկ պատճառով էլ ամեն մի հեղափոխության անխուսափելիորեն ուղեկցվում է հակահեղափոխության այս կամ այն դրսևորմամբ։ Հեղափոխության և հակահեղափոխության հակամարտությունը դասակարգային պայքարի օբյեկտիվ օրինաչափություն է համարվում, և յուրաքանչյուր առանձին դեպքում այդ հակամարտության ելքը նախապես հայտնի չէ, հիմնականում կախված լինելով հակամարտ կողմերի ուժերի հարաբերակցությունից, հակառակորդին ճիշտ որոշելու և ուժերը համախմբելու նրանց կարողությունից, հաճախ նաև արտաքին միջամտությունից։ Երբեմն հակահեղափոխությունը հաղթում է, և հեղափոխությունը պարտվում (օրինակ՝ 1848-1849 թվականների հեղափոխությունը Գերմանիայում, 1871 թվականի Փարիզի կոմունան, 1930-ական թվականներին դեմոկրատական հեղափոխությունը Իսպանիայում, 1970-ական թվականների սկզբի դեմոկրատական հեղափոխությունը Չիլիում և այլն)։ Ռեստավրացիան երբեմն լինում է լրիվ, այսինքն՝ ամբողջությամբ վերականգնվում է հեղափոխությունից առաջ գոյություն ունեցած կացութաձևը։ Երբեմն հեղափոխական ցնցումն այնքան ուժեղ է լինում, որ թեև տեղի է ունենում վերադարձ դեպի նախկին կացութաձևը, բայց տվյալ երկրի կառավարման համակարգում պահպանվում են հեղափոխությամբ ձեռք բերված տեղաշարժերը։

Հակահեղափոխությունը (ինչպես և հեղափոխությունը) դրսևորվում է տարբեր ձևերով՝ զինված դիմադրություն, քաղաքացիական պատերազմ, խռովություններ, դավադրություններ, սաբոտաժ և դիվերսիա, օտարերկրյա ներխուժում, շրջափակում։ Հակահեղափոխությունն օգտվում է նաև հեղափոխական դասակարգերի և կուսակցությունների սխալներից։

|  |
| --- |
| *Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 6, էջ 61)։*  |
# 1866[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

| Տարիներ
 |
| --- |
|  1862 · 1863 · 1864 · 1865 —  **1866**  — 1867 · 1868 · 1869 · 1870
 |
| Տասնամյակներ
 |
| 1840‑ականներ · 1850‑ականներ — **1860‑ականներ** — 1870‑ականներ · 1880‑ականներ
 |
| Դարեր
 |
| 18-րդ դար — **19-րդ դար** — 20-րդ դար
 |

**1866 թվական**, ոչ նահանջ տարի, ըստ Գրիգորյան օրացույցի սկսում է երկուշաբթի օրը։ Սա մեր թվարկության 1866 թվականն է,
XIX դարի 66-րդ տարին։

**1866 թվականն
այլ օրացույցներով**| Գրիգորյան օրացույց | 1866 *MDCCCLXVI* |
| Հուլյան օրացույց | 1865—1866 (հունվարի 13 -ից) |
| Հուլյան օրացույց բյուզանդական շրջան | 7374—7375 (սեպտեմբերի 13-ից) |
| Հռոմի հիմնադրումից սկսած | 2618—2619 (մայիսի 3-ից) |
| Հայկյան տոմար | 4358—4359 (օգոստոսի 11-ից) *ՏՅԾԸ—ՏՅԾԹ* |
| Հրեական օրացույց  | 5626—5627
ה'תרכ"ו — ה'תרכ"ז |
| Իսլամական օրացույց | 1282—1283 |
| Չինական օրացույց | 4562—4563 乙丑 — 丙寅 կապույտ ցուլ — կարմիր վագր |
| Եթովպական օրացույց | 1858—1859 |
| Հին հնդկական օրացույց |  |
| - *Վիկրամ սամվատ* | 1922—1923 |
| - *Շակա սամվատ* | 1788—1789 |
| - *Կալի յուգա* | 4967—4968 |
| Իրանական օրացույց | 1244—1245 |
| Բուդդայական օրացույց | 2409 |

## Իրադարձություններ

* Հյուսիսգերմանական միության ստեղծում
* Ավստրո-պրուսական պատերազմ
* Գայանյան օրիորդաց ուսումնարանի հիմնում (Երևան)

## Ծնունդներ

* Հունվարի 13 - Գասպար Մալլարյան, գրականագետ, թարգմանիչ, բանաստեղծ, մանկավարժ
* Հակոբ Տաշյան, անվանի հայագետ, Մխիթարյանների Վիեննայի դպրոցի ականավոր գործիչներից։
* Կարապետ Տեր-Մկրտչյան, հայ պատմաբան, բանասեր, եկեղեցական գործի
* Հուլիսի 5 - Գևորգ Դ Կոնստանդնուպոլսեցի (Քերեստեճյան), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1866 թ.-ից։ Հաջորդել է Մատթեոս Ա Կոստանդնուպոլսեցուն։
* Սեպտեմբերի 23 - Ալեքսեյ Սևերցով, խորհրդային կենսաբան, կենդանիների էվոլյուցիոն մորֆոլոգիայի հիմնադիրը
* Էրիկ Սատի, ֆրանսիացի կոմպոզիտոր
* Թոմաս Մորգան, ամերիկացի կենսաբան, գենետիկայի հիմնադիրներից, ԱՄՆ-ի ազգային ԳԱ պրեզիդենտ (1927-1931 թթ.)
* Վրթանես Փափազյան, հայ մտավորական, գրող, հասարակական-քաղաքական-մշակութային գործիչ, գրաքննադատ, խմբագիր, գրականության պատմաբան, ուսուցիչ և թարգմանիչ
* Հունվար 4 - Ավետիս Ահարոնյան, հայ գրող (վ. 1949)
* Ապրիլ 13 - Վրթանես Փափազյան, գրող և հրապարակախոս (վ. 1920)
* Հոկտեմբեր 1 - Արշակ Ֆեթվաճյան, հայ նկարիչ (վ. 1947)
* Մայիսի 29 - Հակոբ Հակոբյան, հայ բանաստեղծ (վ. 1937)

## Մահեր

* Մարտ 31 - Միքայել Նալբանդյան, հեղափոխական-դեմոկրատ (ծ. 1829 թ.)
* Արսեն Բագրատունի - գրող, Մխիթարյան միաբանությունից (ծ. 1790 թ.)

## Ծանոթագրություններ